Вы тут

«Страшней за гэтую кнігу я не ведаю...». Як ствараўся пранізлівы твор «Я з вогненнай вёскі...»


Твор выйшаў ў 1975 годзе на Беларусі. Кніга-памяць, якая сабрала сотні сведчанняў пра злачынствы фашысцкай акупацыі на беларускай зямлі. На вокладцы значацца тры аўтары: Алесь Адамовіч, Янка Брыль і Уладзімір Калеснік. Усе вельмі розныя, крытык Калеснік жыў у Брэсце, загадваў кафедрай у у педагагічным інстытуце, празаік Янка Брыль працаваў у апараце Саюза пісьменнікаў БССР, быў дэпутатам, Алесь Адамовіч, змушаны пакінуць Маскоўскі дзяржаўны ўніверсітэт за адмову падпісаць ліст, які асуджаў літаратараў-дысідэнтаў Андрэя Сіняўскага і Юлія Даніэля, патрапіў у Інстытут літаратуры імя Янкі Купалы. Але ўсе трое прайшлі вайну, былі партызанамі, бачылі жахі акупацыі на свае вочы. Задума была грандыёзнай... 


«Дзесяткі кіламетраў магнітафонных запісаў — расказы больш як трохсот непасрэдных сведкаў хатынскіх трагедый — склалі змест гэтай кнігі. Тысячы 3 кіламетраў дарог — асфальтаваных, палявых, лясных — звязваюць іх, ахвяры фашысцкіх зверстваў. Жывуць яны, гэтыя цудам ацалелыя людзі, па ўсёй Беларусі, у тых 147 вёсках, у якіх мы на працягу 1970-1973 гадоў пабывалі, аб’ездзіўшы трыццаць пяць раёнаў рэспублікі», — пісалі ў прадмове аўтары.

У Беларускім дзяржаўным архіве літаратуры і мастацтва захоўваюцца фонды Алеся Адамовіча, Янкі Брыля і Уладзіміра Калесніка. Ёсць там і лісты, у якіх яны згадваюць пра сваю сумесную працу. Давайце зазірнем за кулісы стварэння кнігі-памяці праз жывыя галасы яе стваральнікаў.

«Я прапітваюся матэрыялам»

Рухавіком ідэі, мяркуючы па ўсім, стаў Алесь Адамовіч. Ён даўно задумваўся над стварэннем «сімфоніі галасоў», дзе гістарычная падзея раскрывалася б праз расповеды рэальных людзей. Пасля таго, як у 1971-м Адамовіч напісаў «Хатынскую аповесць», ён наракаў: «Выявіў, падняў, паказаў адну толькі макулінку праўды, кроплю з таго, што ўбачыў, зразумеў, а бяздонны акіян народнай, вогненнай, Хатыньскай памяці застаўся, там жа, нячутны, нябачны свету». 

Пачнем з ліста Алеся Адамовіча да Янкі Брыля. 

«Дарагі Янка!

Ты нас загоніш у сарамлівы румянец сваёй працавітасцю. Я таксама ўлез было ў справу, ва ўсякім разе 2 раздзелы (адзін на аснове палымянскага арыткула) склаліся. Другі — ахвяры, дакументальнасць іх расказаў (псіхалагічная), тыпы расказчыкаў. Нешта трохі даследчае, і такое, думаю, патрэбна, і тут „вучоны муж“ (як кажа Бакланаў) дарэчы.

Артыкулы мае (я ўжо ўлавіў) атрымліваюцца ў той ступені, у якой я прапітваюся матэрыялам і наколькі магу свабодна ўспамінаць тую ці іншую дэталь, факт. Думаю, што нават паўтараючы іх (калі ў тваіх нарысах ці ў расказах тыя ж факты), мы не парушым норму. Бо я гэта даю зусім у другім ключы, не столькі мастацкім (як у цябе), колькі даследчым. Чаго мне трэба, ох, як трэба — дык гэта пратаколы, дакументы. Не хварэй! І мне забарані!»

Праца над кнігай доўжылася пяць гадоў. У архіве захоўваецца фотаздымак: аўтамабіль, на якім літаратары калясілі па глыбінцы, заехаў у калюжыну ледзь не на ўсе колы. Алесь Адамовіч, схіліўшыся, працягвае руку Янку Брылю, які спрабуе вылезці з машыны…

Пагартаем нататкі Янкі Брыля «Думы ў дарозе». Вось зацемкі за 1971 год:

«Дванаццаць новых запісаў пра жахі мінулага. Бабкі з папрабіванымі галовамі, — адна з сотні, з дзвюх соцень, адна з тых, каму не папалі ў патыліцу правільна. Былыя дзеці, ужо даўно дарослыя, што ў час расстрэлу ўпалі неяк пад маму або старэйшую сястру і не зайшліся пад трупамі, як многія іншыя дзеці, якіх пасля, хаваючы, даставалі з-пад трупаў „без аніводнае раначкі“. Мужчына, трактарыст, якому тады было пяць год, які ацалеў пад мамай, цяпер ужо старэнькай, побач з якою ён сядзіць перад намі».

Задача была — данесці праўду, непрыкрашаную, тую, якая камусь не прыдзецца даспадобы, бо не ўпішацца ў ідэалагічнае клішэ. 

Я. Брыль падчас гутаркі з жыхарамі «вогненнай вёскі» на Магілёўшчыне.

«І яшчэ адзін не саромецца, што перш за ўсё баяўся за самога сябе. Дзядзька расказваў, як пад пахай у яго, недастрэленага, заплакаў таксама толькі ранены, сынок, а немец (ці паліцай) пачуў, падышоў і пачаў цягнуць малога. „А я сваю руку паслабляю, паслабляю, як быццам бы я нежывы...“ Такое чуваць было ў расказах і іншых. Ніхто з тых, што нам тут расказвалі, не ўзняўся да гераізму, якога „патрабуе наша літаратура“.

І партызаны таксама не ўздымаліся. Каля Васілевіч, як бабкі-пакутніцы ўчора расказвалі, яны ляжалі на ўзлеску і толькі глядзелі, баючыся аказацца.

Амаль усе гавораць, што стралялі не немцы, а свае. Немцы толькі камандавалі, начальнікі, а радавыя часам і чалавечнасць праяўлялі, пра што людзі расказваюць амаль са свежым здзіўленнем». 

Згадзіцеся, трэба была грамадзянская смеласць, каб гэтак выказвацца ў час, калі ўсіх павінны былі падзяліць на герояў і здраднікаў, не прызнаючы адценняў. Вось найлепшая ілюстрацыя тагачасных настрояў з запісаў Брыля:

«Сакратар райкама па ідэалогіі, сімпатычны І., прызнаўся мне, што піша работу пра партызанскі рух на Клічаўшчыне (па адукацыі ён гісторык), але ў абкаме яму хтосьці там сказаў, што на гэтым, калі ён апублікуе сваю працу, закончыцца яго партыйная кар’ера… Не парушайце зацверджаных, акасцянелых схемаў!..» Яны збіраліся парушаць. Але, вядома, усё-ткі не ўвесь матэрыял мог увайсці ў кнігу... 

«Не прыдумаеш нічога такога страшнага, чаго б ужо не было ў жыцці. Бабуля крыкнула на немцаў-карнікаў: «Без’языкія вы!» і яны ёй выразалі язык, адрэзалі грудзі, сямідзесяцігадовай жанчыне. Другая цётка расказвала (у вёсцы Горваль):

Скуб хлопец курэй, якіх яны, карнікі, настралялі. А немец-кухар яму: «Уцякай! Табе засталося цвай мінуты жыць». Угаварыў, а той потым зноў сумняваецца, «дык ён яму яшчэ і нагой пад сраку даў, а хлопец — у кукурузу». 

Ужо напачатку працы, калі былі гатовыя першыя раздзелы, іх з ахвотай пачалі публікаваць. Упершыню старонкі з будучай кнігі «Я з вогненнай вёскі...» былі надрукаваны ў часопісе «Маладосць» у 1971 годзе пад назвай «Памяць». 

Пераходзім да запісаў Янкі Брыля за 1972 год: 

«Едзем полем, лугам, лесам, у сонцы і ў пыле, — каб зноў знайсці што-небудзь з таго, што не павінна загінуць.

З новай сілай адчуў, уявіў прыход немцаў, — гледзячы на расонскіх юнакоў і дзяўчат, што гулялі па вуліцы ў сонечным адвячоркавым шчасці. Такімі былі і тыя, якім улетку сорак першага давялося рабіцца героямі, гінуць, цярпець нахабны здзек захопнікаў.

...Лясная вёсачка, да якое мы дабраліся па бездарожжы. Яшчэ адно жахлівае адкрыццё, яшчэ адзін ачаг супраціўлення і юдоль пакут, якія мы ўваскрашаем — для трывогі людзям.

Запісваем на кухні, а над намі на сцяне партрэты — Пушкін і Лермантаў. Жах мераю па іх — нібы яны слухаюць гэта ў мудрым зняменні.

...Сустрэчы з народным горам тых дзён, з мноствам сапраўдных подзвігаў, якія трэба выводзіць з невядомасці, мучаць суровымі дакорамі, як мала ты зрабіў, і вучаць сціпласці, адчуванню абавязку.

...Дай нам, Божа, зрабіць нашу кнігу добра!..За частку сваю вазьмуся, здаецца, па-сапраўднаму, не адчаджаючы туды нічога. Зрабіць кнігу не сумна-дакументальнай, а жывой, поўнай нашага сэрца і вопыту.»

«Стаміліся за чэрвень. Не самі па сабе, а — у першую чаргу — для справы стаміліся, і Міншчыну адкладзем усё-ткі на той год. Трэба нам новая свежасць успрымання, бо абыякавасць — грэх, злачынства ў гэтай справе, нельга з прытупленым адчуваннем падыходзіць да процьмы пакут, парослых травой, пакрытых больш ці менш удалымі помнікамі, і тых пакут, якія яшчэ ўсё жывуць у словах і вачах такога мноства нашых людзей.

Спланавалі нашу кнігу, падзялілі работу. Многа будзе яе, вельмі многа, і трэба рабіць яе з поўнай аддачай.»

«Ляжу як старая дзеравяка...»

Кніга задумвалася шматпланавай — каб можна было не толькі пачуць галасы, але і ўбачыць твары апавядальнікаў... Фотаздымкі падчас праекту рабіў Уладзімір Калеснік. 

«Брэст, 2.04.1971.

Дарагі Янка!

Высылаю здымкі. Старайся даць у „Неман“ варыянты, а не ідэнтычныя з тымі, што ўвайшлі ў „Маладосць“. А ўвогуле я маю тую навуку на будучае, што здымкаў трэба рабіць як мага больш. Не толькі ў часе запісу ўспамінаў на магнітафон, а заставацца з чалавекам даўжэй і паздымаць яго і ў працы, і ў побыце і ў прыродзе». 

Між тым у лістах тройцы суаўтараў адно да аднаго увесь час гучаць скаргі на цяжкія хваробы. Вось і Калеснік скардзіцца: 

«12.01.73 

Дарагі Янка! 

Званіў табе ўчора і даведаўся, што ты ў Каралішчавічах. Значыць, творчы настрой працягваецца, дзякуй богу. Я хацеў спытаць, ці абавязкова табе патрэбны здымкі цяпер, ці можа ў палове лютага я адразу прывязу ўсе, што паспею зрабіць…

...Скруціла мяне праклятая язва ды падхапіў у апошні дзень сесіі аўстралійскі грып. Ляжу як старая дзеравяка.»

Усе трое, аднак, падбадзёрваюць адно аднаго, падганяюць у працы. Дарэчы, часцяком працуюць у дамах творчасці. У лісце за 16.01.73 Янка Брыль адказвае Уладзіміру Калесніку:

«Перш за ўсё — праўся і не ный, браце, наконт нейкага „закруглення“ — ёсць, безумоўна, такое і ў мяне, але перамагае галоўнае: „жыта сей“, а першую палавіну гэтай мудрасці будзем пакуль што ўспрымаць тэарэтычна. І гэта ў мяне не „бодрячество“, а стан душы, настрой, у якім бываю куды часцей, чым у нейкай дэпрэсіі, чаго і табе жадаю. 

Ехаў сюды без асаблівых надзей, думаючы нават, што як не будзе працавацца, дык хоць надыхаюся, бо снежань быў у мяне…

Зрабіў я ўжо для нашай кнігі 8 нарысаў... сёння пачаў перапісваць гэтыя два, а тыя шэсць перадрукованы і магу табе іх прыслаць…

Канкрэтна: Гулава, каля Петрыкава; 2. Іванова, каля Полацка; 3.сям’я Шчапялёвых; мужчыны, трое, што ўцяклі ад расстрэлу; 5.Савіцкі і іншыя ў Збышыне; 6. Ну, апрацаваў, як асобнае, бабровічскую Барбарку. Новае: 7. Мардаванне крымігаўскае выбарка і „тэхнічнае“ — бронепоездам, душагубкамі; 8. „Дзве старасці“ — таго дзядзьку ў Клічаўскім раёне, што ў яго забілі 15 душ сям’і і цяпер, як бабка казала, „у дзеда галоўка баліць“ (памятаеш — сядзеў на лавачцы і ні слова, толькі ўсміхаецца)…

Хочацца зрабіць асобны вялікі нарыс, з меншымі і большымі малюнкамі-расказамі, пра дзяцей і пад пятлёй. Ужо спланаваў. І другое — як забівалі Красніцу (на Быхаўшчыне).

Пішацца, дзякуй Богу, з поўнай аддачай, каб так толькі было і далей.

Фота не прысылай — паспеем і тады, як сустрэнемся. Гаварыў у „Маладосці“, яны дадуць нам чатыры нумары на тры аркушы (больш не могуць). Некаторыя рэчы можна будзе прапанаваць „Беларусі“, „Работніцы і сялянцы“. „Неман“ замахваецца на ўсё, з пачатку будучага года. Нават пачаўшы ў канцы гэтага. 
Саша вярнуўся... абяцаў прыехаць да мяне, для каардынацыі работы.»

«Цягні свой раздзел!..»

Зрэшты, калі Адамовіч быў ідэйным рухавіком праекту, Брыль, як бачыцца з лістоў, адказваў за беларускую мову — справу мелі з сотнямі сведчанняў на розных дыялектах, задача была — захаваць аўтэнтычнасць, асаблівасці маўлення, і ў той жа час пакінуць тэкст чытэльным.

Ліст Янкі Брыля да Уладзіміра Калесніка за 23.01.1973 г.:

«Суткі гасціў тут у мяне Адамовіч... Саша ў поўным рабочым настроі, нават і на нядзелю не захацеў застацца: „Работа!“ Абяцае да канца лютага даць... 200 старонак на машынцы. Дапамог твой наказ на здымку: „Цягні свой раздзел!..“

Я пасылаю сёння на машынку свой дзясяты матэрыял — расказ Вольгі Міціч. Застаецца ў мяне спланаваны расказ пра шасцёх падлеткаў, да якога даю эпіграфам словы адной жанчыны з Кіраўскага раёна: „Маленькіх хлопчыкаў, як і бабаў, яны тады не стралялі, а ўжо як катораму гадоў дзесяць — такіх разам з мужчынамі...“

Як будзеш пісаць сваю „Вірлівую Шчару“ — або не чапай вельмі моўна двух Ламакоў, Аляксея ды Радзівона, або і наогул абмяжуйся, калі не будзе вялікай патрэбы, старым

А. Адамовіч з жыхарамі в. Брыцалавічі (Асіповіцкі раён, Магілёўская вобласць).

Павачкай — на Вялікую Волю ў нарысе, можа, хопіць і яго? А зрэшты, як правільна гаворыць Саша, паўтораў (дзе больш гаворачы пра тое ж, а дзе менш, толькі не ўспамінаючы) нам няма чаго баяцца: яны і непазбежныя, у пэўнай меры, у кнізе дакументальнай, якую, дарэчы, будуць чытаць „на выбарку“.

Шчыра кажучы, мне ўжо трэба, відаць, трохі адысціся ад нашага страшнага матэрыялу: пасля даволі ўпартага глядзення на яго, прабываеш у ім, не бачу пакуль што новых формаў падачы асобнымі нарысамі.» 

А вось ліст Алеся Адамовіча да Янкі Брыля за 25.08.1973, у якім ён згадвае наказ Уладзіміра Калесніка пра «цягнуць раздзел», і пацверджвае ролю Брыля як эксперта па беларускай мове:

«Дарагі Янка! 

Не вельмі мне тут пашанцавала: раз і яшчэ раз захварэў. Ды застаўся трохі, каб у цяпле марскім трохі падраўняцца. Але ва ўсякім дрэнным бывае і лепшае. Пакуль холад стаяў і хварэў я, цягнуў раздзел. І выцягнуў да 120 старонак. Буду дапрацоўваць, але здаецца, атрымалася нешта патрэбнае. Мабыць, можна будзе гэтым абагульніць кнігу, бо тут спроба адказаць, што такое Хатыні ў глабальным значэнні. Так, яно. Раздзел утварыў Баркі (адны і другія), Красніцу і яшчэ. Выкарыстаў Валодзевы запісы і думкі таксама. Але тут будзе, мабыць, спрэчка — толькі ўжо наадварот. Ён запісы даў дакладнейшыя, чаго мы і дабіваліся раней — з усёй украінскай стыхіяй. Але такое і столькі чытач не адолее ў такім выглядзе. Прыдзецца зрабіць тут мову чуць болей беларускай і меней украінскай. Будзем вас прасіць, Іван Антонавіч!

Ну вось, яшчэ 120! А вы казалі: хопіць 15-20 аркушаў! Дай бог у 35-40 увабраць — калі яшчэ Міншчыну выкарыстаем. »

«Мажліва, ён замардоўвае сябе работай...»

Вядома, не ўсё ў такім вялікім праекце ішло гладка. Здараліся накладкі і падчас публікацый, пра што сведчыць ліст Уладзіміра Калесніка да Янкі Брыля: 

«Брэст, 3.10.73. 

Дарагі Янка!

Атрымаў твае матэрыялы — цяжкія. Не думаў нават, што столькі сабярэцца па Міншчыне. Для нашай кніжкі пакуль што накідаў пару старонак чарнавога ўступу для раздзельчыка пра жанчын. Праявіў плёнкі і рады быў, што парваная плёнка з Мсціжаў, якая мне будзе такая патрэбная, усё ж сяк-так выйшла і можна будзе скарыстаць тыя кадры. Наогул фотаматэрыял на гэты раз удаўся на славу і я яго нарэшце навучыўся сістэматызаваць, так што блытаніна будзе выключана. Пра публікацыю ў вераснёўскім нумары чуў шмат добрых выказванняў ад людзей, хоць мне было прыкра, што здымак Бародаўкі падпісаны як бабуля Акушэвіч. Як маглі пераблытаць? Я ж на левым баку скрозь падпісваў. Каб не здарылася і новых ляпаў. Можа падкажы ты там Кулакоўскаму, ці хто там арганізуе той сімпозіум перакладчыкаў, хай выклічуць мяне (я ж урэшце пісаў тое-сёе пра пераклады), якраз 11-га будзе карэктура і я пагляджу хоць здымкі, бо прасіцца мне самому ў пачатку вуч. года няёмка, а так вярнуўся б у Брэст з той групай удзельнікаў, што сюды маюць ехаць, а яшчэ лепш, застаўся б на пятніцу і суботу ды з’ездзілі б у Хатынь і ў тую вёску пад Ракаў, каб ужо мець чыстае сумленне, што ўсё, што можна было і варта было, мы зрабілі.

Шкада, што нездаровіцца Сашы. Мажліва, ён замардоўвае сябе работай, табе варта было б з ім пагаварыць наконт больш бяспечных адносін да быстраплыннага часу — сябе абагнаць і цераз сябе пераскочыць немажліва, а ў сталым узросце і спрабаваць гэта рабіць сорамна». 

Праца над такім цяжкі матэрыялам не толькі падрывала здароўе, але і вымагала пэўнай маральнай вышыні. У 1974-м Брыль занатоўвае:

«Мы напружана працавалі, Адамовіч, Сёмуха (рэдактар кнігі — Л.Р.) і я, калі мне пазванілі выступіць па радыё, яшчэ раз гаўкнуць на Салжаніцына, прычым — неадкладна!.. І неяк вельмі ж проста і неадкладна я адмовіўся, не бачачы ў гэтым подзвігу і дагэтуль. Несалідна гэта — так доўга пераконваць саміх сябе ў тым, што паступілі правільна, прымушаць людзей брахаць ужо не на страх, а на брэх. І не тых дапускаць, што самі гэтага прагнуць, а «правяраючы лаяльнасць», «перавыхоўваючы» «непрыручаных». 

Пасля выхаду кнігі рэзананс быў нечуваны... І не толькі станоўчы. Знаходзіліся і тыя, каму ўпоперак было сказанае слова непрыкрашанай праўды пра вайну, і тыя, хто зайздросціў поспеху трох суаўтараў. Пачытаем ліст Алеся Адамовіча ад 27.06.75 да Янкі Брыля, напісаны падчас чарговага адпачынку ў доме творчасці дзесь на моры: 

«Дарагі Янка!

Напісаў табе паштоўку, але на СП. Я ўсё вось пра што. Жыдліцкі (польскі пісьменнік, перакладчык — Л.Р.) кніжкі нашай не атрымаў. Можа, пашлі яшчэ раз. А ў хлопца зноў быў інфаркт.

Ну, наслухаўся я тут ад В. пра ўсіх, каго толькі ўспомніла. А яшчэ Граніна дачка тут, дык у яе вочы робяцца вялікія, здзіўленыя: што ж там за бел. пісьменнікі? Як раскрые В. роцік — як з каракаціцы, чарніла! Я ўжо бегаю на другі пляж. Але ёй матрац плывучы патрэбен — знойдзе. І зноў слова скажа — яшчэ пра каго-небудзь. А за гэтым, каб толькі ж яе мілы характар, але і рэха ўсіх іхніх там, у Мінску, размоў.

З усяго плявузгання адно ўсё ж запала мне. Шкада, што не паслухаліся мяне (Валодзя, як заўсёды, пад настрой не захацеў слухаць і цябе павярнуў). Усё ж трэба было аддаць увесь наш ганарар, калі не на помнік, дык у які-небудзь камітэт. І не ў тым справа, што гавораць усяляк, а ў тым, што сам я адчуваў, што трэба так абавязкова зрабіць.

Цяпер ужо пачакаем прэміі, абяцанай Ананьевым (У 1967 годзе А. Ананьеў быў абраны членам Праўлення Саюза пісьменнікаў СССР па рускай літаратуры ў рэспубліках СССР — Л.Р.) Ёсць тут чаму і парадавацца».

Абяцаную прэмію кніга «Я з вогненнай вёскі» так і не атрымала. Але працу над ёю кожны суаўтар лічыў важнай падзеяй у сваёй творчай біяграфіі. Адамовіч пасля ўзяўся за напісанне разам з Даніілам Граніным «Блакаднай кнігі» па тым жа прынцыпе — сабраць сведчанні тых, хто перажыў ленінградскую блакаду. А калі праз шмат гадоў журналістка звярнулася да Брыля з просьбай распавесці пра работу над кнігай-рэквіемам, той, ужо народны пісьменнік, адмовіўся: «Не магу зноў вяртацца да гэтай тэмы, надзвычай цяжка. Потым вы і самі зразумееце, пра што кажу...» 

«Сваю задачу мы бачылі ў тым, каб зберагчы, утрымаць, як «плазму», невыносную тэмпературу чалавечага болю, недаўмення, гневу, якія не толькі ў словах, але і ў голасе, у вачах, на твары; утрымаць усё тое, што, як паветра, акружае чалавека, які расказваў нам, а цяпер, са старонак кнігі, звяртаецца да чытача — да вас звяртаецца. Дык няхай жа і вам будуць адрасаваны словы, пачутыя на шматпакутнай Асвейшчыне ад жанчыны з вёскі Латыгава Ганны Грабоўскай: «...А што і ў нас такое гора было, як і ў Хатыні, дык ніхто і не ведае. Добра, што вы прыехалі, бо я ж сама... Вось і расказваць не магу — плачу...»

Так аўтары кнігі «Я — з вогненнай вёскі» звяртаюцца да чытача. А чытач мусіць звярнуцца да іх кнігі.

Людміла РУБЛЕЎСКАЯ

Выбар рэдакцыі

Палітыка

Перакрылі кісларод. Чаму ва Украіне склалася патавая сітуацыя падчас пандэміі?

Перакрылі кісларод. Чаму ва Украіне склалася патавая сітуацыя падчас пандэміі?

Украіна выйшла на трэцяе месца ў свеце і першае ў Еўропе па смяротнасці ад COVІD-19.

Грамадства

Размовы на кухні. Альбо ткаць, альбо прасці, альбо песенкі спяваць

Размовы на кухні. Альбо ткаць, альбо прасці, альбо песенкі спяваць

Сёння гутарка прысвечана выбару прафесіі для хлопцаў і дзяўчат.

Грамадства

Як выбраць самыя дакладныя тэрмометр і танометр

Як выбраць самыя дакладныя тэрмометр і танометр

У апошнія гады з прычыны пандэміі многія медыцынскія тэрміны сталі агульнаўжывальнымі словамі.

Грамадства

Ці патрэбныя бэбі-боксы? Нованароджанае дзіця знайшлі ў выграбнай яме ў Гомелі

Ці патрэбныя бэбі-боксы? Нованароджанае дзіця знайшлі ў выграбнай яме ў Гомелі

У дачыненні да жыхаркі узбуджана крымінальная справа.