Вы тут

Беларускія літаратурныя адрасы ў Туркменістане


Патрапіўшы ў Туркменістан ў жніўні 1985 года, я ўжо ў першыя месяцы свайго адкрыцця гарачай каракумскай старонкі пачаў шукаць адрасы агульнай беларуска-туркменскай памяці. «Геаграфія» ці хутчэй «гарадская тапаніміка» слядоў дружбы, слядоў, якія сведчылі б пра блізкія да культур Беларусі і Туркменістана факты, складвалася, праўда, спакваля, не за адзін дзень. Яно і зразумела. Штосьці ўжо было згублена за смугою часін. Штосьці страчана незваротна... Напісаў з Ашхабада і ў беларускія архівы і музеі. Напісаў шмат каму з прыватных асоб. Найперш — Генадзю Каханоўскаму, Адаму Мальдзісу, Яну Саламевічу, Генадзю Кісялёву... Парады былі дасланы, але насілі яны, як правіла, агульны характар. Усё ж Туркменістан — старонка няблізкая да Беларусі... І тым не меней паступова ў мяне перад вачыма разгортваліся ўяўленні, што ж, якія адрасы нас яднаюць.


Як мне падаецца, агульная карціна вартая ўвагі. Пакуль што беларускія літаратурныя адрасы ў Ашхабадзе пазначаю штрыхамі, пазначаю для памяці. Магчыма, і для будучых ужо пакаленняў даследчыкаў. У спадзяванні на тое, што з’явіцца ж некалі краязнаўчы даведнік з такой назвай — «Беларускія літаратурныя адрасы ў свеце». Такую думку не аднойчы выказваў і доктар філалагічных навук прафесар Адам Іосіфавіч Мальдзіс.

Але ж паспрабуем пашукаць беларускія адрасы менавіта ў Ашхабадзе. І першы з іх — вуліца Махтумкулі, 5 (размова — пра гарадскую тапаніміку 1980 — пачатку 1990-х). Тут месціўся двухпавярховы будынак Саюза пісьменнікаў Туркменістана, рэдакцыі часопісаў «Совет эдебияты» ( «Савецкая літаратура») і «Ашхабад». Не аднойчы гасцямі і Саюза, і рэдакцый былі пісьменнікі з Беларусі: публіцыст Мікола Калінковіч (у 1979 — 1984 гг. ён жыў у Ашхабадзе), паэт Алесь Емяльянаў, паэт, журналіст Міхась Карпенка (у 1960-1990-ыя гг. жыў і працаваў у Краснаводску і Ташаузе). І Карпенка, і Калінковіч былі прынятыя ў Саюз пісьменнікаў СССР у Ашхабадзе, часта друкаваліся ў туркменскіх часопісах. Непадалёку ад вуліцы Махтумкулі — сквер, дзе ўсталяваны помнік класіку туркменскай літаратуры Махтумкулі работы беларускага скульптара В. Папова.

Ад Саюза пісьменнікаў недалёка знаходзіцца праспект Свабоды. Ці не ў самай сяэдзіне яго месціўся будынак Камітэта дзяржаўнай бяспекі Туркменскай ССР. У гэтай установе ў першай палове 1980-х працаваў ураджэнец Лунінеччыны пісьменнік Мікалай Калінковіч. У Ашхабадзе выйшлі яго кнігі: «Не обрывается земная связь», «Имя мое — Свобода», «Возвращение рассветной рани»...

Вернемся ў цэнтр горада. Вуліца Атабаева. У 1985 — 1988 гг. я жыў у доме нумар 32, корпус 1. Непадалёку ад Нацыянальнай бібліятэкі Туркменістана. На гэтай жа вуліцы месцілася кватэра беларускага празаіка, драматурга, публіцыста Васіля Ткачова, які жыў у Ашхабадзе ў 1973 — 1980 гг. Тут, у сталіцы Туркменістана, Васіль Юр’евіч працаваў над кнігай апавяанняў «Дзень у горадзе». Спярша В. Ткачоў служыў у рэдакцыі вайсковай газеты «За Родину», пасля працаваў рэдактарам у «Туркменгандальрэкламе».

Атабаева, 20. Ашхабадскі Дом друку. Тут месцілася і рэдакцыя газеты «Туркменская искра», якую рэдагаваў ураджэнец Беларусі публіцыст Васіль Уладзіміравіч Слушнік (памёр у Ашхабадзе ў 1991 годзе). У «Туркменской искре» друкаваліся Мікалай Калінковіч, Міхась Карпенка. У ашхабадскім Доме друку знаходзіліся і іншыя рэдакцыі — газеты «Эдебият ве сунгат» («Літаратура і мастацтва»), часопіса «Пионер» («Піянер»). У літаратурна-мастацкім штотыднёвіку, які адзін са сваіх разваротаў у 1987 годзе прысвяціў Беларусі, галоўным рэдактарам у сярэдзіне 1980-х працаваў публіцыст, літаратуразнаўца Какалы Бердыеў. Ён напісаў некалькі артыкулаў пра Янку Купалу. А ў самым пачатку 1960-х правёў падарожжа па Каракумскім канале разам з белаурскім празаікам, публіцыстам, літаратуразнаўцам Алесем Адамовічам. Вынікам іх творчай паездкі стаў падарожны нарыс, надрукаваны ў маскоўскай «Дружбе народов», ашхабадскім «Совет эдебияты», мінскім «Полымі». І зараз, праз паўвека і болей, нарыс падаецца цікавым мастацкім дакументам часу пераўтварэнняў. І яшчэ — дакументам літаратурнай дружбы, літаратурнага і культуранга ўзаемапранікнення розных нацыянальных памкненняў. Не выпадкова з’яўляюцца ў той даўняй публікацыі і фрагмены сустрэчы беларускага і туркменскага публіцыстаў з народным шахірам Ата Саліхам. Яго, сляпога выказніка дум і мар туркменаў сярэдзіны XX стагоддзя, і зараз добра памятаюць у Каракумскім краі.

Карпінская, 1. Мікрараён прыватных сядзіб Ашхабада 1950-1980-х гадоў. Падворак, дзе жыў з вялікай сям’ёй народны паэт Туркменістана Керым Курбанняпесаў (1929 — 1988). У 1986 — 1988 гг. я даволі часта бываў у доме Керым-ага. Ведаю, што ў яго гасцяваў і беларускі празаік Алесь Жук. Як пазнака тае сустрэчы — кніга прозы беларускага пісьменніка з аўтографам, адрасаваным старэйшаму сябру. Керым Курбанняпесаў сустракаўся ў Ашхабадзе і з беларускім паэтам Алесем Емяльянавым. У 1987 годзе туркменскі шахір пераклаў на туркменскую мову «Паэму сораму і гневу» народнага паэта Беларусі Пімена Панчанкі. І хаця на той час ужо меўся рускі пераклад, надрукаваны ў «Нёмане», Керым-ага зрабіў сваё пераўвасабленне па падрадкоўніку (ведаю пра гэта дакладна, бо сам і рыхтаваў гэты падрадкоўнік). Керым Курбанняпесаў — аўтар і іншых перакладаў беларускай паэзіі: надрукаваны яны ў аўтарскай анталогіі «Букет дружбы».

Вуліца Хыдыра Дыр’яева, 5. Тут, у сваім доме, і зараз жыве туркменскі празаік , паэт, дзіцячы пісьменнік Агагельды Аланазараў. У Беларусі ў розныя гады пабачылі свет тры яго дзіцячыя кнігі ў перакладзе на беларускую мову (апошняя — «Вясёлая азбука» — у 2013 годзе). Перакладчык — Віктар Гардзей). Агагельды Аланазараў сябраваў з Міхасём Карпенкам, Мікалаем Калінковічам, Валянцінам Лукшам. Пра кожнага з іх напісаў успаміны. Прыязджаў Агагельды Аланазараў і ў Беларусь. У 2017 годзе ўдзельнічаў у Міжнародным сімпозіўме літаратараў «Пісьменнік і час».

У розныя гады ў Ашхабадзе жылі мовазнаўца ўраджэнец Латгаліі беларус Аляксандр Пацалуеўскі (загінуў у землятрусе 1948 года), празаік Барыс Мікуліч ( пра гэтае яго жыццё пасля вяртання з ГУЛАГа — у другой частцы «Аповесці для сябе»), паэтэса Любоў Турбіна (нарадзілася ў Ашхабадзе ў 1942 годзе), ваенны публіцыст, Герой Савецкага Саюза ўраджэнец Барысава Яўсей Вайнтруб. Гасцявалі ў Ашхабадзе беларускія пісьменнікі Максім Танк, Рыгор Барадулін, Алег Лойка, Павел Марціновіч, Аркадзь Марціновіч, Любоў Філімонава, Алесь Бадак, Генадзь Пашкоў, Янка Сіпакоў, Алена Масла, Еўдакія Лось, Віктар Шымук, Ігар Лапцёнак. І ў кожнага з іх — таксама свае літаратурныя адрасы, свае сустрэчы, свае знаёмствы з Ашхабадам і Туркменістанам, свае памяткі сяброўства і дружбы. Мо з часам нават знойдзецца нехта ахвотны і з беларускіх твораў, прысвечаных Ашхабаду і Туркменсітану, укладзе своеасаблівую анталогію пабрацімства?..

Алесь КАРЛЮКЕВІЧ

Прэв’ю — pixabay.com

Выбар рэдакцыі

Эканоміка

«Прадам утульную кватэру, а куплю яшчэ лепшую». А пра падаткі вы не забыліся?

«Прадам утульную кватэру, а куплю яшчэ лепшую». А пра падаткі вы не забыліся?

Адна мая добрая знаёмая вырашыла палепшыць свае жыллёвыя ўмовы — прадаць сваю двухпакаёвую кватэру і купіць трохпакаёвую.

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

БЛІЗНЯТЫ. Калі ёсць цікавыя ідэі, то менавіта цяпер яны будуць запатрабаваныя і нарэшце ажыццёвяцца. Тыдзень прынясе знаёмствы з новымі людзьмі, спатканні, вандроўкі і шмат яркіх уражанняў. Асабістае жыццё рэзка зменіцца, прычым менавіта так, як вы марылі. Вы больш не будзеце самотныя, сітуацыя вырашыцца на вашу карысць.

Грамадства

Ці варта засцерагацца ад вяртання анамальнай спякоты? Дзмітрый Рабаў расказаў пра надвор’е на астатнюю частку лета

Ці варта засцерагацца ад вяртання анамальнай спякоты? Дзмітрый Рабаў расказаў пра надвор’е на астатнюю частку лета

«Верхавіна лета» прайшла, і ўжо мала хто памятае, што першая дэкада чэрвеня была халаднаватай і з замаразкамі.

Грамадства

Усё што трэба ведаць пра пляжны сезон

Усё што трэба ведаць пра пляжны сезон

У апошнія тыдні на краіну абрынулася небывалая спякота...