Вы тут

Цяжкасці перакладу. Калі прыгожыя словы становяцца нічога не вартымі


На гэтым тыдні пра што думаць і пісаць, як не пра вайну? У канцы чэрвеня, мне здаецца, кожны нармальны чалавек на гэтай зямлі пра яе калі не думае, дык хоць бы ўспамінае. Генная памяць — ад яе нікуды не ўцячэш. Гэта яна людзям, якія нарадзіліся праз трыццаць гадоў пасля Перамогі, душнымі чэрвеньскімі начамі прыносіць сны пра гібель у жытнёвым полі ад фашысцкай кулі. Гэта яна спрацоўвала праз шэсцьдзясят гадоў пасля Перамогі, калі, згледзеўшы ў небе ваенныя самалёты, якія ўпершыню ляцелі ў Мінск на рэпетыцыю парада, бабулі ў прысталічных вёсках хапалі ўнукаў і хаваліся ў скляпах. Гэта яна сёння, праз восемдзесят гадоў пасля пачатку той страшнай вайны, стаіць слязьмі ў вачах і камяком у горле, калі глядзіш кадры хронікі ці слухаеш цішыню Брэсцкай крэпасці або Хатыні. Разумееш: гэта — твая асабістая, твайго народа, бяда. А апошнім часам разумееш яшчэ адно: яна больш нічыя. Толькі наша. Хто б і якія прыгожыя словы б ні гаварыў, якія б прабачэнні ні прыносіў.


 

Фота: ilanatravels.com

Дык вось, аб прабачэннях. Пэўна, чулі ці чыталі, што напярэдадні ўгодкаў нападзення Германіі на Савецкі Саюз прэзідэнт ФРГ Франк-Вальтэр Штайнмаер наведаў германа-расійскі музей «Берлін-Карлсхорст» і выступіў там з прамовай. (Трапіла гэта ў навіны больш з-за скандалу, які з нагоды спрабаваў учыніць украінскі бок, але размова тут не пра тое.) Размова аб самой прамове пана Штайнмаера. Яе пасольства ФРГ у нашай краіне разаслала па рэдакцыях СМІ, прычым у трох варыянтах — на мове арыгінала, на рускай і на беларускай.

Прамова, несумненна, задумвалася прынамсі як прачулая. І шмат што ў ёй сапраўды з прэтэнзіяй на шчырасць. І пісалі яе людзі не дурныя ды, па ўсім відаць, дасведчаныя. «Тое, што пачалося 22 чэрвеня 1941 года, было эскалацыяй нянавісці і гвалту, радыкалізацыяй вайны аж да вар'яцтва і татальнага знішчэння. З першага дня паход нямецкіх войскаў праходзіў пад знакам нянавісці, вар'яцтва расавай ідэалогіі ў адносінах да славянскіх і азіяцкіх народаў Савецкага Саюза»... У прамове шмат падобных пасыпанняў галавы попелам, прычым за аснову яе ўзята больш за ўсё нашай, беларускай, фактуры. «Хто ў Германіі ведае Малы Трасцянец пад Мінскам, дзе з 1942 да 1944 года было забіта не менш за 60 тысяч чалавек? Альбо вёсачку Хатынь, якую летам 1943 зраўнавалі з зямлёй і забілі ўсіх яе жыхароў — палова з іх былі дзеці?» — пранікліва задаваў пытанне сваёй нацыі прамоўца.

Мне асабіста хапіла дзвюх гэтых фраз, каб не паверыць у шчырасць усяго астатняга. Бо ў Трасцянцы загінулі не 60 тысяч чалавек, а, паводле афіцыйных звестак, 206 з паловай тысяч. (Даследчыкі, абапіраючыся на дакументы 1944 года, называюць лічбу нашмат большую — 546 тысяч). Адчуваеце розніцу? Прэзідэнт ФРГ не мог пра гэта не ведаць, ён жа быў тут на адкрыцці мемарыяла ў 2018-м. «60 тысяч» вымавіць прасцей, чым «206»? Несумненна. Асабліва калі размова ідзе аб колькасці жыццяў, аб жывых людзях, загубленых тваімі суайчыннікамі. Як прасцей, напэўна, сказаць пра Хатынь «зраўнавалі з зямлёй» замест «спалілі разам з жыхарамі». І якая розніца праз амаль восемдзесят гадоў — ранняй вясной гэта было ці летам? Спадар Прэзідэнт, як, дарэчы, ніводны нямецкі лідар за ўсю гісторыю існавання мемарыяла, так да Хатыні і не даехаў. Не хадзіў у звонкай цішыні сярод комінаў, не ўяўляў, як зганялі людзей на смерць па рыхлым сакавіцкім снезе, як летам на шчодра ўгноенай попелам выгаралай зямлі пачалі прабівацца парасткі травы... І нават пра «забілі ўсіх яе жыхароў» казаць было прасцей — бо так жа хочацца верыць, што няма сведак таму злачынству. А яны ж — шэсць чалавек — выжылі. Дзеля таго, каб расказаць усім пра жах і смерць. І Няскораны чалавек у Хатыні — гэта Іосіф Камінскі, хатынскі каваль, які выжыў у тым пекле, і пражыў яшчэ доўгае жыццё, каб мы ведалі і памяталі. Але пра гэта тым, хто вінаваты, лягчэй маўчаць, чым гаварыць.

Я спецыяльна ўзяла нямецкі тэкст таго выступлення і дэталёва, абклаўшыся слоўнікамі, пераправерыла: а раптам проста дапушчаны памылкі пры перакладзе. Не, усё правільна. І лічбы, і «лета», і «зраўнавалі з зямлёй», і «забілі ўсіх»... Сапраўды, наіўна было думаць, што прадстаўнікі самай, напэўна, педантычнай нацыі памыліліся. Чаму ж яны памыліліся  ў фактах, прычым так нязграбна і нават здзекліва, рыхтуючы гэтую прамову, — вось у чым пытанне.

Хтосьці, пэўна, скажа: навошта чапляцца да дэталяў. З дэталяў усё пачынаецца, шаноўныя. Заўтра тэзісы з названай прамовы ўвойдуць у падручнік гісторыі. І праз дваццаць гадоў у Германіі будуць ведаць, што нейкую там Хатынь зраўнавалі бульдозерам улетку 1943-га. Забітыя жыхары ўвогуле могуць прапасці з тэксту, а яшчэ дададуць, што зрабілі тое з мэтай прафілактыкі, бо міралюбным салдатам вермахта не давалі спакойна жыць мясцовыя бандыты, якія называлі сябе партызанамі... З маленькіх дэталяў, як сведчыць гісторыя, пачынаецца вялікая хлусня.

Нашы памяць і боль ад той вайны патрэбныя толькі нам. І зразумелыя толькі нам. Бо, калі ў канцы сакавіка ў веснавым блакіце пачынаюць нясмела спяваць першыя жаўрукі, толькі мы ўспамінаем пра дзяцей Хатыні, якія бачылі тое самае, ідучы на пакутніцкую смерць.

Алена ЛЯЎКОВІЧ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

«Ніякія межы больш не падзеляць нашу родную зямельку — Беларусь»

«Ніякія межы больш не падзеляць нашу родную зямельку — Беларусь»

Менавіта гэтымі словамі нашы папярэднікі-«звяздоўцы» віталі 17 верасня 1939 года.

Грамадства

Мінск сустракае дзяцей з Данецкай вобласці

Мінск сустракае дзяцей з Данецкай вобласці

Дзеці з Данецкай вобласці прыехалі ў Беларусь на адпачынак і аздараўленне.

Грамадства

Аляксандр Корбут: Найбольш вядомыя заказнікі і нацыянальныя паркі адчуваюць павышаную нагрузку

Аляксандр Корбут: Найбольш вядомыя заказнікі і нацыянальныя паркі адчуваюць павышаную нагрузку

Наша краіна валодае надзвычай багатым прыродным патэнцыялам для развіцця экатурызму.