Вы тут

«Мала пасеяць разумнае, добрае, вечнае. Трэба яшчэ і бараніць яго ад лухты і хлусні»


Не вам казаць: у нашым календары багата розных свят, не меней — памятных дат, і самая жалобная, вядома ж, вось гэта — 22 чэрвеня: сёлета — 80 гадоў ад пачатку Вялікай Айчыннай... Сыходзяць ад нас яе ветэраны (на 1 мая іх заставалася 3337 чалавек), сыходзяць апошнія сведкі — тыя, хто жахі вайны перажыў у дзяцінстве. Але разам з імі не павінна сыходзіць памяць. Гэтая думка аб'ядноўвае многія лісты. На жаль, не без падстаў.


pixabay.com

«Я нарадзіўся ў 1940-м і пра ваеннае ліхалецце помню, вядома ж, няшмат, — піша спадар Анатоль Хлапкоў з аграгарадка Чырвоны Бераг, што на Жлобіншчыне. — Помню страшныя ўзрывы, ад якіх, малым, хаваўся пад печ, помню свой адчай — немцы забіралі маму на прымусовыя работы, помню пастаянны голад: калі была такая магчымасць, пасля з'едзенай бульбіны браў яшчэ адну — заесці...

І цяпер страшна ведаць, што людзі, якія лічаць сябе разумнымі, набожнымі, адукаванымі, дзеля ўлады і грошай працягваюць вырабляць смертаносную зброю. Так і хочацца крыкнуць ім: «Спыніцеся! Адумайцеся! Не зведалі самі, дык хоць уявіце жыццё ў акопах і зямлянках, у пастаянным страху за жыццё сваіх родных і блізкіх, якіх можна болей не ўбачыць»...

Потым на змену абурэнню прыходзіць хваляванне: трэба, каб чалавецтва не забылася на тое, што ўжо перажыло. Амаль 60 гадоў пражыўшы ў Чырвоным Беразе, я не мог не зацікавіцца яго гісторыяй. Мне ўдалося сабраць матэрыялы пра лёс падпольшчыка Віктара Васільчыка — і цяпер у мястэчку ўсталявана памятная дошка, — запісаць успаміны людзей.

За гады вайны ў нашым Чырвоным Беразе загінула 173 чалавекі, у тым ліку 112 дзяцей. Нямецкі акупацыйны парадак — гэта расстрэлы, катаванні і здзекі, гэта два разрабаваныя і разгромленыя заводы, пяць калгасаў, два саўгасы, сельгастэхнікум, гэта 112 спаленых будынкаў, у тым ліку трох школ, бібліятэкі, клуба.

Па ўспамінах сведак, перамяшчацца дазвалялася толькі па пропусках. Школы не працавалі. Медустановы былі зачынены. Калгасных кароў і коней на зіму раздалі насельніцтву, але малако трэба было здаваць акупантам. Людзей штодзень з нагайкамі зганялі на прымусовыя работы.

І нават пры гэтым немцы штовечар абыходзілі падворкі, зазіралі ва ўсе куты, правяралі, ці не сышоў хто ў партызаны...»

Факт агульна- і сумнавядомы, але ж, як успамінае спадар Хлапкоў, за тры гады акупацыі фашысты стварылі ў Чырвоным Беразе два лагеры. У той, што на тэрыторыі ваеннай часці, з найбліжэйшых раёнаў звозілі ваеннапалонных і асоб працаздольнага ўзросту. Сярод іх быў і бацька спадара Анатоля, які потым расказваў, што немцы кожны дзень строілі вязняў у шарэнгі, і кожны пяты альбо дзясяты атрымліваў удар, ад якога доўгі час мог ляжаць без прытомнасці...

«Другі лагер размяшчаўся на тэрыторыі сядзібы Козел-Паклеўскіх і быў для дзяцей. Іх, ва ўзросце ад пяці да чатырнаццаці гадоў, прывозілі з найбліжэйшых раёнаў Гомельшчыны, мясцовых прымушалі прыходзіць самім на «здачу аналізаў крыві». Такое вось было «донарства» для нямецкіх салдат.

Дзяцей купалі ў рацэ. Некаторыя з іх кідаліся ў ваду, спрабавалі пераплыць на іншы бераг, каб схавацца ў кустах. Іх даганялі аўтаматныя чэргі.

Дзеці спалі на саломе, і марна спадзяваліся, што пасля забору крыві ім дадуць паесці. Як успамінаў Рыгор Галубіцкі, салодкая вада ды ў супе 10 крупінак проса, і гэта ўсё.

...Звестак пра такія лагеры амаль не засталося. Сіламі спецыяльнай зондаркаманды целы забітых спальваліся, дакументы знішчаліся, а значыць, знішчаліся доказы.

Калі Чырвоная Армія была блізка, фашысты пагрузілі дзяцей у вагоны, але на перагоне Асіповічы — Пухавічы эшалон быў перахоплены савецкімі войскамі, і вязняў вызвалілі. З Чырвонага Берага выратавалася адна дзяўчынка — дачка Нікадзіма Раманенкі, але і яна праз тры дні памерла.

...Чым далей ад нас жахі вайны, — падсумоўвае спадар Анатоль Хлапкоў, — тым цяжэй паверыць у тое, што падобнае сапраўды было».

І насамрэч: цяжка паверыць, забыць немагчыма.

Гэтая ж думка — чырвонаю ніткай — у іншых лістах.

«Для маіх дзяцей (а тым больш для ўнукаў) вайна — тэма, як той казаў, не асабістая. Нават дзень Перамогі для іх не такі ўрачысты, як для мяне. І гэта пры тым, што людзі яны адукаваныя, пра вайну і чыталі, і чулі, і ведаюць шмат. Не абмінула яна, відаць, ніводную сям'ю, — «прайшлася» і па нашай, — піша спадар Аляксандр Матошка з Расоншчыны. — Загінуў на фронце, не дажыў да Перамогі мой дзед, бабуля Антаніна свой доўгі век звекавала ў адзіноце. Вайна забрала ў яе і траіх дзяцей, якія памерлі ад голаду і хвароб... Гэта і мая страта, бо мог мець дзядзьку Уладзіміра, якому на той час было 12 гадоў, цётак Любу (4 гадкі) і Ніну. Ёй, двухгадовай, дамавінай была звычайная даматканая хустка.

Бабуля помніла гэта да скону. Помню і я. А вось ці будзе гэта памяць святой для ўнукаў ды праўнукаў...

У іх сёння новыя, электронныя забавы, якія часцяком да таго ж — крыніцы хлусні: паспрабуй яшчэ разбярыся, з якіх трэба «піць»...

Людзі старэйшых пакаленняў скажуць адназначна: з чыстых — з расказаў родных бабуль і дзядоў, з твораў сумленных гісторыкаў і пісьменнікаў», — лічыць спадар Аляксандр Матошка. І згадвае, што некалі ім, вучням малодшых класаў, настаўніца ўголас чытала расказы беларускіх дзяцей аб тым, што яны перажылі ў гады вайны. Кніга называлася «Ніколі не забудзем». Слухаючы яе, асобныя з вучняў плакалі і, напэўна ж, верылі, што сапраўды не забудзем, але...

«Неяк мы, самадзейныя паэты, выступалі ў адной з нашых школ: чыталі свае вершы пра вайну, расказвалі пра герояў-землякоў і раптам пачулі: «Ой, гэта ж было так даўно...»

«Думаеце, фраза зляцела з вуснаў нейкага неразумнага дзіцяці? Не, — канстатуе спадар Аляксандр, — так сказала... настаўніца. Чаго тады чакаць ад вучняў?»

Згадзіцеся: ёсць пытанне. Як і спроба адказу ў лісце спадара Яўгена Долава з Мінска. «Пачуў пра намер Міністэрства адукацыі ўвесці ўступны экзамен па гісторыі Беларусі ў вышэйшыя навучальныя ўстановы і падумаў, ці не будзе ён трохі запозненым і недастатковым, бо мала пасеяць у галовах нашых недаросткаў разумнае, добрае, вечнае. Трэба яшчэ і бараніць яго ад засмечвання лухтой, хлуснёй, а то і адкрыта варожай дэзынфармацыяй, скіраванай на тое, каб ператварыць нашу моладзь у манкуртаў...»

Яшчэ ў канцы пазамінулага стагоддзя выгнаны з Англіі англійскі пісьменнік Оскар Уайльд заявіў: «Адзіны наш доўг перад гісторыяй — гэта пастаянна яе перапісваць». Падобна на тое, што на Захадзе свята выконваюць гэты цынічны запавет. І такой бяды, калі б, хочучы займець сваіх герояў і ўзвысіць свае заслугі, яны не прыніжалі подзвігі нашых бацькоў, дзядоў і прашчураў. Забыліся, відаць, пра таго ж Цыцэрона, які лічыў, што першы закон гісторыі — баяцца любой хлусні, а потым не баяцца любой праўды. Ці камусьці хочацца паказаць нас untermensch-амі, недачалавекамі, як гэта было ў мінулую вайну?

«Больш за 30 гадоў я не трымаў у руках падручнікаў па гісторыі, але гэта не перашкаджае мне прызнаваць значны ўклад у агульную перамогу генерала Эйзенхаўэра і бэсціць прэзідэнта Эйзенхаўэра за эскалацыю халоднай вайны і паляванне на ведзьмаў. Я помню пра Дэ Голя і Чэрчыля, пра Людвіка Свобаду, Войцэха Ярузельскага,
нават Героя Савецкага Саюза немца Фрыца Шменкеля. Упэўнены, што легіён нашых прафесійных гісторыкаў можа стварыць (калі ўжо не стварылі) нашу праўдзівую гісторыю і здольны данесці яе да розумаў нашай моладзі. Больш складанай мне падаецца праблема абароны тых самых розумаў ад заразы, якую імгненна разносіць інтэрнэт...»

Напрыканцы аўтар ліста заўважае: «Не магу не выказаць свайго абурэння некаторымі журналістамі, асабліва тэлевізійнымі. Дзень пры дні чую ад іх: «батл», «лакацыя», «калабарацыя»... Чым гэтым «грамацеям» не дагадзілі словы «спаборніцтва», «месца», «супрацоўніцтва»? Хто патлумачыць гледачам, якія не вучылі англійскай мовы, што такое лайфхак, хайп і (даруйце) фэйк?»

І яшчэ адзін ліст, амаль даслоўна: «21 чэрвеня 1941 года дзве сяброўкі Клава і Фрося паспяхова здалі апошні экзамен за першы курс Крычаўскага педвучылішча. Наперадзе ў іх былі канікулы з хатняй ежай, з вячоркамі... Дзяўчаты ехалі дамоў, — піша спадарыня Наталля Сівак з вёскі Заполле Чэрвеньскага раёна. — Аднак найперш яны спяшаліся ў вёску Каранец да знакамітай краўчыхі цёткі Варкі, якая шыла ім новыя штапельныя сукенкі.

Абновы атрымаліся што трэба! Фросі з Клавай заставалася прабегчы апошнія 8 кіламетраў. У лесе вадзіліся ваўкі, таму дзядзька Макар даў дзяўчатам па снапку абмалочанага жыта. Напагатове былі і запалкі. Ваўкі, як вядома, баяцца агню, але ж, дзякаваць богу, абышлося: дзяўчаты амаль дабеглі да месца, кінулі на дарогу непатрэбныя снапы і на нешта падпалілі... Салома тут жа ўспыхнула і амаль у тую ж хвіліну пачуўся незвычайны гул: ад лесу на дзяўчат насоўвалася цёмная сцяна вышынёю да самага неба.

Не помнячы сябе ад страху, час ад часу падаючы, да крыві разбіваючы локці і калені, сяброўкі дабеглі да патрэбнай хаты і там праз колькі гадзін пачулі страшную навіну: пачалася вайна...

Клавай, — піша спадарыня Наталля, — была мая мама, Фросяй — яе сяброўка. Ні давучыцца, ні сустрэцца адразу пасля вайны ім не давялося. Ды і не шукалі яны сустрэчы — іншых хапала клопатаў, аднак...

Летам 1977-га ў нас заначаваў татаў калега. Звалі яго Іван Паўлавіч Стагначоў. Досыць рэдкае прозвішча. «У Фросі было такое ж», — сказала мама, успомніўшы сваю найстрашнейшую ноч. І аказалася, што мужчына ўжо чуў гэту гісторыю: Фрося была яго сястрой.

Праз два тыдні сем'і сябровак сустрэліся. Мяне, шкада, дома не было. І потым я не распытала маму пра гэту сустрэчу...

Але 22 чэрвеня мы, яе дзеці і ўнукі, запалім свечкі, памянём загінулых, усіх, хто спазнаў тую бяду, хто выжыў і перамог. Успомнім гэты самы страшны, самы жалобны дзень і накажам нашчадкам, каб і яны таксама памяталі і бераглі, шанавалі мір».

Дадаць да гэтых слоў як быццам няма чаго. Ці не так?

Пошту чытала Валянціна ДОЎНАР

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Па ўсёй краіне наступіў час школьных базараў

Па ўсёй краіне наступіў час школьных базараў

Скідкі, растэрміноўкі і шырокі асартымент

Грамадства

Ча­му зні­кае ва­да з кра­наў

Ча­му зні­кае ва­да з кра­наў

Спё­ка — час для эка­но­міі ці па­лі­ву ага­ро­даў?

Грамадства

Водар лаванды вабіць на Веткаўшчыну

Водар лаванды вабіць на Веткаўшчыну

Як выглядае «беларускі Праванс», дакладна ведаюць жыхары глыбінкі Гомельскай вобласці.