Вы тут

Як інвазійныя віды псуюць жыццё фізічным і юрыдычным асобам


Вецер, птушкі, транспарт, чалавек... Новыя віды раслін трапляюць у Беларусь рознымі шляхамі, аднак не ўсе яны спяшаюцца акупаваць тэрыторыю. Патэнцыяльна інвазійных — каля 300, а іншыя — мірна суседнічаюць з айчыннымі і краіну не захопліваюць. З іншага боку, некаторыя прадстаўнікі беларускай флоры, якія ў нас жывуць сабе спакойна, за мяжой становяцца «драпежнікамі» і пачынаюць са страшнай хуткасцю заваёўваць землі. Чаму так адбываецца — навукоўцы пакуль не ведаюць, але ж шляхі міграцыі пакрысе высвятляюць. Як знішчаць расліны-агрэсары і чым яны небяспечныя, расказалі эксперты.


Амброзія палыналістая, сумнік канадскі, баршчэўнік Сасноўскага

Пранікненне ў навакольнае асяроддзе нашай краіны інвазійных раслін — адна з пагроз нацыянальнай бяспецы краіны ў экалагічнай сферы, бо яны варожыя не толькі прыродзе, але і здароўю людзей, упэўнены Мікалай СВІДЗІНСКІ, намеснік начальніка галоўнага ўпраўлення — начальнік упраўлення біялагічнай і ландшафтнай разнастайнасці Мінпрыроды.

Фота: pixabay.com

За апошнія гады амаль перамаглі «драпежніка» ў Бярэзінскім, Старадарожскім і Любанскім раёнах. У планах вызваліць ад яго яшчэ тры-чатыры раёны, дзе той захапіў не больш як па пяць гектараў.

Сумнік канадскі «прыйшоў» з могілак, дзе яго высаджвалі як прыгожую кветку. Гэтага «драпежніка» пчаляры і цяпер лічаць шыкоўнай раслінай, якая квітнее аж да кастрычніка і якой могуць сілкавацца пчолы замест таго, каб раней пачынаць есці мёд, бо іншых кветак у гэты час ужо практычна няма. Таму яны часта супраціўляюцца знішчэнню агрэсара. Адэкватным выйсцем навукоўцы бачаць скошванне і ўтылізацыю расліны, калі тая адцвіце. На наступны год ізноў будуць кветкі, аднак сумнік не распаўзецца па тэрыторыі.

Тым не менш, духмяны захопнік асвоіў на Міншчыне ўжо амаль 900 гектараў, асабліва ў Мінскім, Смалявіцкім, Чэрвеньскім і Пухавіцкім раёнах. Раней яго толькі касілі, а цяпер частку сродкаў, выдаткаваных на знішчэнне баршчэўніка (з-за змяншэння плошчаў яго росту), пераносяць на пратручванне сумніка, удакладніў Аляксандр Дабрыцкі.
Адным з галоўных ворагаў беларускай флоры становіцца таксама і амброзія палыналістая, якая пранікла да нас з-за мяжы і была заўважана на Гомельшчыне, дадаў Мікалай Свідзінскі:

— Поўдзень Украіны і Крымскі паўвостраў цалкам пакрытыя гэтай раслінай. Яна не толькі наймацнейшы алерген, але і неверагодна пражэрлівая — для вырабу кілаграма сухога рэчыва расліна выводзіць з глебы амаль 950 літраў вады і вельмі агрэсіўна ставіцца да абарыгеннай флоры. Займае ўсе свабодныя ўчасткі, выцясняючы іншыя віды, засмечвае сваім насеннем пасевы. Амброзія вырастае да 2,5 метра, мае магутныя карані і 88 тысяч адзінак насення на адной расліне.

Барацьба дарагая, але не дарэмная

Праблема інвазіі (пранікнення на тэрыторыю краіны з-за мяжы) відаў узнікла не ў апошнія дзесяцігоддзі. З 1500 года каля 10 тысяч відаў раслін і жывёл трапіла ў Еўропу і многія з іх нанеслі каласальны ўрон, які штогод выяўляецца ў некалькіх мільёнах долараў для кожнай краіны. У пасляваенны час каля 300 новых відаў з’явілася і ў Беларусі, заўважыў Дзмітрый ГРУМО, намеснік дырэктара па навуковай рабоце Інстытута эксперыментальнай батанікі імя Купрэвіча НАН Беларусі:

— Першая спроба вучоных змагацца з іншаземнымі відамі адбылася яшчэ ў 2006 годзе. Цяпер кожныя пяць гадоў распрацоўваюцца стратэгіі барацьбы з інвазійнымі раслінамі. А добры прыклад у змаганні з баршчэўнікам у сталіцы — абавязковае даследаванне грунту падчас будаўнічых работ на заражанасць насеннем гэтай расліны. Дадзены вопыт трэба пашыраць на ўсю краіну.

Геаграфія распаўсюджвання інвазійных раслін імкліва мяняецца. Адзін са спосабаў барацьбы з кантрабанднай прадукцыяй, якая ідзе з краін Еўрасаюза ў Расію, — праверка на наяўнасць паліномаў — пылку на прадуктах харчавання або ўпакоўцы. Расійскія мытнікі карыстаюцца пры гэтым данымі атласа 1970-х гадоў. Аднак у тыя гады амброзія сустракалася ў Адэскай вобласці, а цяпер яна ўжо і на поўдні Беларусі, прывёў прыклад спецыяліст:

— Узнікае патрэба дэталёвай сістэматызацыі такіх відаў і стварэння сучасных атласаў іх распаўсюджвання, паколькі гэта адзін з аргументаў у мытных і судовых пытаннях аб паходжанні прадуктаў.

Мы досыць шмат грошай расходуем на барацьбу з баршчэўнікам, але ж трэба ўзмацняць метады кантролю за выканаўцамі работ па яго знішчэнні, прапанаваў эксперт. Сёлетні май, напрыклад, быў багаты на ападкі, і на некаторых тэрыторыях, якія былі цалкам апрацаваныя прэпаратам суцэльнага дзеяння, насенне дало ўсходы. Неабходна развіваць таксама сістэму маніторынгу з дапамогай беспілотных лятальных апаратаў і сістэму прагназавання, аж да выкарыстання тэхналогій штучнага інтэлекту, з дапамогай якіх можна бачыць патэнцыяльныя месцы распаўсюджвання гэтых раслін.

— Самы эфектыўны метад барацьбы — уцягванне зямель у эканамічны абарот, — удакладніў Мікалай Свідзінскі. — Праўда, на практыцы гэта не заўжды магчыма. Да таго ж на прыродаахоўных тэрыторыях і ў прыбярэжных зонах нельга змагацца з баршчэўнікам хімічнымі метадамі (прэпаратамі суцэльнага ўздзеяння). Тут прымяняюцца прэпараты выбарачнага ўздзеяння або неаднаразовая механічная касьба. Працэс гэты не хуткі, аднак праца не дарэмная, і пакрысе колькасць інвазійных раслін у краіне змяншаецца.

Што славянам добра, для замежнікаў — бяда

Навукоўцы налічваюць у Беларусі 22-24 віды раслін-трансформераў, якія цалкам пераўтвараюць прыроду. Там, дзе яны заводзяцца, больш нічога не расце. Пры гэтым працэс іміграцыі раслін у Беларусь працягваецца. Адзін з апошніх інвазійных «гасцей», які пранікаў у краіну літаральна на вачах спецыялістаў, — панікніца буйналістая, расказаў Аркадзь СКУРАТОВІЧ, супрацоўнік Інстытута эксперыментальнай батанікі імя Купрэвіча НАН Беларусі:

— У 1991 годзе яе ўпершыню заўважылі ў Батанічным садзе. Але з дапамогай сваіх пладоў, якія маюць дробненькія кручочкі, яна «раз’ехалася» разам з наведвальнікамі ў іншыя месцы. Ужо праз год была ў Парку Чалюскінцаў, пазней — на стадыёне «Трактар». Цяпер яна актыўна асвойвае лясы Міншчыны, знойдзена ў Вілейскім, Валожынскім, Смалявіцкім, Мядзельскім раёнах і ў парку «Нарачанскі». У недалёкай будучыні панікніца буйналістая таксама стане трансформерам, бо пад раслінай, вышыня якой амаль дасягае метра, таксама нічога больш расці не можа.
Erechtіtes hіeracіfolіus — від, які ўпершыню знайшлі ў Беларусі ў 2002-м у Гомельскай і Брэсцкай абласцях. Хутчэй за ўсё, ён трапіў да нас з Украіны, мяркуюць навукоўцы. Яго насенне мае пухоўкі, дзякуючы чаму яно разлятаецца на адлегласць да 50 кіламетраў.

— Ён вельмі агрэсіўна выступае на высечках, і для лесу гэта небяспечна тым, што пад двухметровай раслінай усе новыя пасадкі лесу гінуць. А распаўсюдзілі яго па краіне самі лясныя гаспадаркі, якія дапамагалі адна адной ліквідаваць наступствы бураломаў і на колах везлі насенне дадому. З мінулага года ён ужо прыжыўся ў Стаўбцоўскім раёне на Міншчыне, — заўважыў Аркадзь Скуратовіч.
З іншага боку, нашы расліны-эмігранты таксама спрабуюць захапіць чужую зямлю. Напрыклад, з еўрапейскім чальчаком вербалістым амерыканцы змагаліся не адзін год і патрацілі на гэта не адну сотню мільёнаў долараў, пакуль не найшлі насякомае, якое харчуецца толькі гэтай раслінай. У Беларусі спакойна расце і жасцёр слабіцельны, яшчэ і ад хвароб адпаведных дапамагае. А трапіўшы ў Амерыку, ён захапіў ужо тры штаты, як у нас баршчэўнік. На адзін квадратны метр там «выстрэльвае» да 150 асобін усходаў, а ў нас — адна-дзве.

Галоўныя агрэсары і «зброя» для змагання

У краіне распрацоўваецца сістэма ранняга папярэджання па выяўленні інвазійных відаў раслін і жывёл, што дазволіць ствараць базы даных па інвазійных раслінах і прымаць правільныя рашэнні ў будучым, заўважыў Свідзінскі:

— Шакал залацісты, напрыклад, нашай фаўне не патрэбны, бо наносіць шкоду птушкам, якія гняздуюцца на зямлі. Існуе і пагроза пранікнення ў Беларусь бабра канадскага, якога бачылі ўжо ў Ленінградскай вобласці Расіі. З-за гэтага звера краіна можа страціць від айчыннага бабра, які больш пластычны да ўмоў асяроддзя пражывання.

У пастанове Саўміна пералічана дзевяць галоўных ворагаў, якіх трэба бязлітасна знішчаць. Сем з іх інвазійныя, а два — патэнцыйна наркатычныя: мак і каноплі, у гэты ж спіс Мінпрыроды мае намер уключыць і амброзію палыналістую. А беларускія спецыялісты не так даўно выдалі Чорную кнігу флоры Беларусі, дзе ўтрымліваецца апісанне 54 небяспечных відаў раслін. Аднак яны хочуць пашырыць гэты спіс да 100 відаў, як у Еўропе, каб лягчэй было параўноўваць, дзе якая расліна найбольш агрэсіўна сябе паводзіць.

Убачылі на сваім участку некалькі каліваў баршчэўніку — пазбаўцеся ад яго як мага хутчэй. Дачакайцеся пахмурнага надвор’я ці вечара, апраніце шчыльнае адзенне і пальчаткі, прыкрыйце твар маскай — і высякайце яго рыдлёўкай у пары сантыметраў над зямлёй. Будзе ўважлівыя — сок расліны вельмі ядавіты і можа выклікаць апёкі. Пянёк лепш заліць воцатнай эсэнцыяй ці гербіцыдамі і абвязаць непразрыстым цэлафанам, а ссечаны ствол — спаліць. Для большай упэўненасці можна выдаліць 10-12 сантыметраў глебы разам з коранем, парэкамендавалі спецыялісты.

— Калі дачакацца вечара, у баршчэўніку можна хоць качацца, бо яго сок «паліць» скуру пад уздзеяннем сонечных промняў. Праўда, абавязкова трэба памыцца пасля барацьбы з агрэсарам і на наступны дзень лепш не выходзіць на сонца, — сведчыць Аркадзь Скуратовіч. — Сумнік дагэтуль успрымаюць як дэкаратыўную расліну, якую на ўчастку «яшчэ мая маці саджала», і не хочуць пазбаўляцца ад гэтага шкодніка. Таму вясной я праводжу акцыю — хаджу са школьнікамі па дварах і прапаную півоню замест выкапанага сумніка. Больш лаяльна пачалі ставіцца і да макаў — забаронены ў краіне толькі яго опіумны варыянт. Мнагалетнікі ж з буйнымі аранжавымі кветкамі — мак усходні — цяпер не чапаюць, бо ў ім настолькі мала рэчыва-дурману, што не кожны хімік шляхам доўгіх вопытаў яго здабудзе.

Ірына СІДАРОК

Загаловак у газеце: Расліны-«драпежнікі»

Выбар рэдакцыі

Грамадства

«Сацыяльная зніжка» — каму і на што? Як купіць прадукты танней на 10 %

«Сацыяльная зніжка» — каму і на што? Як купіць прадукты танней на 10 %

На зніжку могуць разлічваць пенсіянеры, шматдзетныя сем'і і.

Палітыка

Андрэй Савіных: Якасць абраных стратэгій не правяраецца ў ідэальных сітуацыях

Андрэй Савіных: Якасць абраных стратэгій не правяраецца ў ідэальных сітуацыях

Беларускі парадак дня нікому не дае расслабіцца, час не дазваляе.

Грамадства

Экстраная дапамога. Як працуе Цэнтр аператыўнага кіравання МНС

Экстраная дапамога. Як працуе Цэнтр аператыўнага кіравання МНС

Дзяжурныя службы — вушы і вочы Міністэрства па надзвычайных сітуацыях. 

Палітыка

Пасол Беларусі ў КНР: З 1992-га тавараабарот з Кітаем вырас больш як у 130 разоў

Пасол Беларусі ў КНР: З 1992-га тавараабарот з Кітаем вырас больш як у 130 разоў

Наперадзе юбілей беларуска-кітайскіх адносін — 30 гадоў.