Вы тут

У ліпені 2021-га споўнілася б 70 гадоў вядомаму туркменскаму дзіцячаму пісьменніку Касыму Нурбадаву


3 ліпеня, якраз у наша беларускае свята, -- 70 гадоў вядомаму туркменскаму дзіцячаму пісьменніку Касыму Нурбадаву. Ён не дайшоў, не дажыў да свайго юбілея зусім няшмат – пайшоў у іншы свет 30 красавіка 2021 года...


Межы паміж постсавецкімі краінамі робяць сваю справу. Многія традыцыйныя раней стасункі парушаны. Не дапамагае нават інтэрнэт у іх новым развіцці. На крайні выпадак – не асабліва дапамагае ў наладжванні літаратурных сувязяў паміж народамі і нацыянальнымі літаратурамі. Канешне ж, віною тут не новыя цывілізацыйныя, іінавацыйныя падыходы. Віна хутчэй – у душэўным рэзруху, у тым, што ўсё ніжэй і ніжэй апускаюцца многія каштоўнасці, якія адыгрывалі важкую ролю ў выхаванні чалавека, у фарміраванні асобы. І літаратура, мастацкая літаратура – сярод кашгоўнасцяў, на якія ўсё часцей забываюцца...

Касым Нурабадаў нарадзіўся 3 ліпеня 1951 года ў сяле Аджыяп Эсенгулінскага раёна Балканскага велаята. Гэта тая старонка Каракумскага края, якая раней была вядомай па назве горада Небіт-Даг (цяпер – Балканабад). Паблізу – Туркменбашы (ранейшая назва – Краснаводск), Хазар (раней – Чэлекен), Берэкет (Казанджык), Сердар (Кізыл-Арват), Гумдаг (Кум-Даг)... Цікавейшыя, багатыя на гісторыю мясціны!.. Тут, ля самога, лічы, Небіт-Дага, былі знойдзены помнікі эпохі мезаліта, неаліта, вытокаў бронзавага века...

Відаць, у многім такое атачэнне паўплывала на творчыя памкненні Касыма Нурбадава. Закончыўшы Туркменскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Махтумкулі, паэт доўгі час – да 1983 года – працаваў настаўнікам туркменскай мовы і літаратуры, дырэктарам сельскай школы. І пісаў вершы, займаўся мастацкім перакладам. Што цікава, наш туркменскі сябра завочна пазнаёміўся з другім правінцыйным, але вельмі вядомым і на потссавецкай прасторы дзіцячым пісьменнікам – Іванам Муравейкам з беларускай Любані. І хаця розныя ў калег узросты былі на той час, але пачалося актыўнае ліставанне. Ведаю ад самога Касыма Нурбадава, што лісты гэтыя ён захоўваў праз усё жыццё. І шмат перакладаў з вершаў Івана Муравейкі на туркменскую мову.

А першыя вершы самога Касыма былі надрукаваны ў туркменскім часопісе «Піянер» -- у 1966 годзе. Назва першай вершаванай публікацыі – «Мая крынічка». У 1979 годзе выйшла з друку першая кніга Касыма Нурбадава – «Мядзведзіца» (па-туркменску: «Едыген»). Праз год малады літаратара становіцца членам Саюза пісьменнікаў СССР. У 1985 годзе выходзіць новая паэтычная кніга – «Калыска мора». У 1989 годзе – «Белыя чайкі». Каспій зрабіў сваю справу. І даросламу чытачу, і хлопчыкам і дзяўчынкам ( а Касым Нурбадаў усё болей захапляўся літаратурнай працай з разлікам на юнага чытача) ён імкнуўся расказаць пра прыроду, якая яго выпеставала, пра пустыню і мора...

У Ашхабадзе паэт працаваў спярша галоўным рэдактарам выдавецтва літаратуры для дзяцей і адначасова выдавецтва падручнікаў «Магарыф». У 1989 годзе ў «Магарыфе» выйшла анталогія беларускай дзіцячай літаратуры «Ачык асман» (здаецца, правільны пераклад на беларускую мову – «Яснае сонейка»). Паколькі я ў 1985 – 1988 гады жыў у Ашхабадзе і ўжо быў знаёмы і з выдавецтвам, і з Касымам Нурбадавым, выпаў гонар складаць каментарыі да кнігі і напісаць прадмову да анталогіі. А сам рукапіс твораў беларускіх пісьменнікаў прывёз у Ашхабад літкансультант Саюза пісьменнікаў БССР паэт Алесь Емяльянаў. У 1987 годзе. Але, несумненна, кніга ў многім нарадзілася дзякуючы руплівасці Касыма Нурбадава. На той час ён сябраваў не толькі з Іванам Муравейкам, але і з Валянцінам Лукшам, дырэктарам беларускага кніжнага выдавецтва «Юнацтва». Дарэчы, у Туркменістане выйшла на туркменскай мове і невялікая паэтычная кніга Валянціна Лукшы. А ў зборніку перакладаў сусветнай паэзіі на туркменскую мову «Вясёлыя арэлі», які падрыхтаваў народны паэт Турмкенскай ССР Каюм Тангрыкуліеў, былі змешчаны і пераклады з паэзіі Івана Муравейкі. «Вясёлыя арэлі» выйшлі ў друку менавіта ў «Магарыфе».

Вершы самога Касыма Нурбадава друкаваліся ў беларускай перыёдыцы, у альманаху «Ветразь», які выдавецтва «Юнацтва» прысвяціла дзіцячым літаратурам народаў свету.

У 1994 годзе Касым Нурбадаў абараніў кандыдацкую дысертацыю «Літаратурная спадчына Ахмета Ахундава-Гургенлі». Атрымаў званне кандыдата філалагічных навук. А пазней быў прызначаны дырэктарам Інстытута мовы і літаратуры імя Махтумкулі і намеснікам кіраўніка Цэнтра нацыянальнай культурнай спадчыны Туркменістана.

...Мы сустрэліся з Касымам-ага ўжо праз шмат гадоў пасля майго «туркменскага жыцця» (Ашхабад я пакінуў у 1988 годзе) – у 2009 годзе. Пасля быў у Ашхабадзе ў 2012, 2014 і 2015 гады... Радасці ад нашых сустрэч не было межаў. Звычайна наведваўся ў Ашхабад на пачатку ці напрыканцы восені... Неяк у адну з сустрэч стаяла прыгожая туркменская восень. Разам з Касымам пайшлі на Тэкінскі кірмаш, які па-ранейшаму ўпрыгожваў сталіцу Туркменістана. З'ездзілі на легендарнае падземнае возера Бахардэн, дзе выкупаліся ў старадаўняй пяшчэры. Завіталі на хлопкавае поле. Захаваўся нават здымак... З намі быў яшчэ на тым хлопкавым полі і беларускі паэт Алесь Бадак... Касым-ага пазнаёміў мяне з кіраўніком Саюза мастакоў Туркменістана... Высветлілася, што апошні з'яўляецца аўтарам цікавага графічнага партрэта народнага паэта Туркменістана Керыма Курбанняпесава. З якім і Касым, і я добра сябравалі ў ранейшыя дзесяцігодзі... А чаму Касым завёў мяне ў Саюз мастакоў? Ён быў і членам гэтага творчага саюза. Як мастацтвазнаўца, мастацкі крытык…

А мяне здзіўляла, што ён так мала друкаваўся... Апошняя кніга вершаў пабачыла свет у 2009 годзе... Тады і ўзнікла жаданне зрабіць кнігу Касыма ў Беларусі. Так нарадзіўся зборнік паэзіі і прозы пра дзяўчынку Гулялек на беларускай мове. «Гулялек – Чырвоны мак, або Тонкі сшытак». Другая кніга ў серыі Выдавецкага дома «Звязда» -- «Сяброўства без межаў». Гулялек: імя перакладаецца як «кветка мака». Сімвал дзявочай абаяльнасці, прыгажосці... Касым Нурбадаў – бацька шасці сыноў і дачок, дзед пятнаццаці ўнукаў і ўнучак, ён добра ведаў дзіцячую псіхалогію. І шкада, што выдадзеная некалькі гадоў назад кніга ў Беларусі, сталася апошнім выданнем яго твораў. Будзем жыць з верай, што творы светлага дзіцячага пісьменніка яшчэ будуць запатрабаваны і ў Туркменістане, і ў Беларусі, і ў іншых краінах свету, паўсюль, дзе галоўнымі прыярытэтамі гуманістычнага развіцця з'яўляюцца цеплыня, святло ва ўзаемаадноіснах бацькоў і дзяцей, дабрыня і справядлівасць.

Алесь КАРЛЮКЕВІЧ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Даведаліся аб цэнах на галоўныя восеньскія ягады, спосабах іх захоўвання і «прафесійных рызыках» пры зборы журавін

Даведаліся аб цэнах на галоўныя восеньскія ягады, спосабах іх захоўвання і «прафесійных рызыках» пры зборы журавін

У разгары сезон журавін. Менавіта цяпер самы час назапасіць гэтых ягад на доўгі перыяд халадоў і прастуд.

Грамадства

Што пісалі беларускія класікі пра самага дарагога чалавека?

Што пісалі беларускія класікі пра самага дарагога чалавека?

Янка Купала дакладна чуў беларускія калыханкі ад сваёй маці, Бянігны Іванаўны, лежачы ў калысцы ў Вязынцы.

Грамадства

Калі злодзей маўчыць, за яго «гавораць» сляды. Выкрыць злачынцу дапаможа трасалогія

Калі злодзей маўчыць, за яго «гавораць» сляды. Выкрыць злачынцу дапаможа трасалогія

Банда рабаўнікоў «трапілася» дзякуючы адбіткам спецыяльнай прылады.

Грамадства

Жыхарка вёскі Мікалаеўка Бялыніцкага раёна Ларыса Клімянок расказала пра трагедыю, якая адбылася з яе сястрой і братамі

Жыхарка вёскі Мікалаеўка Бялыніцкага раёна Ларыса Клімянок расказала пра трагедыю, якая адбылася з яе сястрой і братамі

Экспедыцыю ў Малінаўку арганізаваў навуковы супрацоўнік музея гісторыі Магілёва ветэран пошукавага руху Пётр Хаванскі.