Вы тут

Уладзімір Караткевіч: Паэтызацыя гісторыі ў імя актуальнасці для сучаснасці


Караткевічаўскі год — 2020-ы, — час 90-годдзя з дня нараджэння аўтара неўміручых «Каласоў пад сярпом тваім» і многіх мастацкіх твораў, якія стагоддзямі будуць нагадваць вечнасці пра Беларусь, народ Беларусі, пра адметнасці захавання нацыянальных адметнасцяў людзей, якія жылі і жывуць, будуць жыць у Беларусі, у суверэннай краіне Рэспубліка Беларусь.


«Ёсць замест прыватнай неўміручасці — / Бессмяротнасць нацыі тваёй», — пісаў Уладзімір Сямёнавіч незадоўга перад смерцю, у першай палове 1980-х гг. Караткевічаўскі 2020 год паказаў руплівасць навукова-даследчыцкага, кнігавыдавецкага характару, у выніку якой з’явілася цэлая бібліятэка кніг самога класіка і выданняў пра яго. Адна толькі персанальная энцыклапедыя «Уладзімір Караткевіч» вартая, несумненна, высокіх адзнак!.. Тысяча артыкулаў на яе старонках — грунт для будучых працаўнікоў на ніве караткевічазнаўства, якое, паверце ў гэта, з часам стане не меней прэстыжным накірункам у літаратуразнаўстве — як і пушкіністыка ў Расіі, міцкевічазнаўства ў Польшчы, як шаўчэнказнаўства ва Украіне... Як — коласазнаўства, купалазнаўства, багдановічазнаўства ў Беларусі. 

А таксама падаецца ўражлівай у 2020 годзе руплівасць медыйнай прасторы, якая не толькі ў юбілейныя дні, але і на працягу ўсяго года была запоўнена згадкамі пра пісьменніка, расповедамі пра яго жыццё і творчасць. Як адмеціна сённяшняга часу — караткевічаўская тэма ў сацыяльных сетках, на розных Інтэрнэт-рэсурсах. Дзяржава, грамадства, удумлівыя, разважлівыя людзі зрабілі ў гэтым накірунку вельмі і вельмі шмат. Крыху шкада, што не адчулася «жывой» прысутнасці памяці пра самога класіка — праз ўшанаванне яго памяці вечарынамі, мастацкімі імпрэзамі, іншымі культурна-асветніцкімі праектамі. Будзем жыць спадзяваннямі, што да 100-годдзя з дня нараджэння У. С. Караткевіча мы падрыхтуемся шмат шырэй і болей грунтоўна. У многім 2020 пандэмічны год, яго наступствы памяшалі і многім дзеям, і многім магчымым ініцыятывам. 

Адна з найболей цікавых гісторыка-літаратурных, літаратуразнаўчых кніг у юбілейны караткевічаўскі год — зборнік выбраных артыкулаў Анатоля Вераб’я «Блізкае і дарагое». Наўрад ці трэба нагадваць чытачу дасведчанаму, зацікаўленаму, які добра валодае ўяўленнямі пра абсягі беларускага літаратуразнаўства ў апошнія паўстагоддзя, што менавіта Анатоль Леанідавіч Верабей з’яўляецца найболей дасведчаным спецыялістам у айчынным караткевічазнаўстве. За гады сістэмнай навукова-творчай працы ён узышоў на тыя вышыні, якія і роўныя аб’екту, прадмету даследавання, і наўрад ці кім будуць пераўзыдзеныя ў бліжэйшыя дзесяцігоддзі. Караткевіч — яго любоў, яго захапленне. І гэтым прасякнута ўся кніга, старонкі якой пісаліся на працягу многіх гадоў. 

Архітэктоніка зборніка выбудавана наступным чынам. У першым раздзеле «Праблемы жыцця і творчасці», назва якога, здаецца, на першы погляд, дазваляе шырока і рознабакова асвятляць караткевічаўскую тэму, сабраны наступныя артыкулы: «Рыцар сумлення і свабоды» (гэта — прадмова А. Вераб’я да першага тома 25-томнага Збора твораў У. Караткевіча і хутчэй нават прадмова ўвогуле да ўсяго 25-томнага Збора твораў); «Радавод Уладзіміра Караткевіча» (упершыню артыкул надрукаваны ў ліпеньскім нумары часопіса «Роднае слова» за 1995 год); «Высакародная сіла рамантыкі» (першая публікацыя — часопіс «Полымя» за кастрычнік 1993 года); «Патрыятычныя ідэі і вобразы ў прозе Уладзіміра Караткевіча» (выступленне А. Вераб’я 15 лістапада 2001 года на II Міжнароднай навуковай канферэнцыі, прысвечанай 75-годдзю з дня нараджэння прафесара Л. М. Шакуна на філалагічным факультэце БДУ); «Уладзімір Караткевіч і фальклор» (артыкул быў напісаны для энцыклапедыі «Беларускі фальклор» і надрукаваны ў першым яе томе); «Сугучча блізкіх галасоў» (пасляслоўе да 15-га тома Збора твораў у 25-ці тамах, дзе былі прадстаўлены пераклады і аўтапераклады У. Караткевіча); «Традыцыі „Аповесці мінулых гадоў“ і „Слова пра паход Ігаравы“ ў творчасці Уладзіміра Караткевіча» ( выступленне 25 лістапада 2005 г. у Оршы на Міжнароднай навуковай канферэнцыі, прысвечанай 75-годдзю з дня нараджэння У. Караткевіча); «Творчасць Уладзіміра Караткевіча ў кантэксце глабалізацыі» (выступленне на Міжнародным сімпозіуме «Разнастайнасць моў і культур у кантэксце глабалізацыі» у ліпені 2002 г.); «Асаблівасці выдання паэзіі ў 1-м і 2-м тамах Збору твораў Уладзіміра Караткевіча ў 25 тамах» (выступленне на Рэспубліканскай навукова-практычнай канферэнцыі «Сучасная беларуская тэксталогія: актуальныя праблемы і перспектывы развіцця» у лістападзе 2016 года). Уражлівы дыяпазон зацікаўленняў!.. Але ж прыйсці да гэтага можна было толькі праз гады ўчытвання ў творы Караткевіча, за гады асэнсавання яго спадчыны. 

Старонкі артыкулаў пераконваюць у тым, што іх аўтар, разглядаючы канкрэтныя творы, сягаючы да агляду ўсіх здзяйсненняў класіка, выступае ў розных навуковых плынях: і як гісторык літаратуры, і як мастацкі крытык, і як філосаф і нават як публіцыст.

«...Уладзімір Караткевіч з’яўляецца, па сутнасці, заснавальнікам беларускай гістарычнай раманістыкі»; «Гісторыя была арганічнай частка духоўнага жыцця У. Караткевіча. Ён шырока абапіраўся на творчую фантазію, не капіраваў з навуковай дакладнасцю гістарычныя падзеі і факты, а ствараў мастацкі летапіс роднай зямлі. Для пісьменніка важна было ўзнавіць дух мінулых эпох, зразумець сэнс гісторыі»; «Уладзіміру Караткевічу ўласціва рамантычнае, фальклорна-легендарнае, міфалагічнае і адначасова канкрэтнае, гістарычнае, па-мастацку дакладнае і дасканалае асэнсаванне мінуўшчыны. Паэтызуючы гісторыю, ён уздымаў пытанні, актуальныя для сучаснасці»... Сёння, калі грамадства выпрабоўваецца (як і выпрабоўваецца дзяржаўнае будаўніцтва суверэннай краіны) на ролю і месца нацыянальнай годнасці, самаідэнтычнасці ў працэсах фарміравання асобы-адзінкі і развіцці ўсёй краіны, актуальнасць і твораў У. Караткевіча і разгляду яго пранікнення ў таямніцы мастацкага прачытання чалавека надзвычай важная, знакавая. Мала зазірнуць у характар, якім кіраваўся пісьменнік, беручы для разгляду той ці іншы гістарычны адрэзак часу, трэба паспрабаваць унікліва паразважаць, што кіравала аўтарам гістарычных аповесцяў і раманаў, якога дзейснага развіцця падзей у выхаванні чытача ён чакаў. І як на мой погляд, Анатоль Верабей па-майстэрску спраўляецца з гэтай задачай. 

У кнізе астатнія артыкулы раскладзены яшчэ на тры раздзелы: «Беларускі літаратурны кантэкст»; «Сусветны літаратурны кантэкст»; «Рэгіянальны кантэкст». Крытык імкнецца да разгляду творчасці класіка, яго асобы ў параўнанні са здзяйсненнямі велічынь рознага часу: «Уладзімір Караткевіч і Францыск Скарына» («...патрыятычны пафас, гуманістычны змест, мастацкая дасканаласць моцна яднаюць У. Караткевіча і Ф. Скарыну»), «Уладзімір Караткевіч і Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч», «Уладзімір Караткевіч і Янка Купала: традыцыі наватарства», «Традыцыі Якуба Коласа ў прозе Уладзіміра Караткевіча», «Традыцыі Максіма Багдановіча ў творчасці Уладзіміра Караткевіча», «Уладзімір Караткевіч і Максім Гарэцкі», «Уладзімір Жылка і Уладзімір Караткевіч», «Максім Танк і Уладзімір Караткевіч», «Юльян Пшыркоў і Уладзімір Караткевіч», «Уладзімір Караткевіч і Янка Брыль», «Уладзімір Калеснік і Уладзімір Караткевіч», «Васіль Быкаў і Уладзімір Караткевіч», «Генадзь Кісялёў і Уладзімір Караткевіч», «Алег Лойка і Уладзімір Караткевіч», «Адам Мальдзіс і Уладзімір Караткевіч»... У раздзеле «Сусветны літаратурны кантэкст» увайшлі артыкулы, у якіх творчасць У. Караткевіча разглядаецца ў параўнанні з прозай і паэзіяй Вальтэра Скота, Адама Міцкевіча, Аляксандра Пушкіна, Аляксея Канстанцінавіча Талстога, Генрыка Сянкевіча, Канстанціна Паўстоўскага. А. Верабей зазірае ў рускую прозу XIX стагоддзя, выказвае меркаванні пра веданне, уважлівае прачытанне Уладзімірам Караткевічам раманаў М. Загоскіна («Юрый Міласлаўскі, альбо Рускія ў 1612 годзе»), І. Лажэчнікава («Ледзяны дом»), Ф. Булгарына («Дзмітрый Самазванец», «Мазепа»), твораў А. С. Пушкіна, М. Гогаля... Цікавым падаецца наступнае назіранне крытыка ў дачыненні да паралеляў Караткевіч — Леў Талстой: «...Істотным было само вырашэнне тэмы. Для беларускага пісьменніка важны быў вопыт Л.М. Талстога, у славутым творы якога таксама дзейнічаюць пераважна прадстаўнікі вышэйшых слаёў. Аднак у лепшых з іх дасканала ўвасобіўся нацыянальны характар, традыцыі, звычкі, норавы і светаадчуванне рускага народа». 

Заключны раздзел кнігі — зварот крытыка да літаратурна-краязнаўчага асэнсавання жыцця і творчасці Уладзіміра Караткевіча. Гэтая частка зборніка артыкулаў — фактычна літаратурна-краязнаўчая кніга, вельмі насычаная і рэльефная, дынамічная, у якой адлюстраваны повязі пісьменніка з Мсціславам, Полацкам, Берасцейшчынай, Віцебшчынай, Гродзеншчынай, Рагачоўшчынай, Масквой і Мінскам. Вядома, што класік беларускай літаратуры шмат падарожнічаў Беларусі, пільна ўглядаўся ў айчынныя краявіды, добра ведаў беларускія рэкі, азёры, на свае вочы адкрываў помнікі мінуўшчыны. Падарожжы, вандроўкі ў самыя дагэтуль невядомыя мясціны сілкавалі мастацкія памкненні аўтара легендарных твораў. Ён імкнуўся, здаецца, прайсці ўсімі сцежкамі. Ды і пісаў свае раманы, аповесці, вершы Уладзімір Караткевіч у розных мясцінах — не толькі ў Мінску, але і ў Оршы, Лісавічах ва Украіне, Маскве, Каралішчавічах, Чалябінску, на Рагачоўшчыне. А. Верабей зазначае: «Ёсць падставы гаварыць, што Рагачоў для У. Караткевіча з’яўляецца тым, чым былі для А. Пушкіна Болдзіна, для Л. Талстога Ясная Паляна, для Янкі Купалы Акопы». Літаратурна-краязнаўчыя артыкулы Анатоля Вераб’я, прысвечаныя жыццю і творчасці класіка, — аснова для будучай працы, якая раскажа літаральна пра ўсе адрасы, усе мясціны, якія можна смела назваць «караткевічаўскімі адрасамі». 

Алесь КАРЛЮКЕВІЧ

Выбар рэдакцыі

Палітыка

Літоўцы раскручваюць крывавую хвалю гвалту

Літоўцы раскручваюць крывавую хвалю гвалту

З беларуска-літоўскай граніцы працягваюць паступаць весткі, ад якіх проста кроў стыне ў жылах. 

Грамадства

Ва ўстановах адукацыі чакаюць сваіх абітурыентаў

Ва ўстановах адукацыі чакаюць сваіх абітурыентаў

Вызначыцца з выбарам прафесіі і месцам навучання можна да 7 жніўня ўключна.

Спорт

«Максім сказаў і зрабіў». Бацькі і трэнеры пра алімпійскі поспех Максіма Недасекава

«Максім сказаў і зрабіў». Бацькі і трэнеры пра алімпійскі поспех Максіма Недасекава

У сераду ў Мінск вярнуўся бронзавы прызёр Алімпійскіх гульняў у скачках у вышыню Максім Недасекаў.

Грамадства

Рэгістрацыйныя карткі для таксістаў

Рэгістрацыйныя карткі для таксістаў

А яшчэ нармальны рабочы дзень, адпачынак і права на «бальнічны»...