Вы тут

Захар Бульбянік: Рэпрэсіраваны беларускі паэт-сатырык прайшоў праз самыя драматычныя жыццёвыя выпрабаванні


15 лютага 2021 года — 115 гадоў з дня нараджэння беларускага паэта-сатырыка Захара БІРАЛЫ.


Друкавацца ўраджэнец Пухавіцкага раёна пачаў яшчэ ў 1926 годзе. У газеце «Беларуская вёска». У той час ён толькі закончыў навучанне ў пачатковай школе і працаваў разам з бацькамі на ўласнай гаспадарцы. Да калектывізацыі яшчэ было некалькі гадоў. Вёска з’яўлялася сапраўдным плацдармам сацыяльных, палітычных пераабсталяванняў. І Захар як мог выяўляў сваё бачанне таго, што адбываецца навокал... Так адна за другой пачалі з’яўляцца публікацыі ў газетах і часопісах «Чырвоная змена», «Савецкая Беларусь», «Малады араты»... Магчыма, у мінскіх рэдакцыях, куды ён завітваў, часцей прыходзячы ў сталіцу Савецкай Беларусі пешшу, ён сустракаўся і з землякамі. У той час свой рэй у маладой, новай беларускай літаратуры вялі паэт-«чырванакрылы вяшчун» Міхась Чарот, які родам з Рудзеншчыны, паэт, драматург, публіцыст Анатоль Вольны, Макар Паслядовіч...

У 1929 годзе пабачыла свет і першая кніга вершаў Захара Бульбяніка (адзін з першых псеўданімаў літаратара) «Смех і радасць вёскі». Прадмову да зборніка напісаў Кузьма Чорны... Наступная кніга пабачыла свет толькі ў ... 1963 годзе — «Цвітуць кветкі».

Такі прамежак часу, амаль у чатыры дзесяцігоддзі, меў розныя прычыны. У 1931 годзе Захар Якаўлевіч скончыў рафак Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Затым — у 1934 годзе — Белпедтэхнікум. Пасля працаваў настаўнікам беларускай і рускай моў і літаратур у Лагойскай сярэдняй школе, на Міншчыне.

Вось што ўспамінаў пра тыя часіны сам паэт праз многа гадоў на старонках часопіса «Полымя»: " ...Я па размеркаванню паехаў працаваць у Лагойск. Праца падабалася. Дзеці, як трава да сонца, цягнуліся да навукі. Я арганізаваў у школе літаратурны гурток, чыталі творы Максіма Багдановіча, Міхася Чарота, Янкі Купалы. Дзеці вучыліся любіць і разумець паэзію. Некаторыя самі спрабавалі пісаць вершы.

Разам са мной працаваў настаўнік матэматыкі Янка Небасеў. Ён захапляўся паэзіяй. Помню, былі ў яго апавяданні «Белая ружа», «Вясёлая жанчына». Ён кіраваў у школе драматычным гуртком і настолькі цікава вёў работу, што не толькі дзеці, але і дарослыя з ахвотай прыходзілі да яго на заняткі.

Часта наведваўся ён у Мінск і прывозіў адтуль трывожныя весткі. Расказваў, што вельмі неспакойна ў сталіцы. Шмат арыштаў. Людзей караюць без усялякага следства. Пакутуюць многія нявінныя людзі. Гэта быў 1936 год.

А напярэдадні Кастырчніцкага свята арыштавалі і Янку. Гэта было для ўсіх нас так нечакана. У Лагойскай школе вучні ледзь не выйшлі на дэманстрацыю з гэтай нагоды. Людзі шкадавалі Янку і як настаўніка, і як чалавека. Аднак дапамагчы яму ў бядзе ніхто не мог..." І далей: «Аднак не дачакаўся і я Кастрычніцкага свята...»

Сярод вучняў паэта Захара Біралы быў і будучы журналіст Барыс Сасноўскі. Мне давялося сустракацца з ім. І паважаны Барыс Сасноўскі шмат добрых і цёплых згадак успомніў пра Захара Якаўлевіча. Успомніў і тое, як былі яны, вучні-старшакласнікі ўзбуджаны, калі паэта арыштавалі прама падчас аднаго з урокаў — 14 лістапада 1936 года.

У 1937 годзе Захара Біралу прыгаварылі да 8 гадоў пазбаўлення. Можна сказаць, што і пашчасціла па-свойму. Бо наперадзе быў кастрычнік 1937 года... Калі ў адну ноч не стала дзесяткаў творчых асоб. Сярод іх былі паэты-землякі Міхась Чарот, Анатоль Вольны... У 1920-1930-я гады ў беларускай савецкай літаратуры працавалі многія ўраджэнцы Пухавіччыны, Рудзеншчыны — Уладзімір Дудзіцкі, Рыгор Папараць, Раман Ляпіч... І кожнага з іх закрануў сталінскі каток рэпрэсій.

У 1940 годзе справу паэта і настаўніка З. Біралы перагледзелі і пакутніка вызвалілі. Вярнуўся з Горкаўскай (Ніжагародскай) вобласці, дзе працаваў на лесапавале, на Міншчыну. У Сенніцы (Мінскі раён) працаваў у школе. У час Вялікай Айчыннай вайны жыў у вёсцы Астравы разам з бацькамі, працаваў на гаспадарцы. А як прыйшло вызваленне Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў, быў прызваны ў Чырвоную Армію. Знаходзіўся ў дзеючай арміі. Быў цяжка паранены на тэрыторыі Польшчы. Быў узнагароджаны медалём «За адвагу». Пасля атрымаў і ордэн Айчыннай вайны I ступені.

У 1945 — 1973 гг. выкладаў беларускую і рускую мовы і літаратуры ў Мар’інагорскім сельскагаспадарчым тэхнікуме. Сёння — гэта Мар’інагорскі сельскагаспадарчы тэхнікум, у музеі якога і зараз шануюць памяць пра педагога і пісьменніка. У 1958 годзе Захару Біралу рэабілітавалі. Ён пачаў друкавацца. Найперш — у «Вожыку» і пухавіцкай раённай газеце «Сцяг працы» (цяпер — «Пухавіцкія навіны»). Вёў літаратурны гурток у тэхнікуме. Яго, дарэчы, наведваў і Уладзімір Сцяпанвіч Глушакоў, у будучым — беларускі публіцыст, празаік, лаўрэат Дзяржаўнай прэміі Рэспублікі Беларусь, першы намеснік старшыні Дзяржкамдруку Рэспублікі Беларусь.

Захара Якаўлевіч выгадаваў двух дзяцей — дачку і сына, якія адбыліся, здзейсніліся ў жыцці. На Пухавіччыне, у Мар’інай Горцы, па ўсёй Беларусі — шмат яго вучняў. А яшчэ яго добра памятаюць жыхары блізкіх і далёкіх да Мар’інай Горкі пухавіцкіх вёсак. Са сваімі вершамі, разам з пісьменнікамі з Мінска Анатолем Астрэйкам, Паўлюком Пранузам, Сяргеем Грахоўскім, Алесем Махначом, Станіславам Шушкевічам Захар Якаўлевіч прыязджаў у школы, сельскія клубы, у працоўныя калектывы...

У 1963 годзе выйшаў згаданы зборнік «Цвітуць кветкі». У 1968 годзе — «У пажарным парадку», затым — «На светлым чорнае» (1974), «Прыляцела птушка» (1977), зборнік лірыкі, сатыры і гумару «Ружы і крапіва» (1986)…

Пад­час ад­крыц­ця ме­ма­ры­яль­най дош­кі За­ха­ру Бі­ра­лу. Фота Сяргея Нікановіча.

Землякі-пухавіччане ўшаноўваюць памяць пра паэта-сатырыка, які памёр у верасні 1993 года. Матэрыялы пра Захара Якаўлевіча захоўваюцца ў Пухавіцкім раённым краязнаўчым музеі. У лютым 2016 года ў пасёлку Мар’іна на доме, у якім з 1984 па 1993 гг. жыў пісьменнік, была ўсталявана мемарыяльная дошка Захару Біралу.

Алесь КАРЛЮКЕВІЧ

Фота ok.ru, puhovichihistory.by

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Ці варта засцерагацца ад вяртання анамальнай спякоты? Дзмітрый Рабаў расказаў пра надвор’е на астатнюю частку лета

Ці варта засцерагацца ад вяртання анамальнай спякоты? Дзмітрый Рабаў расказаў пра надвор’е на астатнюю частку лета

«Верхавіна лета» прайшла, і ўжо мала хто памятае, што першая дэкада чэрвеня была халаднаватай і з замаразкамі.

Грамадства

Усё што трэба ведаць пра пляжны сезон

Усё што трэба ведаць пра пляжны сезон

У апошнія тыдні на краіну абрынулася небывалая спякота... 

Калейдаскоп

Чым апырскаць памідоры ад фітафторы, калі на іх ужо завязі і кветкі

Чым апырскаць памідоры ад фітафторы, калі на іх ужо завязі і кветкі

Як і любую іншую хваробу, фітафтароз лягчэй папярэдзіць, чым лячыць.

Культура

Беразіно: цэнтр на шляху «з вараг у грэкі»

Беразіно: цэнтр на шляху «з вараг у грэкі»

Радзімазнаўства. Адрасы пісьменства. Сумесны праект Мінаблвыканкама і «Звязды».