Вы тут

«Трэнч» — гэта вам не плашч? Пра чысціню мовы і не толькі


Здаўна, яшчэ з часоў работы рэдактарам аддзела пісьмаў, я проста абажаю такія чытацкія лісты. Нібы крылы за спінай вырастаюць, бо разумееш, што складаеш літары ў сказы недарэмна, што ўсё гэта заўважае, аналізуе разумны, удумлівы і — галоўнае — неабыякавы чытач. Наш, «звяздоўскі», такіх больш ні ў адной газеты няма — у гэтым маё глыбокае, шматгадовае, няхай сабе і крыху суб'ектыўнае перакананне.


Вось, напрыклад, хто як не наш чытач стане разважаць пра чысціню беларускай мовы і ў жыцці, і на старонках газеты? А мы такія пісьмы, у якіх і пытанні, і заўвагі, атрымліваем нярэдка. Адзін такі допіс прыйшоў акурат перад Днём роднай мовы з Маладзечна. Яго аўтар Алена Сымановіч, філолаг, разважае пра памылкі, якія трапляюцца ў газеце, але больш — пра засмечанасць нашай мовы словамі іншамоўнага паходжання.

Дзякуй нашай чытачцы — яна цытатай з артыкула Кузьмы Чорнага «Небеларуская мова ў беларускай літаратуры» натхніла знайсці і пачытаць гэтую публікацыю (а напісаны артыкул быў амаль сто гадоў таму — у 1928 годзе). Пісаўся ён, канешне, тады, калі «мова толькі пачынала крышталявацца», але тым, хто рупіцца аб яе захаванасці, не пашкодзіць пачытаць яго і сёння. Бо, пагадзіцеся, амаль сто гадоў мінула, а не страціла актуальнасці вось гэта, напісанае са скрухай і з іскрыстым гумарам адначасова: «Загаловак: «Над абрывам». Аўтар думаў «над обрывом» і напісаў «над абрывам». Не ведаючы, што ў беларускай мове «абрыў» гэта значыць «парсюк лычам дрэва абрыў». Ці вось гэта: «Сапраўды, што гэта «вясна наступіла»? Наступіць можна (думаючы ў беларускай мове) каму-небудзь на нагу, можна наступіць на жабу і растаптаць яе. Але аўтар думаў: «Весна в этом году наступила как-то рано». І пісаў гэта беларускай транскрыпцыяй, зменьваючы, як умеў, некаторыя словы». Карацей, артыкул надзвычай цікавы. На нашым сайце мы зрабілі спасылку, калі цікавіцеся, можаце пачытаць яго цалкам. Але ёсць рэчы, якія пісьменнік у тым артыкуле не закрануў, бо проста з імі не сутыкаўся, але якія вельмі актуальныя сёння (на што і звяртае ўвагу наша чытачка).

З русізмамі, якія і цяпер прысутнічаюць у нашай мове, нават у 1928-м Кузьма Чорны ведаў, што рабіць: трэба шукаць і знаходзіць свае адпаведнікі, «але дзеля гэтага трэба вывучыць мову, калі ўжо не давялося ведаць яе змалку». Проста і складана адначасова, але ж выканальна. А вось як быць з неславянскімі словамі, якія апошнім часам, асабліва ў маладым асяроддзі, сталі неад'емнай часткай і нашай «векавой у казачнай красе», і «великого и могучего»? Куды падзець гэтыя «хайпы», «дэдлайны», «інсайты»? Як сходу, не задумваючыся, ужываць замест іх «навязлівая рэклама», «канчатковы тэрмін», «азарэнне»? Ці варта гэта рабіць, калі нават чалавек, які ведае мову, «завісае» і не можа імгненна знайсці «родны» адпаведнік? Я ўжо не кажу пра нейкія паняцці, якія ўвогуле не маюць адпаведнікаў, — напрыклад, «біткоін».

Сама стараюся падобных слоў пазбягаць (атрымліваецца не заўсёды), чытаючы як рэдактар матэрыялы калег, таксама звяртаю на гэта ўвагу. І вымалёўваюцца вельмі цікавыя нюансы. Напрыклад, у публікацыі пра вясновую моду зачапілася за «мастхэў», «оверсайз», «світшот», «трэнч». Першыя два словы яшчэ можна замяніць на больш зразумелыя, але грувасткія фармулёўкі — «тое, што павінна быць у кожнага» і «на некалькі памераў большы». А вось світшот — гэта ж не проста світар, гэта асобны від адзення, «гібрыд» світара і футболкі, а трэнч — хоць па сутнасці сваёй і плашч, але ж асаблівы — так называюць толькі плашч двухбортны. Дык ці варта тут яшчэ больш усё заблытваць, спрабуючы спрасціць?...

Зрэшты, усе гэтыя філалагічныя загадкі, сумненні і спрэчкі маюць у сабе адзін надзвычай пазітыўны момант. Яны — сведчанне таго, што напісанае Кузьмой Чорным у 1928-м: «Мова — жывая істота. Яна не жыве, а існуе», і сёння — праўда. Пакуль мы спрачаемся пра яе правапіс, пра ўжыванне ў ёй тых ці іншых слоў, пакуль на ёй гаворым, пішам, думаем — яна існуе. І гэта самае галоўнае. І для мовы, і для нас, калі хочам звацца беларусамі.

А што да іншамоўных слоў, дык вельмі разумна, на мой погляд, сказаў падчас круглага стала ў «Звяздзе» доктар філалагічных навук, загадчык кафедры медыялінгвістыкі і рэдагавання нашага журфака Віктар Іўчанкаў: «А што за праблема, сябры мае? Гэта ж сёння не толькі беларускай мовы праблема — усіх моў свету. Мы ўвайшлі ў абсалютна новую эпоху, якая вымагае іншай лексікі. У 20-я гады мінулага стагоддзя, напрыклад, адбываўся адваротны працэс — прыхільнікі пурызму (чысціні мовы) навыдумлялі слоў, якія павінны былі замяніць запазычанні з іншых моў. Большасць наватвораў так і засталася ў гісторыі, але ж некаторыя сталі часткай літаратурнай мовы: цягнік, жыццяпіс, лецішча, суладдзе... Гэта натуральны працэс развіцця мовы. Мова з цягам часу сама адшліфуе, што застанецца ва ўжытку, а што пяройдзе «ў пасіў» у яе карыстальнікаў».

Дарэчы, ці ведаеце вы, што самае беларускае слова «бульба» паходзіць ад французскага bulbe — «цыбуліна, клубень»? Жывая мова выбрала і захавала.

Алена ЛЯЎКОВІЧ

Прэв’ю: bykhov.by

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Што рабіць нашым хатнім гадаванцам, у якіх таксама бываюць дэпрэсіі?

Што рабіць нашым хатнім гадаванцам, у якіх таксама бываюць дэпрэсіі?

Адказ на гэтыя і іншыя пытанні ведае наша гераіня.

Грамадства

Ад стагоддзя да стагоддзя. «Чырвонка. Чырвоная змена» святкуе свой стагадовы юбілей

Ад стагоддзя да стагоддзя. «Чырвонка. Чырвоная змена» святкуе свой стагадовы юбілей

Якой сёння павінна быць маладзёжная газета? Пра што і як размаўляць з моладдзю?

Грамадства

«Верагоднасць угадвання на ЦТ зніжаецца»

«Верагоднасць угадвання на ЦТ зніжаецца»

15 новых спецыяльнасцяў, у тым ліку чатыры абсалютна новыя, па якіх падрыхтоўка раней нідзе не вялася, адкрыюцца сёлета ў беларускіх ВНУ.