Вы тут

Віртуозы слова. Мележ, Броўка, Чыгрынаў... Што агульнага ў класікаў беларускай літаратуры?


У 1980 годзе Алімпійскія гульні (дарэчы, першыя на тэрыторыі Усходняй Еўропы) прайшлі ў Савецкім Саюзе. Спартыўныя спаборніцтвы прымалі Масква, Талін, Кіеў, Ленінград і Мінск. Самы непасрэдны ўдзел у арганізацыі прыёму спартсменаў у беларускай сталіцы браў... філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта.


Сяргей Важнік: «Дэвіз філфака — «Роднае трэба берагчы!»

Міністэрства адукацыі БССР па просьбе «Інтурыста» прапанавала яго кіраўніцтву падрыхтаваць 85 гідаў-перакладчыкаў са славянскіх моў. Адпаведна, кафедры агульнага і славянскага мовазнаўства было даручана за паўтара года падрыхтаваць гідаў па польскай, чэшскай, сербахарвацкай і балгарскай мовах. Для заняткаў на курсах адабралі 15 хлопцаў і 70 дзяўчат. Інтэнсіўная падрыхтоўка студэнтаў-перакладчыкаў праходзіла з 2 да 12 чэрвеня 1980 года. Штодзённыя заняткі працягласцю шэсць гадзін уключалі практыку мовы і грамадска- палітычную тэрміналогію, а таксама цыкл лекцый па спартыўным жыцці ў СССР і за яго межамі. У сувязі з Алімпіядай навучальны год быў скарочаны. Заняткі ў другім семестры завяршыліся да 1 мая, а летняя сесія праходзіла з 3 да 29 мая. Гэтымі фактамі з журналістам «Звязды» падзяліўся дэкан факультэта, кандыдат філалагічных навук, дацэнт Сяргей ВАЖНІК. Напярэдадні стогадовага юбілею ўніверсітэта мы пагутарылі з ім пра ўнікальнасць філалагічнага факультэта і яго ролю ў развіцці гуманітарных навук.

Новая старонка ў гісторыі

— Афіцыйна, як асобная структурная адзінка, філалагічны факультэт быў аформлены ў 1939 годзе. Фактычна ў той час і адбылося станаўленне класічнага факультэта класічнага ўніверсітэта. Але, зразумела, яго слаўная гісторыя распачалася значна раней, — падкрэслівае Сяргей Важнік. — У 1921 годзе, літаральна з першых дзён функцыянавання БДУ, тут пачынаюць выкладаць мову і літаратуру: спачатку на этнолага-лінгвістычным аддзяленні факультэта грамадскіх навук, а пасля яго рэарганізацыі — на педагагічным факультэце.

У 1951 годзе (пасля чарговай рэарганізацыі) у склад факультэта ўваходзілі чатыры аддзяленні: беларускай мовы і літаратуры, рускай мовы і літаратуры, журналістыкі, логікі і псіхалогіі. У 1967 годзе аддзяленне журналістыкі было рэарганізавана ў самастойны факультэт і на філалагічным факультэце засталіся два аддзяленні: беларускай мовы і літаратуры і рускай мовы і літаратуры.

Філалагічны факультэт быў самым буйным ва ўніверсітэце. У 1968/1969 навучальным годзе на ім навучаліся 2652 студэнты. І на працягу наступных сарака гадоў гэтая колькасць заставалася амаль нязменная.

Новая старонка ў гісторыі факультэта распачалася ў 1991 годзе. Пасля таго як Беларусь стала незалежнай дзяржавай, змяніліся і задачы, якія стаялі перад вядучым універсітэтам краіны. Патрабавалася вялікая колькасць спецыялістаў па заходнееўрапейскіх і славянскіх мовах. У 1993 годзе ў нас распачалася падрыхтоўка славістаў, у 1994-м — быў праведзены набор на спецыяльнасць «Класічныя мовы і літаратуры», на наступны год — на спецыяльнасці «Беларуская і нямецкая мова», «Беларуская і французская мова», «Беларуская і англійская мова», а з 2001 года стартавала падрыхтоўка кітаістаў.

На сённяшні дзень філалагічны факультэт БДУ ўяўляе з сябе найбуйнейшы цэнтр беларусістыкі, русістыкі і славістыкі ва Усходняй Еўропе. І ў гэтым яго ўнікальнасць, бо з намі могуць параўнацца толькі Маскоўскі і Санкт-Пецярбургскі дзяржаўныя ўніверсітэты. Толькі ў нас вядзецца падрыхтоўка славістаў на спецыяльнасці «славянскія мовы» адразу па шасці напрамках: паланістыка, украіністыка, балгарыстыка, багемістыка, славакаістыка і сербістыка. У нас самая моцная школа беларусістыкі і русістыкі ў Беларусі: на факультэце працуюць 26 дактароў навук.

Таксама філфак БДУ — гэта яшчэ і цэнтр кітайскай філалогіі ў нашай краіне. Мы можам нароўні канкурыраваць і з Мінскім дзяржаўным лінгвістычным універсітэтам, і з Рэспубліканскім інстытутам Канфуцыя БДУ, але ў нас ёсць свая адметнасць — мы выкладаем не толькі кітайскую мову, але і літаратуру, невыпадкова спецыяльнасць называецца «кітайская філалогія». Толькі ў нас мова і літаратура выкладаюцца прыкладна ў аднолькавым аб’ёме, плюс вывучаецца культура Кітая. І толькі ў нас на выхадзе выпускнікі атрымліваюць кваліфікацыю «філолаг, выкладчык замежнай мовы і літаратуры, перакладчык»: так бы мовіць, «два ў адным» — і выкладчык, і перакладчык. Прычым не звычайны перакладчык, а літаратурны. Тое ж датычыцца славянскай, рамана-германскай і класічнай філалогій.

Фундамент чалавечай культуры

— Вы сказалі, што філалагічны факультэт БДУ — гэта класічны факультэт класічнага ўніверсітэта. Які сэнс укладваеце ў гэтыя словы?

— Па-першае, мы маем сёння традыцыйны для філфакаў універсітэтаў усяго свету спектр спецыяльнасцяў: у нас ёсць руская філалогія, беларуская, класічная, рамана-германская і ўсходняя філалогія. Але я хацеў бы асобна спыніцца на місіі філалагічнага факультэта і прыгадаць словы Дзмітрыя Сяргеевіча Ліхачова, які казаў, што філалогія ляжыць у аснове не толькі навукі, але і ўсёй чалавечай культуры. Граматыка і рыторыка ўваходзілі ў склад сямі свабодных мастацтваў нароўні з арыфметыкай, геаметрыяй, музыкай, астраноміяй і логікай. У Еўропе, у Сярэднявеччы, адукаваным чалавекам мог лічыцца толькі той, хто вывучыў курс сямі свабодных мастацтваў — спачатку ў школах, а затым больш глыбока ва ўніверсітэтах на факультэтах мастацтваў. Такім чынам філалогія складала фундамент універсітэцкай адукацыі. Фундаментальныя гуманітарныя факультэты, такія як філалагічны, гістарычны, філасофскі, шмат у чым прадвызначаюць тое, як чалавек спасцігае свет. Перад чалавекам, які атрымлівае філалагічную адукацыю, адкрыты ўвесь вопыт, назапашаны тысячагоддзямі сусветнай культуры. У нас у руках — слова і мы вучым слову, а без яго не могуць існаваць ні чалавек як асоба, ні народ як нацыя.

Часам даводзіцца чуць пагардлівыя выказванні накшталт таго, што «філалогія — гэта толькі знакі прыпынку і арфаграфія». Між іншым, лінгвістыка — вельмі глыбокая навука, тая ж матэматыка ці нават «сапрамат». Няхай скептыкі паспрабуюць асвоіць і здаць «агульнае мовазнаўства».…

Зноў прыгадаю словы Дзмітрыя Ліхачова: «Літаратура — гэта не толькі мастацтва слова, а мастацтва пераадолення слова, набыццё словам асаблівай лёгкасці... Над усімі сэнсамі асобных слоў у тэксце, над тэкстам яшчэ лунае нейкі звышсэнс, які і ператварае тэкст з простай знакавай сістэмы ў сістэму мастацкую».

У творчай атмасферы

— Сяргей Аляксандравіч, у нашай краіне няма спецыялізаванай установы, дзе б рыхтавалі пісьменнікаў і літаратурных крытыкаў. У Маскве ёсць Літаратурны інстытут, а ў расійскіх творчых ВНУ ёсць спецыяльнасць «Літаратурная творчасць». Чаму б філфаку не ўзяць на сябе такую місію?

— Насамрэч мэтанакіравана мы пісьменнікаў не рыхтуем, але філалагічны факультэт — гэта альма-матэр класікаў беларускай літаратуры. Восем народных пісьменнікаў і паэтаў Беларусі з 17 скончылі філфак БДУ або выкладалі на ім: гэта Якуб Колас, Кандрат Крапіва, Пятрусь Броўка, Іван Мележ, Іван Навуменка, Іван Чыгрынаў. Дарэчы, у 2018 годзе на факультэце адкрылася аўдыторыя «Народныя паэты і пісьменнікі Беларусі». Кабінет стаў не проста мемарыяльным комплексам памяці, але і інавацыйнай пляцоўкай для педагагічнай дзейнасці. Навучальны працэс там праходзіць з выкарыстаннем новых інфармацыйных тэхналогій.

Выпускнікамі філфака з’яўляюцца Алесь Разанаў, Генадзь Бураўкін, Алесь Бадак, Адам Мальдзіс, Людміла Рублеўская, Іван Чарота, Анатоль Бутэвіч і многія іншыя майстры літаратурнага слова. Можа быць, гэта звязана з тым, што тут створаны ўсе ўмовы, каб чалавек раскрываўся ў творчым і літаратурным плане. На філфаку пэўны час дзейнічала літаратурнае аб’яднанне «Узлёт», якое ўзначальваў колішні дэкан Алег Антонавіч Лойка. Менавіта з «Узлету» і выляталі ў свет «зоркі» беларускай літаратуры. А сёння на філфаку дзейнічаюць літаратурнае аб’яднанне «Альтанка», Школа маладога аўтара, Клуб аматараў фантастыкі, гурток «Роднае слова», гурток перакладчкаў кітайскай літаратуры на беларускую мову. Паспяхова працуе студэнцкая прэс-служба філалагічнага факультэта, выпускаецца газета «Слова». А злёт студэнтаў на малой радзіме народнага паэта Беларусі Янкі Купалы ў Вязынцы ўжо больш як 40 гадоў лічыцца галоўным святам філалагічнага факультэта. Між іншым, у 2000-х гадах патрыятычна-асветніцкая акцыя «Вязынка» набыла статус агульнаўніверсітэцкай.

Хачу дадаць, што на беларускай філалогіі у нас ёсць два асноўныя напрамкі: гэта літаратурна-выдавецкая дзейнасць і дзелавая камунікацыя. Дык вось, у рамках літаратурна- выдавецкай дзейнасці вядзецца ў тым ліку і падрыхтоўка будучых літаратараў.

«Профі» ў лінгвістычнай экспертызе

— А ў якіх увогуле сферах сёння запатрабаваныя выпускнікі філалагічнага факультэта?

— Спектр прымянення талентаў нашых выхаванцаў вельмі шырокі. І гэта не толькі сфера адукацыі. Напрыклад, выпускнікі «літаратурна-выдавецкай дзейнасці» працуюць у літаратурных музеях, архівах, рэдакцыях радыё, тэлебачання, газет, часопісаў, у выдавецтвах, у тым ліку і ў Выдавецкім доме «Звязда». Маладыя людзі, якія маюць навуковыя здольнасці, паступаюць у аспірантуру, потым іх чакаюць у Інстытуце мовы і літаратуры Акадэміі навук ці іншых навуковых установах. Шмат нашых выпускнікоў працуе ў Нацыянальнай бібліятэцы. Адна з арганізацый, дзе ахвотна прымаюць выпуснкікоў філфака, — Дзяржаўны камітэт судовых эспертыз. Апошнім часам вельмі запатрабаваны стаў такі напрамак, як лінгвістычная экспертыза. У нашых планах разам з юрыдычным факультэтам развіваць міждысцыплінарную, міжфакультэцкую вучэбную праграму, звязаную з падрыхтоўкай судовых экспертаў у галіне лінгвістычнай экспертызы.

Выпускнікі «Рамана-германскай філалогіі» могуць працаваць у міжнародных кампаніях у сферы дзелавой камунікацыі.

Дадам, што калі ідуць перагаворы Прэзідэнта Беларусі з лідарамі славянскіх краін, у якасці перакладчыкаў запрашаюць менавіта нашых спецыялістаў. І калі наш славуты барысаўскі футбольны клуб «БАТЭ» гуляў у Лізе чэмпіёнаў і Лізе Еўропы, каб праводзіць на належным узроўні прэс-мерапрыемствы, па дапамогу звярталіся таксама менавіта да нас.

Максім Багдановіч — на японскай мове

— А ці карыстаецца попытам філфак у замежных грамадзян? І наколькі цікавая замежнікам беларуская мова?

— На дзённай форме першай ступені вышэйшай адукацыі на «Рускай філалогіі» і «Рамана-германскай філалогіі» ў нас навучаецца больш як 500 студэнтаў з замежных краін: Кітая, Туркменістана, Турцыі, Ірана, Японіі, Паўднёвай Карэі, Расіі, Украіны, Літвы, Латвіі і іншых. Да таго ж да 80 чалавек штогод прыязджае на стажыроўку на філфак з Польшчы, Бельгіі, Германіі, Чэхіі, Сербіі, Францыі, Венгрыі і краін Азіі. Увогуле, па колькасці замежных студэнтаў мы ва ўніверсітэце — лідары.

І да беларускай мовы цікавасць з боку замежнікаў таксама ёсць. Прычым не толькі ў студэнтаў, але і ў навукоўцаў. Беларускай мовай цікавяцца нават у Японіі. Усё ж такі гэта краіна — вельмі ад нас далёкая, а японская мова моцна адрозніваецца ад беларускай і сваёй графічнай сістэмай, і фанетычнымі асаблівасцямі. Тым не менш, дацэнт кафедры сучаснай беларускай мовы філфака БДУ Таццяна Рамза і Сіёры Кіёсава з універсітэта горада Цукуба стварылі дапаможнік «Спрабуйма!» — курс беларускай мовы для пачаткоўцаў — носьбітаў японскай. Сіёры Кіёсава праходзіла на нашым філфаку стажыроўку і цяпер выкладае беларускую мову студэнтам у Японіі.

Не так даўно на японскую мову пачала перакладацца паэзія Максіма Багдановіча. Напрыклад, прадстаўнік універсітэта з Токіа Кэн Сібата не так даўно пераклаў на японскую мову «Раманс» беларускага паэта. Яшчэ раней было праведзена даследаванне паэзіі Багдановіча з улікам традыцый японскай паэзіі «Паэзія Максіма Багдановіча ў перакладзе на японскую мову». У навуковым артыкуле параўноўваюцца санеты беларускага і японскага паэта Арыакэ Камбара. Праз гэта параўнанне выяўляецца падабенства і спецыфіка развіцця японскай і беларускай паэзіі ХХ стагоддзя. Прыведзеныя факты сведчаць на карысць актуальнасці перакладу твораў Максіма Багдановіча на японскую мову.

У рамках ХІХ Рэспубліканскай выстаўкі навукова-метадычнай літаратуры, педагагічнага вопыту і творчасці навучэнскай моладзі філфак БДУ прэзентаваў праект «Наша Радзіма на картах і гравюрах XVІ-XVІІ стагоддзяў». Студэнты пераклалі з лацінскай на беларускую і рускую мовы легенды чатырох карт і гравюр з фондаў Нацыянальнага гістарычнага музея.

У бягучым годзе выдадзена першая кніга з серыі «Замежная беларусістыка» — «Выбраныя працы па беларускім мовазнаўстве» аўстрыйскага лінгвіста, намесніка старшыні Міжнароднай асацыяцыі беларусістаў, прафесара Зальцбургскага ўніверсітэта Германа Бідэра. У апрадстаўлены больш за 50 публікацый, у тым ліку датаваны 1973 годам артыкул пра мову гістарычнага дакумента Статута Вялікага Княства Літоўскага 1529 года. У кнігу ўключаны таксама копіі рукапісу першай беларускай граматыкі Антона Луцкевіча, прызначанай для настаўніцкіх курсаў у 1915–1916 навучальным годзе.

Задуманая серыя «Замежная беларусістыка» дазволіць паказаць ролю замежных навукоўцаў у даследаванні праблем беларускай мовы і літаратуры. Запланавана выданне зборнікаў абраных работ вядомых навукоўцаў-беларусазнаўцаў Альдэнбургскага ўніверсітэта імя Карла фон Асецкага (Германія), Будапешцкага ўніверсітэта імя Лоранда Этвеша, Кіеўскага нацыянальнага ўніверсітэта імя Тараса Шаўчэнкі, Лонданскага ўніверсітэта, Варшаўскага, Беластоцкага ўніверсітэтаў і іншых. Аўтары гэтых даследаванняў актыўна супрацоўнічаюць з Беларускім дзяржаўным універсітэтам, выступаюць з лекцыямі, удзельнічаюць у навуковых канферэнцыях і сумесных праектах, займаюцца вывучэннем беларускай мовы і літаратуры, культуры і гісторыі Беларусі.

— На філалагічным факультэце дзейнічае Школа юнага філолага. Што гэта за праект?

— Яго мэта — прафарыентацыя і папулярызацыя філалагічных ведаў сярод школьнікаў. Работа вядзецца па некалькіх напрамках: ёсць Школы юнага беларусіста і юнага русіста, Школа юнага літаратуразнаўца і фалькларыста, Школа літаратурнага блогера, школы юнага кітаязнаўцы, лацініста, італьяніста, германіста... Мы будзем працаваць нават з адным школьнікам, які праявіць цікавасць да таго ці іншага напрамку.

Заняткі ў школе — бясплатныя. Іх вядуць маладыя выкладчыкі — нашы аспіранты і магістранты. І робяць гэта цікава, па-сучаснаму. Яны па ўзросце бліжэйшыя да школьнікаў, больш разумеюць іх патрэбы і «пакуты выбару», бо нават у рамках філфака, улічваючы мноства напрамкаў падрыхтоўкі, зрабіць такі выбар няпроста.

— Вы згадалі Школу літаратурнага блогера. Блогерства — папулярная тэма сярод моладзі. Многія мараць быць імі. Але тут іншы ўхіл: трэба не проста ўмець фармуляваць свае думкі, каб «зачапіць» увагу сваіх падпісчыкаў, але пры гэтым быць яшчэ і начытаным…

— Сярод нашых выкладчыкаў ёсць людзі, якія прафесійна займаюцца літаратурным блогерствам, і ім ёсць, што расказаць і школьнікам, і студэнтам. Заняткі праводзяць таксама запрошаныя госці-эксперты. «Літаратура і медыя», «Маркетынг у літаратуры», «Літаратура і сеціва», «Пісьменнік у сеціве і чытач у сеціве», «Буктрэйлер як спосаб папулярызацыі кнігі», «Сторытэлінг», «Літаратура ў гарадской прасторы», «Новыя фарматы бібліятэк» — вось далёка не поўны пералік тэм, якія абмяркоўваюцца ў школе. Яе слухачы шмат чытаюць, сочаць за літаратурнай модай і кніжнымі навінкамі, вучацца пісаць і распавядаць пра літаратуру, весці кніжны блог, піярыць «крутыя» кнігі, ствараць літаратурныя падзеі.

Дарэчы, ва ўмовах пандэміі заняткі ў Школе юнага філолага ў нас не спыняліся, а праводзіліся дыстанцыйна. Хоць праект і разлічаны найперш на вучняў 8-11-х класаў, але да нас трапляюць і малодшыя дзеці. Любая цікаўнасць заахвочваецца. Мы прааналізавалі: сярод нашых абітурыентаў ёсць і выхаванцы «Школы юнага філолага». Гэта мэтанакіраваныя маладыя людзі, якія робяць свядомы выбар, што не можа нас не радаваць. Увогуле філфак жыве пад дэвізам «Роднае трэба берагчы!» Мы — самы творчы факультэт ва ўніверсітэце. І чакаем да сябе такую ж творчую і неабыякавую моладзь!

Надзея НІКАЛАЕВА

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Індыкатар жаночых праблем. Чаму ў дэкальтэ галоўнае не прыгажосць, а здароўе?

Індыкатар жаночых праблем. Чаму ў дэкальтэ галоўнае не прыгажосць, а здароўе?

Часта незразумелы «шарык» можа быць, напрыклад, фібрадэномай.

Грамадства

Калі дапамога патрэбна экстранна, яе заўсёды змогуць аказаць валанцёры Чырвонага Крыжа

Калі дапамога патрэбна экстранна, яе заўсёды змогуць аказаць валанцёры Чырвонага Крыжа

Гучны гул сірэны знянацку застаў пенсіянерку Веру Васільеўну дома.