Вы тут

Аб спаленых акупантамі і іх памагатымі Воўчых Норах, што на Слонімшчыне, доўгі перыяд нічога не было вядома


Лёс Хатыні ў гады Вялікай Айчыннай вайны паўтарылі многія населеныя пункты. Некаторым вёскам пашчасціла крыху больш — пасля вызвалення яны ў прамым сэнсе паўсталі з попелу. Праўда, нярэдка хаты засяляліся новымі гаспадарамі — летапіс спаленых вёсак пачаў пісацца наноў...


Людзі часта станавіліся сведкамі, як дагаралі іх хаты, але нічога зрабіць не маглі.

Гісторыкі, навукоўцы, краязнаўцы, а таксама неабыякавыя да свайго мінулага людзі ў свой час паклапаціліся, каб захаваць памяць аб населеных пунктах, знішчаных цалкам ці часткова акупантамі і іх памагатымі. Інфармацыя аб спаленых вёсках утрымліваецца ў кнігах «Памяць», што выйшлі па кожным раёне. Найбольш грунтоўна папрацавалі даследчыкі Нацыянальнага архіва Беларусі — вынікам іх шматгадовых намаганняў стала база даных «Беларускія вёскі, спаленыя ў гады Вялікай Айчыннай вайны».

Аднак ні адзін са спецыялістаў па тэме Другой сусветнай сёння дагэтуль не назаве канкрэтную лічбу знішчаных населеных пунктаў, а таксама не скажа, колькі з іх было адноўлена і не адноўлена пасля вайны. Навукоўцы канстатуюць: усяго падчас акупацыі было спалена звыш 9300 вёсак, а не 9200, як было прынята меркаваць доўгі час. І «сясцёр» у Хатыні значна больш.

Застаўся толькі попел...

Адной з вёсак, якая назаўсёды знікла з геаграфічнай карты Беларусі, з'яўляюцца Воўчыя Норы. У населеным пункце, размешчаным да вайны ў Слонімскім раёне, што на Гродзеншчыне, налічвалася каля 190 хат. Аб тым, што ў верасні 1942 года вёску знішчылі акупанты, а таксама па-зверску расправіліся з яе жыхарамі, доўгі час нічога не было вядома. Не сказана пра трагедыю Воўчых Нор ні ў кнізе «Памяць», ні ў іншых крыніцах. Назаўсёды знікла вёска і з людской памяці...

Гістарычную несправядлівасць аднавілі супрацоўнікі Нацыянальнага архіва Беларусі, якія дакументальна пацвярджаюць факт знішчэння вёскі і яе насельніцтва. Злачынствы супраць мірных жыхароў Воўчых Нор ажыццяўлялі салдаты 1-й брыгады «СС». З 3 да 16 верасня 1942 года акупанты, а таксама іх памагатыя здзекаваліся з насельніцтва, рабавалі, забіралі на прымусовыя работы ў Германію. А неўзабаве ўвогуле спалілі вёску.

Гэта здарылася 17 верасня 1942 года. Па сведчанні мясцовай жыхаркі Паўлоўскай, якой пашчасціла не апынуцца ў тым жудасным вогнішчы, у агні загінула 465 чалавек. Расстраляных жа ніхто не лічыў. Гітлераўцы заганялі ў хаты па 30—40 чалавек: старых, жанчын, дзяцей. Дамы ўспыхвалі адзін за адным. Людзі паміралі пакутніцкай смерцю. Два дні акупанты распраўляліся з мірнымі жыхарамі. Ад вёскі, акрамя попелу, нічога не засталося...

Паўлоўская была сувязной партызанскага атрада імя Шчорса. Перад самым прыходам фашыстаў у вёску яна акурат пайшла ў лес — панесла партызанам паведамленне аб папярэднім прыходзе акупантаў. «Калі немцы акружылі вёску, адразу пачалі выганяць людзей з хат, — расказвала партызанская сувязная. — Нумара гэтай часці не ведаю, але пры першай блакіроўцы іх (акупантаў. — удакл. аўт.) было каля 40 тысяч з лішнім. Усе салдаты мелі нашыўкі «СС». Атачыўшы вёску Воўчыя Норы, адразу ж нямеція салдаты пачалі хадзіць па хатах, збіраць людзей, не зважаючы на ўзрост, выганяць на вуліцу і расстрэльваць, паліць хаты. Тыя, хто спрабаваў уцячы ў лес, затрымліваліся і расстрэльваліся. Аднак перш немцы прайшліся па хатак і падвор'ях, дзе забралі ўсе харчы і скаціну, якую пагналі на станцыю Даманава, што знаходзілася ў тагачаснай Баранавіцкай вобласці».

Астатніх расстралялі ў лесе за вёскай. Знайшлі тых, хто хаваўся. Напаткалі варожыя кулі і людзей, якіх пагналі на станцыю Івацэвічы дзеля адпраўкі ў Германію. Сям'ю партызана Васіля Снітко — жонку, семярых дзяцей, а таксама іншых родзічаў (усяго 17 чалавек!) — прымусілі ўзяць некаторую маёмасць і адправілі ў вёску Любішчыцы. На мясцовых могілках усіх іх і расстралялі. На станцыі Івацэвічы знайшлі павешанымі дваіх мужчын, якія былі сувязнымі ў партызанскім атрадзе. Гэта былі вынікі аднаго з этапаў карнай аперацыі нацыстаў «Балотная ліхаманка», якая закранула некалькі абласцей.

Не шкадавалі ні старых, ні дзяцей

У сям'і Паўлоўскіх, акрамя партызанскай сувязной, выжылі яе чатыры браты — толькі таму, што таксама былі народнымі мсціўцамі і знаходзіліся ў лесе. У Воўчых Норах заставаліся іх маці, сястра, непаўналетні брат, жонка брата-партызана з трохгадовым сынам. Перад прыходам немцаў яны сышлі ў лес, аднак іх хутка знайшоў вораг: сям'ю, у тым ліку маленькага хлопчыка, расстралялі з кулямёта на лясной прасецы. Родныя адшукалі іх толькі праз паўтара месяца пасля трагедыі, апазналі па адзенні.

Цудам выжыла яшчэ адна жыхарка Воўчых Нор П. С. Казак. Калі фашысты прыйшлі ў вёску, жанчына з грудным дзіцём паспела схавацца ў лесе. Сядзелі ў халоднай яме, пакуль немцы не пакінулі вёску. А потым і вяртацца не было куды — не ўцалела ні адной хаты. Часова жылі ў вёсцы Косава. Жанчына часта ўспамінала сваіх суседзяў з Воўчых Нор — сям'ю Вачноўскіх. У полымі сгарэлі муж, жонка, а таксама чацвёра іх дзяцей: усім было менш за 9 гадоў.

Ваенныя злачынствы гітлераўцаў супраць мірнага насельніцтва Беларусі.

Мясцовыя жыхары расказвалі, што ў Воўчых Норах часта з'яўляліся народныя мсціўцы. Тут знаходзіўся штаб партызанскага атрада імя Шчорса. Хутчэй за ўсё, пра гэта паведаміў гітлераўцам хтосьці са сваіх. Здраднікаў сярод мясцовых жыхароў хапала. Асабіста страляў у сваіх аднавяскоўцаў, а таксама зажыва паліў іх у хатах Фёдар Бакур. У паліцыі служыў яшчэ адзін з яго братоў. Памагатымі ў акупантаў былі і стараста вёскі Іван Федарчук, а таксама яго брат Аляксей. На іх руках — кроў сваіх жа аднавяскоўцаў.

«Чорная» справа эсэсаўцаў

Вядома, што падчас блакіроўкі Косаўскага лесу немцы ўступілі ў бой з партызанамі. Страты былі з абодвух бакоў. Узятых у палон партызан гітлераўцы расстрэльвалі і вешалі. Жорстка распраўляліся з мясцовымі жыхарамі яны і пасля. У верасні 1942 года на Слонімшчыне гітлераўцамі былі поўнасцю спалены вёскі Акуніна, Пляшкі, Баравікі. У кожным з населеных пунктаў загінула не менш за трохсот чалавек. «Чорную» справу рабілі ўсё тыя ж эсэсаўскія часці.

У Нацыянальным архіве захаваліся пратаколы допыту ваеннапалоннага 8-га палка 1-й брыгады «СС» Курта Шарлаха, які ўдзельнічаў у антыпартызанскай аперацыі ў Івянецкім раёне ў жніўні — верасні 1942 года. Па яго словах, 8-м і 10-м палкамі «СС» 1-й «СС» брыгады на Івянеччыне былі спалены 6—7 населеных пунктаў: Новы Двор, Козлікі, Палдарожжа і інш. Следства ўстанавіла, што падчас першага допыту нямецкі салдат наўмысна схаваў у сваіх паказаннях факты здзейсненых злачынстваў.

«Нашымі батальёнамі прачэсваўся лес на захад і паўночны захад ад горада Івянец, пачынаючы ад вёскі Камень, на працягу 5—6 дзён, — расказваў Курт Шарлах. — У апошні дзень праведзенай аперацыі нашаму палку быў аддадзены загад аб высяленні насельніцтва з 6—7 вёсак: Новы Двор, Козлікі, Палдарожжа, Стаськава, іншых назваў не памятаю, а таксама прыкладна з 30 хутароў, якія знаходзіліся ў раёне вышэйзгаданых вёсак. Усё, што заставалася ў гаспадарцы грамадзян, пасля эвакуацыі было загадана спаліць. У насельніцтва вёскі было забрана прыкладна па 2—3 свінні, таксама адбіраліся іншыя сельскагаспадарчыя прадукты. Аб зверствах, якія чыніліся над савецкімі грамадзянамі ў працэсе эвакуацыі з вёсак, як і пра спаленне савецкіх грамадзян жыўцом і іх сем'яў, расстрэлах, мне нічога не вядома».

Па словах эсэсаўца, у той час, як над мірнымі жыхарамі здзяйснялася расправа, ён са сваім узводам знаходзіўся на дарозе, якая ідзе ад вёскі Камень да вёскі Новы Двор. Перад імі стаяла задача — затрымліваць усіх савецкіх грамадзян, якія будуць пераходзіць дарогу з аднаго ўчастка лесу ў іншы. Затрыманых у выніку не было.

«Пасля гэтага ў апошні дзень мне быў дадзены загад са сваім узводам выселіць насельніцтва з трох хутароў і здаць іх цалкам ачышчанымі камандзе, якая іх павінна спаліць», — канстатаваў падчас допыту гітлеравец. — Мной былі выселены тры сям'і ў складзе 20 чалавек, якія былі накіраваны ў вёску Камень. Мы адабралі ў жыхароў хутароў дзве свінні і некалькі курэй. Пасля эвакуацыі грамадзян з хутароў населеныя пункты былі перададзены камандзе з чатырох чалавек, якая адразу ж усе пабудовы спаліла. Як гарэлі хаты, з якіх мы высялялі людзей, я бачыў асабіста».

«Толькі назіраў, як усё гарэла...»

Следствам, якое было праведзена пасля вайны, устаноўлена: у гэтых вёсках, якія згадваў гітлеравец, таксама было спалена насельніцтва. Толькі ў Палдарожжы фашысцкія каты знішчылі не менш за 70 чалавек, у тым ліку дзяцей. Што мог сказаць адзін з забойцаў мірных жыхароў? «Мне аб гэтым было невядома. Я асабіста з узводам спальванне савецкіх грамадзян і іх сем'яў не выконваў». Сцёртыя з геаграфічнай карты населеныя пункты, абарваныя жыцці сотняў людзей — аргумент, які складана аспрэчыць. Немагчыма!

Аднак Курт Шарлах да апошняга спрабаваў пазбегнуць адказнасці. Вось што ён казаў следчаму: «Пасля высялення мной жыхароў з трох хутароў, пры спальванні пабудоў іх я асабіста прысутнічаў. Акрамя таго, быў спалены хлеб, які знаходзіўцца ў капах яшчэ не абмалочаны. Я з узводам у спальванні людзей удзелу не прымаў, а толькі назіраў, як усё гарэла. У гэтай аперацыі камандаваннем было загадана, што падчас ператрусаў населеных пунктаў у тых дамах, у якіх будзе выяўлена зброя і боепрыпасы, іх жыхароў расстрэльваць, што і выконвалася складам палка, а населеныя пункты наогул усе спальваць. Насельніцтву, якому было дазволена эвакуіравацца, дазвалялася часткова забраць з сабой скаціну, хлеб і іншыя сельскагаспадарчыя прадукты харчавання, усё астатняе ў насельніцтва адбіралася».

Згодна з паказаннямі немца, яго рота ўдзельнічала ў эвакуацыі людзей з вёскі Новы Двор, насельніцтва якой было часткова спалена. «Дакладных даных сказаць не магу, бо ў гэты час па загадзе камандзіра роты капітана Гофмана здзяйсняў высяленне суседняга хутара, назвы якога не ведаю, — усяляк аспрэчваў сваё дачыненне да расправы над мірнымі жыхарамі эсэсавец. — На хутары мной была выселена адна сям'я ў складзе 5—6 чалавек, а затым спалены ўсе пабудовы. Акрамя таго, маім узводам было спалена яшчэ сена, якое знаходзілася ў сцірце. Выселілі насельніцтва ў вёску Камень».

Па словах Курта Шарлаха, у Воўчых Норах, поўнасцю спаленых фашыстамі, было знішчана 30 чалавек. Па сведчанні ж мясцовых жыхароў, ахвяр было значна больш — толькі ў агні загінула 465 чалавек. І гэта гісторыя ўсяго адной беларускай вёскі...

Вераніка КАНЮТА,

Вячаслаў СЕЛЯМЕНЕЎ, кандыдат гістарычных навук.

Загаловак у газеце: Вёска, якая знікла з людской памяці

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Даведаліся аб цэнах на галоўныя восеньскія ягады, спосабах іх захоўвання і «прафесійных рызыках» пры зборы журавін

Даведаліся аб цэнах на галоўныя восеньскія ягады, спосабах іх захоўвання і «прафесійных рызыках» пры зборы журавін

У разгары сезон журавін. Менавіта цяпер самы час назапасіць гэтых ягад на доўгі перыяд халадоў і прастуд.

Грамадства

Што пісалі беларускія класікі пра самага дарагога чалавека?

Што пісалі беларускія класікі пра самага дарагога чалавека?

Янка Купала дакладна чуў беларускія калыханкі ад сваёй маці, Бянігны Іванаўны, лежачы ў калысцы ў Вязынцы.

Грамадства

Калі злодзей маўчыць, за яго «гавораць» сляды. Выкрыць злачынцу дапаможа трасалогія

Калі злодзей маўчыць, за яго «гавораць» сляды. Выкрыць злачынцу дапаможа трасалогія

Банда рабаўнікоў «трапілася» дзякуючы адбіткам спецыяльнай прылады.

Грамадства

Жыхарка вёскі Мікалаеўка Бялыніцкага раёна Ларыса Клімянок расказала пра трагедыю, якая адбылася з яе сястрой і братамі

Жыхарка вёскі Мікалаеўка Бялыніцкага раёна Ларыса Клімянок расказала пра трагедыю, якая адбылася з яе сястрой і братамі

Экспедыцыю ў Малінаўку арганізаваў навуковы супрацоўнік музея гісторыі Магілёва ветэран пошукавага руху Пётр Хаванскі.