Вы тут

Ці ўлюбляемся мы ў свой час?


На гэтае нечаканае пытанне Аляксандр Чурылаў адказвае сцвярджальна ўжо самой назвай сваёй кнігі, выдадзенай сёлета рэдакцыяй газеты «Гомельская праўда». Пазначаны і жанр: «журналісцкія хронікі». Аднак сама кніга значна маштабней і духоўна багацейшая за гэтую заяўленую ўлюбёнасць і хранікальнасць. Мне чамусьці здаецца, што ўлюбляемся мы ў свой час, толькі пражыўшы яго, так бы мовіць, з аглядкай на мінулае. Ды і сам Аляксандр Васільевіч, як могуць меркаваць чытачы, не проста пражывае, а ўдумліва, з усёй грамадзянскай адвагай ужываецца ў яго.


Тут ужо не да асляпляльнай улюбёнасці. Вось як успамінае ён першы смутны час пасля распаду Савецкага Саюза: «Усё грубае, злое, жорсткае, цынічнае і фізіялагічнае, што так нечакана захліснула нас у 90-я, масай былых савецкіх людзей было ўспрынята як зваленае на галаву ці завезенае з нейкіх заведама сапсаваных краін. Моташны быў час. Усё ішло кудысьці не туды. Аб усім гэтым можна было казаць услых, што суцяшала слаба. Праўда, адкрыліся межы, і ў свеце мы ўсім былі цікавыя, хоць у гэтай цікавасці было адценне паблажлівасці і нават гідлівасці… Многія называлі гэты перыяд ліхалеццем, але мала хто разумеў, наколькі яно каварнае. Гэта паўзучая бацыла абыякавасці, адчужанасці і безвыходнасці. Гэта разбураючы сэрца і душу гнёт незапатрабаванасці і нікчэмнасці, прыніжанасці і зняважанасці. Ад яго — гідлівасць да няўдачнікаў, неўладкаваных, нязбыўшыхся, да аўтсайдараў новага жыцця і новых каштоўнасцей. Ад яго ж — паталагічная любоў да поспеху, рабскае шанаванне моцнага, гатоўнасць, не задумваючыся, аддаць душу «залатому цяльцу». Ужо здаваліся міфічнымі гады, калі кожнаму чалавеку ёсць справа да кожнага. І ўсяму грамадству ёсць справа да кожнага іншага. І, што заканамерна, кожнаму чалавеку была справа да грамадства…» Што тут ад улюбёнасці ў свой час? Ды і канфліктных сітуацый аўтару кнігі (ён жа і галоўны герой аповеду) дастаецца нямала, бо высвятляе характэрныя рысы часу, удзячна згадваць якія наўрад ці захочацца. Падзеі (зусім не толькі хранікальныя) выяўляюць у ім менавіта тыя ўласцівасці характару, якія дапамагаюць самому не проста пражываць, а ствараць свой час. Яго, самастойна створаны, якраз не грэх і палюбіць, калі ён становіцца не толькі асабістым, але і асобасным.

Я ведаў Аляксандра Чурылава па журналісцкіх публікацыях. Але па-сапраўднаму яго мне высвяціў спавядальны, шчыры артыкул пра перажытае ў бальніцы ў час, які мог стацца апошнім. «Мяне Бог, мабыць, спыніў на парозе чысцілішча.

Адтуль, секунда за секундай, крочак за крочкам, ад болю да болю, ён вяртаў мяне назад. Утаропіўшыся ў белую столь, я думаў пра ўласнае жыццё. Я многае перажыў, бачыў велізарны свет і спрабаваў даведацца пра яго больш. Кахаў і быў каханы. Спазнаў сапраўднае сяброўства, мае дарогі перасякаліся з яркімі людзьмі і з адкрытымі падонкамі. Любіў працаваць, і праца любіла мяне. Я заўсёды рэчы называў сваімі імёнамі і ніколі не плыў па цячэнні. Можа, Бог палічыў гэта грахом і ганарыстасцю?» Ці не праўда, самахарактарыстыка гранічна сумленная?

Аўтар называе спавядальны артыкул рэпартажам пра гадзіны, праведзеныя ў рэанімацыі. Але за кожным словам праступае духоўная сутнасць чалавека, які павінен выканаць свой зямны абавязак да канца. А гэта, як мы цяпер ужо ведаем, і кніга нарысаў па гісторыі вытворчага аб’яднання «Беларуснафта», і сёлетняя, што ўвабрала ў сябе не толькі журналісцкую, але і асабістую хроніку жыцця таленавітага чалавека на фоне эпохі.

Наўрад ці кніга чыталася б так асобасна, калі б аўтар сапраўды апынуўся ў палоне сваіх жыццёвых і нават творчых памкненняў. Канкрэтыка ў яго — толькі нагода для абагульнення. Рэальнасць прозвішчаў, бязлітасная шчырасць выяўленых акалічнасцей — гэта грамадзянская адвага, якая не можа не выклікаць павагі. Але ж згаданы рэальныя людзі, якія пакінулі жыццё і якія жывуць цяпер. Тым больш патрэбна прынцыповая адвага не вуаліраваць сутнасць канфліктных і чалавечых сітуацый. Чурылаў жа заўсёды гранічна пэўны, катэгарычны.

І не толькі зараз, вяртаючыся да перажытага. Такім ён быў і ў якасці непасрэднага ўдзельніка таго, што адбывалася. Пацвярджэнні гэтаму амаль на кожнай старонцы хранікальна падзейнай кнігі. Яна густа заселена людзьмі, чалавечыя адносіны з якімі зусім не абмяжоўваліся прысвечанымі ім публікацыямі ў газетах. Гэта ветэран партыі, старшыня палкавога камітэта РСДРП(б) Аляксандр Сцяпанавіч Кастэнка, старшыні калгасаў Мікалай Мікалаевіч Каваль, Рыгор Купрыянавіч Шпакаў, пракурор Рэчыцкай міжрайпракуратуры Васіль Іванавіч Шаладонаў, у будучым Генеральны пракурор Рэспублікі Беларусь, былы першы намеснік старшыні Рэчыцкага выканаўчага камітэта, а зараз генеральны дырэктар вытворчага аб’яднання «СветлагорскХімвалакно» Васіль Васільевіч Касцюкевіч, шматлікія калегі Чурылава па працы ў газеце «Дняпровец», у «Гомельскай праўдзе», у ведамаснай — «Нафтавік» і ва ўсім вытворчым аб’яднанні «Беларуснафта», якія здабывалі «чорнае золата» не толькі на Поўначы, але і ў Ліване, Алжыры, Індыі, Іране, Паўночнай Карэі і нават на экзатычным Мадагаскары. У асацыятыўным кантэксце прыгадваецца паэт Уладзімір Верамейчык, з якім сябраваў аўтар кнігі. Ды і тыя, з кім жыццёвыя стасункі былі часовымі, заставаліся чымсьці вызначальнымі. Такім, у прыватнасці, было знаёмства з дырэктарам Пушкінскага музея-запаведніка Сямёнам Сцяпанавічам Гейчанкам.

Але будзем памятаць, што кожны чалавек можа перажыць нешта накшталт рамана, а напісаць яго здольны далёка не кожны. Аляксандр Чурылаў заўсёды не толькі творча, але і па-грамадзянску ўзвышаўся над будзённым жыццём газетчыка-хранікёра. Таму ён неяк вельмі натуральна перайшоў ад журналістыкі да мастацкай прозы. У кнізе «Мы ўлюбляемся ў свой час» ёсць сапраўдныя ўсплёскі такой самабытнай мастацкасці. Вось якім ён убачыў сібірскі верасень у горадзе Губкінскім: «Восень тут хуткая, але з яснымі празрыстымі поўднямі і казачна непрагляднымі начнымі туманамі. Тундра становіцца каляровай. Адны травы і хмызнякі чырванеюць, другія жоўкнуць, трэція становяцца бурымі, чацвёртыя не могуць забыць лета і застаюцца па-летняму сакавіта-зялёнымі…» І такіх «усплёскаў» у кнізе шмат.

Аляксандр Чурылаў, канешне ж, ведае, што журналіст можа быць дылетантам ва ўсіх прафесіях, пра якія піша, і толькі ў сваёй абавязаны быць прафесіяналам. Але хто рызыкне ўсумніцца ў яго прафесійных ведах сапраўды фантастычнай працы нафтавікоў, асабліва ў суровых умовах Поўначы? Зрэшты, гэта ўжо яго другая прафесія, якой ён аддаў нямала гадоў на розных, у тым ліку і кіраўнічых, пасадах. А журналістыка ў рэдакцыі газеты «Нафтавік» — таксама працяг яе. І ведае ён сакрэты пісьменніцкага майстэрства ад высноў. Вось чаму ўжо без здзіўлення чытаю: «Прынята лічыць, што літаратура пачалася з найстаражытных шумерскіх паданняў “Эпас пра Гільгамешу”, кіраўніка горада Урук, які доўга вандраваў па свеце ў пошуках неўміручасці і памёр параўнальна маладым. Пісалася гэтае сачыненне яшчэ ў ІІІ-м тысячагоддзі да нашай эры, і, такім чынам, вытанчаная славеснасць будзе старэй за егіпецкія піраміды. Кніга з’яўляецца самым дзіўным сродкам, што вынайшаў чалавек. Малаток ці разец — працяг рук, мікраскоп ці бінокль — працяг вачэй, тэлефон — голас. Але кніга зусім іншае — працяг памяці і ўяўлення…»

І ці варта здзіўляцца, што аўтар гэтай спавядальнай кнігі — сапраўдны кнігазнаўца? Чытаў і перачытваў Гогаля, Чэхава, Аверчанку, Гіляроўскага, Зошчанку, Распуціна, Айтматава, Шукшына. І не проста перачытваў, а па-новаму адкрыў для сябе Салтыкова-Шчадрына, Ляскова, Прышвіна. Невыпадкова згаданы Салжаніцын, Аксёнаў, Букоўскі, Гінзбург, Шаламаў, Даўлатаў, што былі ў няміласці… І сам жа, як бы між іншым, характарызуе сябе, успамінаючы словы Іосіфа Бродскага: «Чалавек — гэта тое, што ён чытае…» Менавіта духоўна ўспрынятая начытанасць дазваляе Чурылаву і ў новай кнізе пачувацца натуральна ва ўсіх падзеях не толькі сваёй жыццёвай хронікі. Яго філасофскія ці лірычныя адступленні толькі дадаюць ёй асацыятыўную паўнату і дакладную пэўнасць. Так адбываецца, калі ён разважае пра Біблію, вельмі натуральна пераходзячы ад яе да «Майстра і Маргарыты» Міхаіла Булгакава ці да роздумаў Фёдара Дастаеўскага пра Бога. Менавіта гэта дазваляе яму таксама пераканаўча разважаць пра ХХ стагоддзе, якое стала найцяжэйшым выпрабаваннем для ўсяго чалавецтва. Аляксандр Васільевіч — аўтар дзвюх кніг мастацкай прозы: «І гэта ўсё пра нас», «Здагадкі пра жыццё». Але і ў шматлікіх журналісцкіх публікацыях ён вольна ці нявольна прарываецца ў пісьменніцкую сутнасць слоў. Зрэшты, і журналісцкаму майстэрству ў яго можна павучыцца. Вось толькі адна з разваг: «Я заўсёды быў і застаюся перакананым прыхільнікам разнастайнасці матэрыялаў, што публікуюцца ў газеце, хай яна і была вытворчым выданнем. Я таксама быў упэўнены ў тым, што кожная тэма павінна з нумара ў нумар знаходзіць сваё вызначанае месца на старонках газеты...»

Аляксандр Чурылаў выдатна разумее, што сутнасць журналісцкай прафесіі ў тым, каб не даць памерці падзеі. Гэта значыць, яе трэба ўвасобіць у газетныя, часопісныя ці ў кніжныя радкі. А сутнасць пісьменніцкая? У чым яна? На гэтае пытанне ён адказвае ўжо самім эпіграфам да кнігі «Мы ўлюбляемся ў свой час». Вось ён у словах Дзмітрыя Быкава: «Пішы, сябра, толькі пра сябе: усё астатняе да цябе сказалі...»

Дадам, што ўсё добра сказанае пра сябе — заўсёды і пра іншых. Хіба не так чытаюцца чурылаўскія радкі: «З узростам усё часцей задумваешся, а што ў цябе за стрыжань у жыцці? Бліжэй усяго сэрцу майму цар без царства і бядняк, які не ўмее прасіць міласціну. Чаму мы старэем не пад вечным небам і ў спрадвечнай працы, а ў аўтамабілях, за камп’ютарам, багатым сталом? І спяшаемся, не заўважаючы, што кожная секунда жыцця незваротная! Куды спяшаемся? Да той жа старасці? Дзень праходзіць, а ўспомніць няма чаго. Дзень пачынаецца не з разважанняў, а з чарговага разбегу. Вызірнуў за акно: выпаў снег — зблізку светла-шэры, удалечыні — блакітны. Праклюнулася першая траўка — мяккенькая, смарагдавая… Пясок на прасёлачнай дарозе прагрэўся на сонцы… А вось першая ўжо блакітная павуціна злятае з галінкі — ці не на ёй трымаецца ўсё жывое на зямлі?» Пагадзіцеся, што гэта сказана звыш за любую, а не толькі журналісцкую хроніку. Да такога чытання нельга не далучыцца душой.

Ізяслаў КАТЛЯРОЎ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

«Сацыяльная зніжка» — каму і на што? Як купіць прадукты танней на 10 %

«Сацыяльная зніжка» — каму і на што? Як купіць прадукты танней на 10 %

На зніжку могуць разлічваць пенсіянеры, шматдзетныя сем'і і.

Палітыка

Андрэй Савіных: Якасць абраных стратэгій не правяраецца ў ідэальных сітуацыях

Андрэй Савіных: Якасць абраных стратэгій не правяраецца ў ідэальных сітуацыях

Беларускі парадак дня нікому не дае расслабіцца, час не дазваляе.

Грамадства

Экстраная дапамога. Як працуе Цэнтр аператыўнага кіравання МНС

Экстраная дапамога. Як працуе Цэнтр аператыўнага кіравання МНС

Дзяжурныя службы — вушы і вочы Міністэрства па надзвычайных сітуацыях. 

Палітыка

Пасол Беларусі ў КНР: З 1992-га тавараабарот з Кітаем вырас больш як у 130 разоў

Пасол Беларусі ў КНР: З 1992-га тавараабарот з Кітаем вырас больш як у 130 разоў

Наперадзе юбілей беларуска-кітайскіх адносін — 30 гадоў.