Вы тут

У Маладзечне прайшла канферэнцыя, прысвечаная выдаўцу Аляксандру Уласаву


Мала пра каго ўзнікала столькі неверагодных гісторый, як пра гэтага чалавека. Аляксандр Уласаў, бацька беларускага Адраджэння. З пароды волатаў, неардынарных, багатых натур, якія нараджалі легенды.


Менавіта гэтаму чалавеку-міфу была прысвечана навукова-краязнаўчая канферэнцыя «Сейбіт праўды і веры», якая прайшла ў Маладзечанскай цэнтральнай раённай бібліятэцы імя М. Багдановіча.

Слынны краязнавец, бібліяфіл, супрацоўнік бібліятэкі Міхась Казлоўскі, дзякуючы якому ўжо не першы раз у Маладзечне праходзяць падобныя канферэнцыі, распавёў, што гэтая — чатырнаццатая па ліку. Пра Аляксандра Уласава мусілі гаварыць у мінулы год, але тады не змаглі правесці канферэнцыю з-за пандэміі. Сёлета ўсё ж сустрэліся, і нагода ёсць — восемдзесят гадоў з дня смерці.

«Уся яго постаць нагадвала дзябёльную чыгунную тумбу...»

Калі знаёмішся з успамінамі, верыш, што Уласаў, калі даведаўся пра арышт часовага рэдактара «Нашай Нівы» Янкі Купалы, пабег да Лукішак і лупіў нагой у дзверы злавеснага пастарунка, патрабуючы, каб пасадзілі яго, колішняга рэдактара, а не паэта.

Волат-памешчык, які «апрашчаўся» так, што выклікаў здзіўленне і пострах у мужыкоў. Дзівак, якога можна было заспець у садзе на дрэве амаль што голым — згодна са згадкамі пляменніцы Веры Тарашкевіч, «Раз прыйшла нейкая дзяўчына, і яе паслалі ў сад. Яна пайшла, клічучы: «Пане сэнатар!», і раптам пачула недзе з гары: «Гоп, гоп!» Падняла галаву, а там на дрэве нейкае вялізнае, амаль голае цела. Гэта дзядзька пілаваў сукі на дрэве... Дзеўка ледзь не самлела».

Як успамінаў Якуб Колас, «Уся яго постаць нагадвала дзябёльную чыгунную тумбу. У яго пакоі былі гіры і штангі, і ён прыступаў да гімнастычных практыкаванняў...»

«Яна была Марыя Мнішак, а я Дзьмітры Самазванец»

Бясстрашны грамадскі дзеяч і палітык, які прысвяціў сябе беларускай нацыянальнай ідэі. І адначасова рамантык і заляцаннік у духу куртуазнай шляхты. Згадаю ўрывак з ягоных успамінаў пра амурныя справы маладосці:

«Уся работа мая пераплялася з каханьнем. Носячыся па краю вэлясыпэдам, я спаткаў чорнавалосую, чарнавокую палескую «прынцэсу»... Зразу нас прыцягнула, як два магніты. ...Яна была Марыя Мнішак, а я Дзьмітры Самазванец, які ня квапіўся ні на якую карону. Бліскучы малы, але ў жыцьці нейкі рэдактар «Сахі» і «Лучынкі», а тут польская газэта ў Вільні ахнула заборыстую стацьцю проціў мяне і бунтаўшчыкоў-беларусаў. Бабулі, мамы расчыталі... і я дастаў палітычны гарбуз... Праз колькі часу ў мяне закахалася ізноў брунэтка (мне вязець шчасьце на брунэтак, бо мая мілая жонка таксама яшчэ брунэтка). Дамок у вішнёвым садзе, салавей, фантаны нявінных пацалункаў, вульканы каханьня... Но... Каталічка, ксёндз, разумныя бацькі, чым ён займаецца і г. д. Ізноў гарбуз паміж намі. ...Калі-небудзь раскажу пра свой раман з ангельскай багіняй Дыянай, але гэта мала ўходзіла ў беларускую сфэру, вярней сказаць, каханьне гэта магло б мяне вынесьці з гэтай сфэры. Усе мае ахвяры богу каханьня — Амуру былі ўсім вядомы, бо я ўсім стрэчным-папярэчным жывапісаў пра сваіх багінь».

Ці не праўда, нагадвае гэткага старасвецкага шляхцюка шырокае душы з велягурыстай манерай размовы, які п'е з туфліка чароўнай дамы, а можа тут жа ўзняцца на двубой за скосы позірк, ці ўступіць у высакароднае спаборніцтва, хто болей сваёй маетнасці парушыць, бо не варта шляхціцу даражыцца зямнымі рэчамі. Казачны герой, які адчыняў у знаёмых фортку так, што вынес яе разам з рамай, а дапамагаючы рабочым пераносіць на лета прыбіральню, якую яны не маглі зрушыць, незаўважна прыхапіў аднаго з рабочых, які на той прыбіральні павіс, не паспеў саскочыць.

Дарэчы, тое, што ажаніўся Аляксандр Уласаў у 51 год, таксама надае манументальнасці ягонаму абліччу — нібыта непадуладны беларускі волат быў гадам... Толькі часы сталінскіх рэпрэсій змянілі і яго: на шляху ў Сібір, па ўспамінах, быў ён схуднелы, з запалымі шчокамі...

Калі даследуеш беларускі рух нашаніўскае пары, здаецца, што Аляксандр Уласаў быў усюдыісны — хоць запомнілі ж яго і як самотніка, які зачыніўся ў роднай Мігаўцы... Вось пішу пра Янку Лучыну — ва ўспамінах Уласава ён, «святой памяці інжынер Янка Неслухоўскі»: «Калі я быў вучнем, вечнай памяці пясняр гэты прыязджаў у м. Карлзберг да майго швагра археолага Андрэя Сніткі на паляванне». Вось гістарычная сустрэча Купалы з бальшавіком Чарвяковым — паэт хоча даведацца, як паставіцца да беларускіх адраджэнцаў новая ўлада — і Уласаў тут жа прысутнічае... І чуе, што расстрэльваць бязлітасна будуць, калі хто насуперак пойдзе...

Вельмі пасуе да вобраза «волата з Мігаўкі» і назва «Дзікая зала» — так называлася памяшканне ў Мігаўцы, дзе ладзілі беларускія «шпектаклі» ды розныя вечарыны. Кажуць так называлі пакой, бо было там халодна ды прасторна. А як прыходзілі паліцыянты, гаспадар казаў: «Няма грошай на штрафы. Іду ў турму... Не прывыкаць... Не адзін раз сядзеў... Пасяджу і яшчэ...»

Такога персанажа можна ўявіць галоўным героем гістарычнага рамана пра мінулыя стагоддзі, з мячом, шабляю альбо шастапёрам у руцэ, на чале харугвы.

«Паўлінка» ў Радашковічах

Аляксандр Уласаў, пакуль быў рэдактарам-выдаўцом «Нашай Нівы», «пашыраў кола рупліўцаў на ніве беларушчыны». Сярод тых рупліўцаў быў Антон Грыневіч, якому 11 чэрвеня 1911 года Уласаў даў ліст, у якім прасіў садзейнічаць, аказваць дапамогу ў збіранні народных песень. Менавіта пра збіральніка беларускага фальклору, педагога і кампазітара Антона Грыневіча распавяла падчас канферэнцыі Яніна Грыневіч, навуковы супрацоўнік Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры.

Дарэчы, гэта Аляксандр Уласаў зладзіў прадстаўленне Купалавай «Паўлінкі» у Радашковічах. Пра гэта нагадаў вядучы навуковы супрацоўнік Дзяржаўнага літаратурнага музея Янкі Купалы Павел Каралёў. Расказаў і пра тыя артэфакты, датычныя Уласава, якія захоўваюцца ў музеі. Напрыклад, пашпарт Уласава 1925 года дае такія звесткі:

«Узрост: сярэдні;

Вочы: карыя;

Нос: умеркаваны;

Валасы: цёмныя;

Твар: авальны;

Месца нараджэння: Вілейка;

Веравызнанне: праваслаўны;

Валоданне мовамі: польская, беларуская, нямецкая, англійская...

Прафесія: сенатар».

Захоўваецца і дакумент пасляваеннага часу, складзены ўдавой Купалы, Уладзіславай Францаўнай Луцэвіч, для прадстаўлення ў Камітэт дзяржаўнай бяспекі БССР, дзе вельмі добра характарызуе Уласава, які загінуў у лагерах, каб паспрыяць яго рэабілітацыі. «Александр Никитич Власов отличался простотой, остроумием, гуманностью».

Менавіта Уласаў сустрэў у Мінску на адным з настаўніцкіх з'ездаў Кастуся Міцкевіча, у будучым Якуба Коласа, якога далучыў да супрацоўніцтва з газетай. Пра гэта, а таксама, як Уласаў стаў рэдактарам «Нашай Нівы», згадваў кандыдат гістарычных навук Андрэй Унучак. А пісьменнік і краязнавец Сяргей Чыгрын прысвяціў свой даклад сябру Аляксандра Уласава, шведскаму місіянеру Джону Віту, які зрабіўся фундатарам беларускіх гімназій.

«А мянушка была — Какос, бо вялікая галава, і надта шмат чытаў»

Уразіў гасцей і ўдзельнікаў канферэнцыі расповед траюраднай пляменніцы Аляксандра Уласава, Ірыны Вацлаваўны Ніжанкоўскай.

— Мама мая — пляменніца Аляксандра Уласава. Уласаў паходзіў з сям'і рускіх чыноўнікаў. Яго дзед прыехаў сюды ў пачатку XІX стагоддзя, бацька, Мікіта Уласаў, быў паштмейстрам у Вілейцы. Вельмі вялікая сям'я, але з дзяўчынак засталася адна мая бабка. А было яшчэ пяць хлопцаў. Памятаю з расповедаў, што ва ўсіх хлопцаў былі мянушкі. Аляксандра Уласава ўсе дома звалі Саша, а мянушка была — Какос. Бо вялікая галава была, і надта шмат чытаў. Саша з дзяцінства да дзірак кнігі зачытваў. А вучыцца не надта хацеў. Вось садзяць яго вучыцца... Падыходзяць да дзвярэй пакоя, слухаюць: «Дэр фатэр — ацец... Дэр фатэр — ацец...» Саша нямецкай займаецца! Праз паўгадзіны зноў падыходзяць, зноў чуюць: «Дэр фатэр — ацец, дэр фатэр — ацец...». Адчыняюць — ён чытае нейкую кніжку, услых паўтарае «Дэр фатэр — ацец», а яшчэ вяровачкай з паперкай з кацянём гуляе... Мама ўспамінала, як дзядзька ладзіў спартыўныя спаборніцтвы, калі жыў у Мігаўцы. Было спаборніцтва: жэрдкі клалі, і трэба было па тых незамацаваных жэрдках бегаць. Адзін малады чалавек надта зграбна там бегаў, дасціпны, вясёлы. Так мама пазнаёмілася з Браніславам Тарашкевічам, сваім будучым мужам. У часы Польшчы Уласаў займаўся Таварыствам беларускай школы, курсы беларускіх настаўнікаў у Мігаўцы праходзілі. Каб адчыняць беларускія суполкі і школы, патрэбны быў дазвол паліцыі. Туды дакументы падаць з адрасам, дзе што адбудзецца. Вось Уласаў павінен быў ехаць у нейкі горад, праводзіць сход. А адраса, дзе той сход адбудзецца, няма... Ён кажа: напішыце, гасцініца «Еўропа». Напісалі... У паліцыі высвятляецца, што там няма такой гасцініцы. Ну і сарваўся той сход па арганізацыі школы. Уласаў абураўся: «Што гэта за горад такі, каб не было гасцініцы «Еўропа»? На сваю хату ў Мігаўцы ён казаў — «Мая віла». Жонка яго ўспамінала, як прывёз ён яе ўпершыню на тую «вілу» — а яна бачыць, пад старой страхой вясковая хата. Была ў шоку ад такой «вілы». Паесці любіў. Маміна сям'я жыла ў Радашковічах, і кухарка расказвала, вось прыходзіць Аляксандр Уласаў. З'еў адну місу варэнікаў, другую, трэцюю... А пасля і кажа: «Але ж і нясмачныя ў вас сёння варэнікі». Вялікі быў, боты не мог купіць. Купляў меншыя і ў рэчку заходзіў, каб яны размяклі. Пасля ўз'яднання Заходняй Беларусі прыехаў на кані з Радашковіч і кажа: «Вось цяпер я папрацую на карысць Беларусі». Паехаў у Маладзечна, у рэдакцыю... І не вярнуўся.

Уласаў памёр у Сіблагу. Міхась Казлоўскі мяркуе — мала пратрымаўся, хоць і волат, бо на ягоную вагу звычайная порцыя баланды была замалая. І слушна заўважыў, што варта сабраць усе існуючыя ўспаміны пра Уласава ў асобнае выданне. Для панарамы беларускага адраджэння канца ХІХ — пачатку ХХ стст. постаць Аляксандра Уласава важная яшчэ і самім сваім іміджам. Беларускіх адраджэнцаў уяўляюць плоска: альбо ўчарашні сялянскі сын, «пан сахі і касы», альбо слабагруды інтэлігент, які аплаквае народную долю і рамантызуе курганы ды сівыя туманы. Для стварэння прымальнага нацыянальнага міфа надзвычай важна, улічваючы і «аплакваючую», і «рамантызуючую» тэндэнцыі ў яго стварэнні, выбіраць найбольш яркае, запамінальнае, здольнае выклікаць цікавасць і гонар. Мне вельмі імпануе, калі развейваюць міф пра Купалу-селяніна, паказваючы яго фацэтам у модных касцюмах, са шляхецкімі каранямі. Ці калі пра Багдановіча, якога ўяўляюць хваравітым ды субтыльным, усплывае факт, як у Ніжагародскай гімназіі ён быў задзірыстым нанканфармістам. Аляксандр Уласаў усёй сваёй каларытнай постаццю можа прыкрасіць беларускі нацыянальны міф — засталося толькі дабіцца, каб ягоная постаць стала пазнавальнай. Як напісаў у агучанай на канферэнцыі баладзе, прысвечанай Аляксандру Уласаву, паэт Віктар Шніп,

Жыццё людское — вечнасці хвіліна,

Дзе кроў твая жывая — не вада,

Што размывае родныя прасторы

І новых дзён святую чысціню,

Дзе знікне ўсё, як у бязмежным моры,

Але не знікнуць Божаму агню

І Беларусі, да якой мы дойдзем

Няхай хоць і праз цэлае стагоддзе.

Людміла РУБЛЕЎСКАЯ

Загаловак у газеце: Успамінаючы волата з Мігаўкі

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Водар лаванды вабіць на Веткаўшчыну

Водар лаванды вабіць на Веткаўшчыну

Як выглядае «беларускі Праванс», дакладна ведаюць жыхары глыбінкі Гомельскай вобласці.

Эканоміка

«Прадам утульную кватэру, а куплю яшчэ лепшую». А пра падаткі вы не забыліся?

«Прадам утульную кватэру, а куплю яшчэ лепшую». А пра падаткі вы не забыліся?

Адна мая добрая знаёмая вырашыла палепшыць свае жыллёвыя ўмовы — прадаць сваю двухпакаёвую кватэру і купіць трохпакаёвую.

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

БЛІЗНЯТЫ. Калі ёсць цікавыя ідэі, то менавіта цяпер яны будуць запатрабаваныя і нарэшце ажыццёвяцца. Тыдзень прынясе знаёмствы з новымі людзьмі, спатканні, вандроўкі і шмат яркіх уражанняў. Асабістае жыццё рэзка зменіцца, прычым менавіта так, як вы марылі. Вы больш не будзеце самотныя, сітуацыя вырашыцца на вашу карысць.

Грамадства

Ці варта засцерагацца ад вяртання анамальнай спякоты? Дзмітрый Рабаў расказаў пра надвор’е на астатнюю частку лета

Ці варта засцерагацца ад вяртання анамальнай спякоты? Дзмітрый Рабаў расказаў пра надвор’е на астатнюю частку лета

«Верхавіна лета» прайшла, і ўжо мала хто памятае, што першая дэкада чэрвеня была халаднаватай і з замаразкамі.