Вы тут

«Рэбрэндынг» Чарнобыля. Навошта Украіна «перафармаціруе» забруджаныя тэрыторыі?


Авіякампанія «Міжнародныя авіялініі Украіны» (МАУ) арганізуе адмысловы рэйс «Палёт над Кіевам і Чарнобылем». Палёт прымеркаваны да 35-й гадавіны аварыі на Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі і пройдзе напярэдадні гэтай даты, 25 красавіка, паведамілі avіanews.com. Пасажыры спецрэйса праляцяць самалётам Embraer-195 на вышыні 900 метраў над Кіевам і Чарнобылем і ўбачаць гарады з розных ракурсаў, пачуюць гістарычныя факты пра аварыю на ЧАЭС, абяцаюць у МАУ. Таксама можна будзе паглядзець на закінуты горад атамшчыкаў — Прыпяць, які эвакуіравалі ў 1986 годзе. Кошт экскурсіі — 2970 грыўняў ($106). Як бачым, Чарнобыль ва Украіне ўсё больш пазіцыянуецца як турыстычны прадукт. І не больш за тое. Навошта краіна-суседка актыўна праводзіць рэбрэндынг «зоны»?


«Магніт» і палігон

Прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі ў ліпені 2019-га прапанаваў зрабіць зону вакол Чарнобыльскай АЭС пунктам эканамічнага росту і турыстычным «магнітам». Было абвешчана, што ўсім ахвотным наведаць месца аварыі забяспечаць «зялёны калідор». На думку Зяленскага, адна з найбуйнейшых у гісторыі тэхнагенных катастроф павінна стаць «брэндам краіны», перадала РІА «Навіны».

Кіраўнік суседняй дзяржавы выдаў указ «Аб некаторых пытаннях развіцця тэрыторый, якія падвергліся радыеактыўнаму забруджванню з прычыны чарнобыльскай катастрофы». «Указ стане пачаткам пераўтварэння зоны адчужэння ў адзін з пунктаў росту новай Украіны. У першую чаргу мы створым «зялёны калідор» для турыстаў і прыбяром перадумовы для карупцыі», — растлумачыў тады Зяленскі.

Паводле яго слоў, раней «Чарнобыль быў адмоўным складнікам брэнда Украіны». «Прыйшоў час гэта змяніць, — заявіў прэзідэнт. — Чарнобыль — унікальнае месца на планеце, дзе прырода адраджаецца пасля сусветнай тэхнагеннай катастрофы, дзе ёсць сапраўдны горад-прывід. Мы павінны паказаць гэтае месца свету».

Украінскія ўлады абвясцілі маштабны рэбрэндынг зоны адчужэння пад Чарнобылем і пераўтварэнне гэтых тэрыторый у паўнавартасны турыстычны аб'ект. «Будуць пракладзены новыя турыстычныя маршруты, у тым ліку водныя. Будуць адменены неабгрунтаваныя абмежаванні і забароны, напрыклад, у дачыненні да відэаздымкі. Украіна стане папулярызаваць турыстычны Чарнобыль на міжнародных мерапрыемствах», — паведаміла прэс-служба ўкраінскага прэзідэнта.

Прычым наведванне «зоны» можна будзе ўзгадняць праз электронны кабінет. У выпадку адмовы турыста праінфармуюць загадзя, а не на кантрольна-прапускным пункце. Зяленскі адзначыў, што такім чынам дзяржава спрабуе падначаліць беспарадак, які не ўдаецца ўтаймаваць. «Зона адчужэння да гэтага часу з'яўляецца яшчэ і сімвалам карупцыі ва Украіне. Гэта хабар, які сілавікі збіраюць з турыстаў, а таксама нелегальны вываз металалому і выкарыстанне прыродных рэсурсаў», — падкрэсліў ён. І заклікаў: «Давайце нарэшце перастанем адпужваць турыстаў. Зробім тут зямлю свабоды, якая стане адным з сімвалаў новай Украіны». Разам з тым Кіеў заявіў, што плануе выкарыстаць зону адчужэння як палігон для спецыялістаў з ЕС і НАТА, якія будуць праводзіць там трэніроўкі па папярэджанні і ліквідацыі тэхнагенных аварый.

Змену турыстычнай палітыкі ў дачыненні да зоны адчужэння Зяленскі анансаваў у сувязі з тым, што напярэдадні Украіна атрымала ад Еўрапейскага саюза падарунак — новы саркафаг для разбуранай Чарнобыльскай АЭС. «Гэтая найбуйнейшая ў свеце мабільная металічная канструкцыя распрацоўвалася і будавалася больш за дваццаць гадоў», — адзначалася ў прэс-рэлізе ЕС. Брусель таксама нагадаў, што «ЕС быў галоўным донарам узвядзення саркафага, выдзеліўшы на яго 431 мільён еўра». Усяго з 1991 года Еўрасаюз выдаткаваў каля мільярда еўра на дапамогу Украіне ў галіне ядзернай бяспекі, удакладнілі ў кіеўскім прадстаўніцтве ЕС.

Запаведнік на паперы

А роўна год таму — у красавіку 2020-га — у зоне адчужэння Чарнобыльскай АЭС адбыўся маштабны пажар. Здарэнне выклікала міжнародны рэзананс, паколькі агонь наблізіўся да самых сховішчаў радыеактыўных матэрыялаў, і спыніць яго ўдалася толькі дзякуючы надыходу дажджлівага надвор'я. Зрэшты, ужо праз пару дзён полымя зноў разадзьмула пясчаная бура. Прычынай надзвычайнага здарэння сталі звычайная халатнасць чыноўнікаў плюс разгільдзяйства месцічаў — тыповыя для Украіны з'явы, нават у зоне небяспечнага аб'екта, які павінны старанна ахоўвацца, заўважыла lenta.ru. Але гэта нядзіўна, улічваючы што летась улады скарацілі бюджэт на ўтрыманне ЧАЭС і зоны адчужэння. І гэта прытым, што дагэтуль чыноўнікі на чале з кіраўніком дзяржавы абяцалі ператварыць яе ў квітнеючы турыстычны кластар.

Падчас мінулагодніх пажараў на ўсю моц шугаў Руды лес — участак каля Чарнобыльскай АЭС, які прыняў на сябе максімальную дозу радыяцыі пасля аварыі ў 1986 годзе. Загінулыя тады дрэвы высеклі, але так і не змаглі належным чынам пахаваць з-за высокага ўзроўню гама-выпраменьвання і, як правіла, проста прысыпалі зямлёй, а то і зусім пакінулі ляжаць на паверхні. Летась было зафіксавана, што ў Кіеў разам з паветранымі масамі з Чарнобыля трапілі часцінкі радыеактыўнага цэзію-137. Праўда, улады сцвярджалі, што канцэнтрацыя радыенуклідаў у паветры нязначная і не ўяўляе пагрозы для здароўя. У самой жа зоне радыяцыйны фон падчас пажару перавысіў норму ў 16,5 раза.

Як сцвярджаюць эксперты, чарнобыльская тэрыторыя не была гатовая да маштабнага пажару. Некаторыя ачагі ўзгарання ў зоне адчужэння знаходзяцца ў такіх месцах, дзе няма пад'езду, і, адпаведна, магчымасці падвезці тэхніку. На думку выконваючай абавязкі кіраўніка Дзяржаўнага агенцтва Украіны па кіраванні зонай адчужэння (ДАЗА) Кацярыны Паўлавай, для стварэння неабходнай супрацьпажарнай інфраструктуры ў «зоне» спатрэбіцца некалькі гадоў. Як распавёў сябра грамадскага савета пры агенцтве Яраслаў Емяльяненка, улады Украіны толькі на 11-ы дзень пажару ўсё-ткі ўсвядомілі праблему і знайшлі сродкі — амаль 45 мільёнаў грыўняў прыйшлося выдзяляць з рэзервовага фонду, таму што ў профільных ведамстваў іх проста не аказалася.

Летась фінансаванне ДАЗА скарацілі на 256 мільёнаў грыўняў. На 150 мільёнаў урэзалі сродкі на падтрыманне ў бяспечным стане саркафага і поўнага зняцця з эксплуатацыі ЧАЭС. Бюджэты на падтрымку экалагічна бяспечнага стану недалічыліся 50 мільёнаў грыўняў. Фінансаванне дзяржаўнага праекта па аднаўленні ў зоне адчужэння транспартнай інфраструктуры і зусім абнулілі.

Па даных супрацоўніцы прэс-службы «Энергаатама» Наталлі Дзегцярэнкі, супрацьпажарная высечка ў зоне адчужэння і адпаведнае ўладкаванне тэрыторый выконваюцца толькі «на бачных месцах», дзе часта бываюць турысты і прыязджаюць з праверкамі чыноўнікі з Кіева.

Урад так і не прэзентаваў рэальных планаў развіцця запаведніка вакол ЧАЭС. Гэты небяспечны аб'ект даўно вісіць каменем на бюджэце Украіны. Яшчэ ў 2015 годзе ва ўрадзе Арсенія Яцанюка прапаноўвалі перавесці «зону» на самаакупнасць. Прычынай стала спыненне замежнай фінансавай дапамогі.

Ажыццявіць згаданыя планы не атрымалася, аднак неўзабаве пасля гэтага і быў створаны Чарнобыльскі запаведнік — па сутнасці, толькі на паперы. Папярэднік Зяленскага — Пётр Парашэнка — тады таксама абяцаў ператварыць яго ў турыстычны кластар, які стане драйверам змен для ўсёй Украіны, але далей за словы справа не пайшла, паколькі ўсе планы цалкам завязаныя на дапамозе Захаду.

Першапачаткова меркавалася, што міжнародны фонд «Сховішча», у напаўненні якога ўдзельнічала больш за 40 краін, аплаціць толькі работы па будаўніцтве новага саркафага «Арка». А эксплуатацыю аб'екта, які забяспечыць бяспеку ЧАЭС на сто гадоў, будзе фінансаваць сама Украіна. Аднак сродкаў у бюджэце на гэта не знайшлося. Больш за тое, кошт «Аркі» вырас з 250 мільёнаў долараў да больш чым двух мільярдаў еўра, а яе адкрыццё неаднаразова пераносілася і адкладвалася.

Небяспека Чарнобыля — велізарны козыр для Украіны ў любых фінансавых перагаворах з Захадам, заўважыла lenta.ru. Палітыкі заўсёды могуць сказаць, што грошай няма, а абслугоўваць зону адчужэння неяк трэба.

Карупцыйныя схемы

Вакол чарнобыльскай зоны заўсёды было вельмі шмат карупцыі, адзначыў lenta.ru дырэктар Цэнтра вывучэння ўкраінскай палітыкі (ЦВУП) Максім Сямёнаў. З-за цяжкадаступнай тэрыторыі і адсутнасці гаспадарчай дзейнасці чалавека зона адчужэння ператварылася не толькі ў помнік катастрофе 1986-га, але і ва ўнікальны біялагічны запаведнік. Там жывуць рэдкія віды жывёл, выдатна сябе адчувае і раслінны свет, што прыцягвае браканьераў, якімі і з'яўляецца большасць сталкераў.

Акрамя таго, не варта забываць і пра вялікія аб'ёмы чорных і каляровых металаў, што незаконна вывозяць, нягледзячы на небяспеку радыяцыі. Таксама ў «зоне» незаконна сякуць лес, а падпалы ладзяць, каб схаваць сляды сваёй злачыннай дзейнасці. Суразмоўнік lenta.ru лічыць, што многія чыны МУС і адміністрацыйных устаноў у курсе незаконнай гаспадарчай дзейнасці і самі ўдзельнічалі ў карупцыйных схемах. З гэтай прычыны аховай тэрыторыі ніхто не займаўся. Грошы, якія заходнія партнёры выдзялялі на ўтрыманне саркафага і ядзерных могільнікаў, — а гэта мільярды грыўняў, — папросту раскрадаліся.

Дырэктар ЦВУП лічыць, што падобнае стаўленне да праблемы ЧАЭС і прывяло летась да маштабнага пажару. Паводле слоў Максіма Сямёнава, для многіх сілавікоў і чыноўнікаў у раёне зоны адчужэння важна толькі захаваць сваю «даніну» з тэрыторыі і прыкрыць карупцыйныя схемы, а пра магчымую небяспеку ніхто з іх нават не задумваўся. «Сітуацыя з пажарам у Чарнобылі — гэта зрэз усёй украінскай дзяржаўнасці», — лічыць Сямёнаў.

Стала вядома, што служба бяспекі Украіны раскрыла шматмільённыя крадзяжы ў карпарацыі «Укрбуд» пры ўзвядзенні аб'ектаў у чарнобыльскай зоне адчужэння. Пра гэта паведаміў сайт спецслужбы. «Служба бяспекі Украіны выкрыла кіраўніцтва дзяржаўнай будаўнічай карпарацыі «Укрбуд» на мільённых злоўжываннях падчас тэндараў на будаўніцтва аб'ектаў захоўвання і перамяшчэння радыеактыўных адходаў на тэрыторыі зоны адчужэння», — адзначаецца ў паведамленні. Следства выявіла, што ў пагадненні бралі ўдзел «Укрбудмантаж» і «Укрэнергамантаж», якія ўваходзяць у склад «Укрбуда». Паводле даных следчых, у 2017-м і 2018-м гадах дадзеныя кампаніі перамаглі ў некалькіх конкурсах дзяржаўных закупак, якія былі абвешчаны «Чарнобыльскай АЭС» і «Энергаатамам».

«Гаворка ідзе пра будаўніцтва чатырох ядзерных аб'ектаў у чарнобыльскай зоне: цэнтралізаванага сховішча адпрацаванага ядзернага паліва, комплексу інжынерна-тэхнічных сістэм фізічнай абароны і комплексу радыяцыйнага кантролю, а таксама завода па перапрацоўцы вадкіх радыеактыўных адходаў. Агульная сума тэндараў на будаўніцтва гэтых аб'ектаў склала 1,1 мільярда грыўняў ($39,8 млн. — «Зв.»)», — паведамілі ў службе бяспекі.

Паводле інфармацыі СБУ, гэтыя кампаніі атрымалі перамогу на таргах неправамерна. Яны ўступілі ў змову для ліквідацыі канкурэнтаў і маніпуляцыі цэнамі. Абедзве камерцыйныя структуры значна завысілі рыначны кошт работ і паслуг, што прывяло да неабгрунтаванага выдзялення звыш 26 млн грыўняў ($941 тыс.) з дзяржаўнага бюджэту.

Вар'яцтва не спыніць

Тым часам эколагі расказалі аб другасным радыеактыўным забруджванні у чарнобыльскай зоне з-за лясных пажараў у гэтым раёне вясной мінулага года, паведаміў «Укрінфарм». Як адзначыў віцэ-прэзідэнт Прафесійнай асацыяцыі эколагаў Украіны Валянцін Шчарбіна, кожны новы пажар фарміруе новую карту забруджвання. Гэта адбываецца з-за таго, што радыенукліды падымаюцца ў паветра і рассейваюцца там, дзе раней было адносна бяспечна. «Усё гэта змянілася, і змянілася вельмі сур'ёзна», — заявіў эколаг. Пры гэтым у выніку пажараў мінулай вясной радыенукліды трапілі не толькі ў паветра, але таксама ў ваду і глебу. Па словах эксперта, яны ўжо ўключыліся ў геахімічны цыкл і мігрыруюць, з-за чаго адбываецца другаснае радыеактыўнае забруджванне.

А што ж у такіх, мякка кажучы, складаных рэаліях з турыстычным «магнітам»? «У словах Зяленскага як кіраўніка дзяржавы няма ніякага сэнсу. Ён наогул прынцыпова новая палітычная з'ява, гэта разумны і таленавіты акцёр, які іграе, і іграе, у адрозненне ад папярэдніх аматараў, добра, прафесійна. Але любыя яго заявы можна разглядаць толькі як чарговыя рэпрызы «Квартала 95», — заўважыў РІА «Навіны» колішні дэпутат Адэскага гарсавета, кандыдат гістарычных навук, пісьменнік Леў Вяршынін. — Яго словы пра ЧАЭС насілі альбо чыста забаўляльны характар, альбо — з больш высокай верагоднасцю — паказалі, што ўжо стаіць пытанне аб асваенні чарговага траншу на работы ў зоне Чарнобыльскай АЭС».

Ён праводзіць гістарычныя аналогіі. «Тыя, хто задумаў на Украіне Еўрамайдан, выпусцілі на волю сілы, якія не змаглі кантраляваць. Гэта стыхія пратэсту дзеля пратэсту, у гэтым няма і не можа быць рацыі», — кажа эксперт. На яго погляд, тое, што адбываецца, горш, чым чарнобыльская катастрофа: «Наступствы аварыі змаглі неяк ліквідаваць, а гэтае вар'яцтва ніхто спыніць не можа. Толькі чакаць, пакуль яно вытхнецца само сабой, выгарыць». Такі вось атрымліваецца «рэбрэндынг».

Пётр ДУНЬКО

Выбар рэдакцыі

Культура

Мінск 1941. Як гэта было

Мінск 1941. Як гэта было

Неба пачарнела ад самалётаў.

Палітыка

​Дэпутаты прынялі ў першым чытанні змены ў законы аб ахове суверэнітэту і канстытуцыйнага строю

​Дэпутаты прынялі ў першым чытанні змены ў законы аб ахове суверэнітэту і канстытуцыйнага строю

У Палаце прадстаўнікоў праходзіць чарговае пасяджэнне пятай сесіі.

Грамадства

Ігар Петрышэнка: ЦТ — спаборніцтва, і перамога ў ім павінна быць сумленнай!

Ігар Петрышэнка: ЦТ — спаборніцтва, і перамога ў ім павінна быць сумленнай!

Сацыяльнае дыстанцыраванне і напаўняльнасць да 50 чалавек — такія патрабаванні да аўдыторый ЦТ.

Культура

22 чэрвеня 1941 года раздзяліла жыццё беларусаў на «да» і «пасля»

22 чэрвеня 1941 года раздзяліла жыццё беларусаў на «да» і «пасля»

Яны яшчэ не ведалі, што наперадзе — доўгія тры гады жыцця пад акупацыяй.