Вы тут

Няма калі старэць. Ці магчыма захаваць маладосць мозгу да глыбокай старасці?


Сярэдняя працягласць жыцця чалавека ўзрасла, і пытанне захавання маладосці мозгу сёння асабліва актуальнае. Як і арганізм у цэлым, наш мозг схільны да старэння: з гадамі яму ўсё больш складана выконваць свае функцыі. У якім узросце пачынаецца старэнне мозгу? Якімі сімптомамі яно суправаджаецца? Што рабіць, каб захаваць ясны розум да глыбокай старасці? І наогул, ці можна не быць старамодным, калі табе далёка за сорак? Пра гэта наша гутарка з галоўным герантолагам Міністэрства аховы здароўя Беларусі, кіраўніком Рэспубліканскага цэнтра актыўнага даўгалецця Людмілай Жылевіч.


Фота: pixabay.com

Старамоднасць — гэта... разумна?

Старамоднасць і рэтраградства многім здаюцца сінонімамі, аднак гэта розныя паняцці, кажа галоўны герантолаг Беларусі. І калі першае — гэта стан душы, другое можа быць сур'ёзным сімптомам.

— Старамоднымі можна назваць людзей, якія жывуць па ўласных правілах. Яны не адмаўляюць прагрэсу, проста ім камфортней прытрымлівацца прынцыпаў, якія некаторым могуць здацца састарэлымі.

Часам старамоднасць — праява мудрасці, кажа суразмоўца. Чалавек зразумеў свае жаданні і памкненні, навучыўся прымаць і паважаць іх. Не варта раўняць старамоднасць і адсталасць. Старамодныя людзі нярэдка ў курсе тэндэнцый сённяшняга дня. Проста ім камфортней ва ўчарашнім дні. Яны карыстаюцца дабротамі цывілізацыі, хоць і не так неразумна, як ласая на моду моладзь.

Але ёсць паняцце «рэтраградства», і яго наўрад ці можна назваць станоўчай з'явай. Рэтраграды — гэта людзі, якія не хочуць успрымаць нічога новага, часта насуперак здароваму сэнсу. Прычыны могуць быць дзве. Першая — перад намі проста кансерватыўны да мозгу касцей чалавек. Ён застыў у пэўным узросце і не гатовы крытычна ацэньваць перавагі перамен у жыцці. А другая — гэта сур'ёзныя праблемы з сасудамі і мазгавым кровазваротам, якія спачатку блізкія ацэньваюць як «сапсаваўся характар».

— У выніку старэння дэгенератыўныя змены мозгу і сасудаў выяўляюцца кагнітыўным зніжэннем, — кажа Людміла Жылевіч. — Калі актыўнаму чалавеку раптам усё становіцца нецікава і ён пачынае замыкацца ў сабе.

Сёння не пайшоў на футбол, хоць раней быў футбольным фанатам, заўтра не пацікавіўся, як здала экзамен любімая ўнучка, а паслязаўтра перастаў без крайняй неабходнасці выходзіць з дому.

— Гэта звязана з праблемамі старэння мозгу, і такія праявы могуць пачацца досыць рана (часам у 45—50 гадоў). У маладым узросце яны могуць быць звязаны з чэрапна-мазгавымі траўмамі, у выніку якіх адбываюцца змены ў структуры галаўнога мозгу, у больш сталым — з памяншэннем кровазабеспячэння мозгу, змяненнем структуры. Гэта могуць быць з'явы, звязаныя з мікраінсультамі. І вось у чалавека арганічнае паражэнне мозгу, а яго сям'і здаецца, што ў яго «сапсаваўся характар», што ён «стаў рэтраградам».

Палічыце рэшту

— Ці можна захаваць жаданне заставацца сучасным і ў сталым узросце?

— Я ведаю тых, у каго і на дзявятым дзясятку вялікая цікавасць да жыцця, у іх блішчаць вочы, і яны не ставяць сабе псіхалагічных перашкод. Але ў нас прынята досыць рана казаць сабе «я стары» (гэтую фразу можна пачуць ад чалавека і ў 50 гадоў). Можа быць, такія людзі хочуць пачуць камплімент, але нямала і тых, хто цалкам сур'ёзны. А старасць у любога з нас пачынаецца з таго моманту, калі вы кажаце сабе:

«Я стары», «Я не павінен ставіць сабе новыя задачы», «Буду дажываць». Такі чалавек пачынае жыць толькі мінулым. Ён забараніў сабе глядзець наперад ці ў яго адбыліся змены мозгу, якія не дазваляюць яму жыць актыўным жыццём і цікавіцца тым, што адбываецца вакол. У абодвух выпадках, каб пазбегнуць цяжкіх наступстваў (а канчатковы пункт гэтага шляху — хуткая дэменцыя), неабходна работа з пацыентам. Між тым, калі блізкія нарэшце ўсведамляюць неабходнасць медыцынскай дапамогі, урачам даводзіцца мець справу ўжо з запушчанымі стадыямі. Таму так важна ведаць першыя прыкметы кагнітыўных змяненняў.

— Перш за ўсё, гэта праблемы з памяццю, якія вашы блізкія старанна хаваюць. Гэта і запісачкі самому сабе, і дагаворная невыканаўчасць (чалавек рэгулярна забывае аб сустрэчы або абяцанні патэлефанаваць). Па некалькі разоў у размове такі чалавек паўтарае адны і тыя ж фразы і па дзесяць разоў правярае, сыходзячы з хаты, ці выключаны прас, газ і святло. Яшчэ адзін сімптом — чалавек кажа толькі аб мінулым. Успамінае дэталі дзесяцігадовай даўніны, але не ў стане падрабязна аднавіць падзеі ўчарашняга дня.
І, нарэшце, у такога чалавека ў першую чаргу пакутуе ўменне лічыць у розуме: неабходнасць палічыць рэшту можа ўвесці яго ў ступар.

Аптымісты старэюць гарманічна

З павелічэннем працягласці жыцця нейрафізіёлагі заўважылі выразную сувязь паміж захаваннем функцый мозгу і фізічнай нагрузкай.

— Калі вы хочаце захаваць маладосць мозгу і ў вельмі сталым узросце, вам неабходна рэгулярная фізічная нагрузка. Зразумела, з гадамі яе інтэнсіўнасць будзе памяншацца, але нагрузка павінна быць штодзённай.

— Ці можна спыніць працэс старэння мозгу на раннім этапе?

— Так, зразумела. У першую чаргу неабходна стабілізаваць захворванні, якія ўплываюць на кровазабеспячэнне мозгу, — кантраляваць ціск, знізіць халестэрын, цукар крыві і г. д. Акрамя таго, вы павінны жыць актыўным жыццём, але не забываць пра адпачынак. Калі вас вымотвае праца, бліжэй да пенсіі ў ідэале варта было б скараціць яе аб'ём і знізіць тэмп, зыходзячы са стану вашага здароўя. На ранніх стадыях захворвання, каб не дапусціць яго развіцця, чалавек павінен кожны дзень падаграваць у сабе цікавасць да нечага. Калі не можа сам — ёсць сям'я, дзеці і ўнукі, нават псіхолагі і псіхатэрапеўты, да якіх можна звярнуцца. Дапамажыце бабулі асвоіць камп'ютар, пакажыце магчымасці смартфона — у яе знікне страх перад інтэрнэтам. А калі яна адкрые для сябе свет зносін у месенджарах (дзе можна ўбачыць суразмоўцу), у яе жыцці павялічыцца найважнейшы для здароўя мозгу сацыяльны кампанент. Калі змены ў мозгу ўжо ёсць, патрэбныя таксама кагнітыўныя трэнінгі — яны маюцца на сайце геранталагічнага цэнтра (а можна прывезці блізкага чалавека ў наш кабінет нейрафітнесу).

Формула простая, удакладняе спецыяліст. Каб захаваць маладосць мозгу, неабходныя фізічная нагрузка, сацыяльная актыўнасць, цікавасць да жыцця і імкненне ўспрымаць рэчаіснасць пазітыўна. Адзінота, замкнёнасць, гіпадынамія — шлях да старэння мозгу.

— Каб нашы пажылыя людзі заставаліся актыўнымі, каб не сыходзілі ў псіханеўралагічныя дыспансеры ў стане, калі дэменцыя не паддаецца карэкцыі, вельмі важна, каб яны выходзілі за свае платы. Мы страцілі пляцоўкі, дзе людзі маглі б збірацца, каб мець зносіны.

Калісьці ў дварах гулялі ў даміно і шахматы пажылыя мужчыны, а пенсіянеркі сядзелі на лавачках, кажа суразмоўца. Зараз вы не ўбачыце месца, дзе можа прысесці пажылы чалавек. Лавачкі ёсць, але яны — пад адкрытым небам: летам — пад пякучым сонцам, зімой — пад снегам і дажджом. Нават калі пажылы чалавек дабярэцца да лавачкі, доўга на ёй не выседзіць. А на лавачцы пенсіянер мог бы сустрэцца з аднагодкамі. Не кажучы ўжо пра тое, што спусціцца ў двор, калі ў пяціпавярховіка няма ліфта, можа далёка не кожны пенсіянер. У невялікіх вёсках раней людзі збіраліся каля крам, цяпер замест крам — аўтакрамы. Такім чынам, мы самі стварылі асяроддзе, якое спрыяе росту ранняй дэменцыі.

— Калі вы маеце зносіны, уключаецца вялікая колькасць кампанентаў: вы выбіраеце тэму размовы, успрымаеце суразмоўцу, заўважаеце, як ён успрымае вас. Мозг рэагуе на дзясяткі раздражняльнікаў зыходзячы з таго, як развіваецца дыялог. Ідзе разумовая праца.

У сетцы вы апрыёры гаспадар становішча: захачу — і «выключу» суразмоўніка. Няма процідзеяння, якое падштурхнула б работу мозгу. Таму хачу падкрэсліць: сацыяльныя сеткі — гэта не сацыяльныя сувязі. Наш мозг разлічаны на глядзельны і маўленчы кампаненты: вы павінны, размаўляючы, глядзець суразмоўцу ў вочы. Гэта, дарэчы,
актуальна і для моладзі, бо сталасць прыйдзе да кожнага.

Чаму важна ламаць галаву

Ну, а галоўны прынцып захавання маладосці мозгу ў любым узросце — трэніроўка розуму, сцвярджае галоўны герантолаг краіны. Выдатныя навукоўцы, мысліцелі, пісьменнікі, якія захоўваюць яснасць розуму ў вельмі шаноўных гадах, дасягаюць гэтага, таму што кожны дзень трэніруюць свой мозг: разважаюць, вырашаюць тэарэтычныя задачы, ламаюць галаву. Але вельмі часта звычайны чалавек, выходзячы на пенсію, вырашае: «Усё, я адпрацаваў». І перастае развівацца.

— У жыцці пенсіянераў сёння адсутнічае друкаванае слова — і гэта вялікая праблема. Раней пажылыя людзі выпісвалі газеты і часопісы. Сёння гэта не модна. Навіны ў інтэрнэце даступныя не ўсім пенсіянерам, чытаць мастацкую літаратуру таксама гатовы не кожны з іх. Між тым менавіта чытанне задзейнічае ўсе аддзелы мозгу, у той час як відэаінфармацыя — тэлевізар, які ў многіх працуе фонам, — не дае мозгу неабходнай нагрузкі. Менавіта чытанне — найважнейшы кампанент захавання функцый мозгу. Таму тыя члены сям'і, якія адказныя за пажылога чалавека, проста абавязаны забяспечыць яго магчымасцю чытаць. Выпішыце выданні, якія будуць яму цікавыя, купіце папяровыя кнігі, дайце лупу і падбярыце акуляры.

Разгадванне крыжаванак, рашэнне галаваломак таксама трымаюць мозг у тонусе. І асабліва — настольныя гульні, якія ўключаюць кампанент зносін і спаборніцтва.

Важны прынцып падтрымання працаздольнасці мозгу, кажуць герантолагі, гэта яго штодзённае выкарыстанне. Галіны ведаў, новыя для нашага мозгу, дадуць максімальны прырост новых нейронных сувязяў.

— Тое, што не выкарыстоўваецца, рудыментуецца, — адзначае Людміла Жылевіч. — Гэта правамерна для любога органа, у тым ліку і мозгу. Вывучайце новае, колькі б гадоў вам не было. Навошта? Для сябе! Яшчэ адна наша традыцыйная праблема — мы ўсё робім для кагосьці. Для дзяцей, мужа, начальніка, для кар'ернага росту і г. д. Неабходна зразумець, што ў першую чаргу развіццё патрэбна самому сабе.

Менавіта ў другой палове жыцця асабліва важнае пытанне, якія мэты і задачы ты сабе ставіш, падкрэслівае Людміла Жылевіч. Ці не спыняешся ты ў развіцці, ці не кажаш сабе: «Я не маю на гэта права, таму што я ўжо стары».

— Вядома, тут патрэбен разумны падыход. Калі вы, напрыклад, у 65 гадоў вырашылі ўпершыню ўстаць на скейтборд, падумайце аб бяспецы — рызыка пераломаў у вас у дзясяткі разоў вышэйшая, чым у моладзі. Трэба ўзважыць усе «за» і «супраць». Але самае галоўнае — мы не павінны ставіць сабе псіхалагічных перашкод. Людзі, якія працуюць над сабой, імкнуцца развівацца разумова і фізічна, выгадна адрозніваюцца ад сваіх аднагодкаў, што пагадзіліся «быць старымі».

— Ад тых, хто кажа «Што за моладзь зараз!» і «У наш час было лепш»?

— Ну, гэта класіка. Так казаць ці думаць наогул уласціва, напэўна, усім людзям сталага ўзросту. Ці было лепш «у наш час», асабіста я сказаць не магу. Але ёсць рэчы відавочныя. Я вельмі паважаю маладых людзей, якія наведваюць фітнес-клубы, клапоцяцца пра здароўе. Але калі ўнучка едзе на машыне ў фітнес-клуб, у той час як яе бабуля ледзь цягне сумкі з рынку, гэтага я не разумею. Чаму б унучцы не звазіць бабулю на рынак, не паднесці ёй сумку, не аддаць частку сваёй энергіі, якую яна спаліць на трэнажорах, роднаму чалавеку? Гэта прынцып чалавечнасці: калі мы былі маленькімі — глядзелі за намі, калі мы выраслі — клапоцімся пра пажылых. Трэба не забываць пытацца ў нашых мам і тат, бабуль і дзядуль: чым дапамагчы? Гэта важна і для ўласнага духоўнага росту — а душэўны стан вельмі ўплывае на саматыку — на ўласнае здароўе. Я бачу велізарную колькасць маладых людзей, якія гуляюць з сабачкамі. Я таксама люблю кошак і сабак. Але я хачу спытаць іх гаспадароў: а яны ведаюць, калі іх бабулі і дзядулі апошні раз выходзілі на вуліцу? Выведзіце бабулю на прагулку, прайдзіцеся з ёй пад ручку, пасядзіце побач на лавачцы. Колькі шчасця ў яе будзе! Гэта падоўжыць ёй жыццё і, паверце, дадасць вам пазітыву. Яшчэ раз: я не супраць хатніх гадаванцаў.

Я супраць абыякавасці і адсутнасці міласэрнасці. Патэлефанаваць старым недастаткова. Важна не забываць: у нас ёсць пажылыя блізкія, і пакуль мы моцныя, мы павінны дапамагаць ім. Бо заўтра мы будзем чакаць, што нашы дзеці дапамогуць нам.

Аляксандра АНЦЭЛЕВІЧ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

«Ніякія межы больш не падзеляць нашу родную зямельку — Беларусь»

«Ніякія межы больш не падзеляць нашу родную зямельку — Беларусь»

Менавіта гэтымі словамі нашы папярэднікі-«звяздоўцы» віталі 17 верасня 1939 года.

Грамадства

Мінск сустракае дзяцей з Данецкай вобласці

Мінск сустракае дзяцей з Данецкай вобласці

Дзеці з Данецкай вобласці прыехалі ў Беларусь на адпачынак і аздараўленне.

Грамадства

Аляксандр Корбут: Найбольш вядомыя заказнікі і нацыянальныя паркі адчуваюць павышаную нагрузку

Аляксандр Корбут: Найбольш вядомыя заказнікі і нацыянальныя паркі адчуваюць павышаную нагрузку

Наша краіна валодае надзвычай багатым прыродным патэнцыялам для развіцця экатурызму.