Вы тут

«Асабісты прыклад — гэта і ёсць выхаванне»


У пачатку новага вучэбнага года гаворым са святаром аб выхаванні дзяцей — аб задачах, якія стаяць перад бацькамі, аб заахвочванні і пакаранні, а таксама аб даверы і павазе да дзіцяці. Што думае царква аб найбольш распаўсюджаных «бацькоўскіх пытаннях», мы дазналіся ў настаяцеля храма свяціцеля Спірыдона Трыміфунцкага ў Мінску, айца Аляксандра Пальчэўскага.


— Давайце пачнём з самага, напэўна, няпростага пытання: як правільна заахвочваць дзіця і якім павінна быць пакаранне, каб яно стала дзейсным, але не нанесла псіхалагічную траўму? Што пра гэта кажа царква?

— Гэта пытанне, хутчэй, да псіхолага. Але і ў мяне як у святара ёсць пазіцыя па гэтым пытанні, таму што яно датычыцца кожнага з бацькоў: і прыхаджан храма, дзе я служу, і мяне самога. Давайце пачнём з заахвочвання. Заахвочванні ў працэсе выхавання дзяцей неабходныя. Але часам яны ў сучасным свеце набываюць тыя формы і тую частату, якія робяць заахвочванне некарысным для дзіцяці. Гэта адбываецца, калі бацькі ператвараюць сваю працу па выхаванні дзяцей з жывога ўзаемадзеяння ў нейкія схемы, каб палегчыць яе і зняць з сябе частку адказнасці.

— Вы кажаце аб бацькоўскай практыцы плаціць свайму дзіцяці за добрыя ацэнкі або дапамогу ў дамашніх справах?

— У тым ліку. Калі казаць пра рашэнне некаторых бацькоў плаціць дзецям за добрыя ацэнкі, на мой погляд, гэтую меру можна выкарыстоўваць толькі ў самую апошнюю чаргу. Ёсць значна больш дзейсныя спосабы заахвочвання, якія залежаць ад узросту і асобы вашага дзіцяці. Тым больш што грашовае ўзнагароджанне дастаткова доўга не мае для дзіцяці той каштоўнасці, якую закладваюць у яго дарослыя: усё роўна грошы дзіця ператварае ў нейкія прадметы або забавы. Дык ці не лепш заахвоціць дзіця сваім часам і любоўю — займальна правесці разам вольны час, пагуляць ці кудысьці схадзіць? Гэта будзе значна больш карысна для ўзаемаадносін з уласнымі дзецьмі і фарміравання даверу, такога неабходнага ў кожнай сям’і. Праўда, гэта патрабуе большай разумовай працы і фізічных сіл, чым проста дастаць з кашалька купюру.

Цяпер вернемся да другой часткі пытання — аб пакаранні дзіцяці. Пра гэта сёння шмат спрачаюцца і бацькі, і спецыялісты — педагогі, псіхолагі. Многія кажуць аб тым, што караць дзіця недапушчальна ў прынцыпе. Не магу з гэтым пагадзіцца. Іншая справа, што падыход да самога паняцця павінен быць разумным. Прыгадаем рускае слова «наказание» — яно ад слоў «наказ», «настаўленне». А настаўляць, гэта значыць накіроўваць, выхоўваць, вучыць дзіця, — абавязак бацькоў. Але тут ёсць вельмі важны момант: пакаранне ні ў якім выпадку не павінна ажыццяўляцца ў стане раздражнення, злосці, унутранага напружання. Рухальнай сілай тут павінна быць бацькоўская любоў. Таму, перш чым караць дзіця, вельмі важна супакоіцца і толькі потым правесці гутарку, растлумачыць прычыны сваёй незадаволенасці і тое, як у такой сітуацыі паступіць дзіцяці было б правільна. Ці дапушчальна фізічнае пакаранне? Я сказаў бы — не. Хоць вельмі рэдка з гэтага правіла могуць быць выключэнні, калі ўчынак дзіцяці быў сапраўды небяспечны для яго. Знаёмы святар распавядаў мне, што ў дзяцінстве ён быў няўрымслівым і вельмі непаслухмяным хлопчыкам. І аднойчы ён здзейсніў крадзеж, за гэта бацька даў яму добрую аплявуху. І гэта стала для яго ўрокам на ўсё жыццё. Успамінаючы той эпізод, мой суразмоўца не адчуваў негатыўных эмоцый — злосці, крыўды. Ён прызнае, што бацька меў рацыю. І яшчэ аб пакаранні. У Свяшчэнным Пісанні гаворыцца пра першасвятара, які меў двух сыноў, што дапамагалі яму служыць у храме. Але сваё служэнне яны здзяйснялі нядбайна. І за тое, што іх бацька не праяўляў належнай строгасці і клопату аб сваіх дзецях, Гасподзь пакараў яго і дзяцей (1 Цар. 11, 2–17, 22–36). Слабахарактарнасць, абыякавасць, папушчальніцтва бацькоў прыводзяць да таго, што дзеці могуць здзяйсняць вялікія памылкі, здольныя адбіцца на ўсім іх жыцці. А гэта не даспадобы Госпаду. Але, звяртаючыся да пакарання, вельмі важна, паўтаруся, суаднесці яго з той правіннасцю, якую здзейсніў малы або падлетак.

«Аддаваць сябе дзецям — правільна»

— Як сумясціць уласнае жыццё і клопат пра дзіця? Дзе правесці мяжу?

— Кожны гэтую мяжу вызначае для сябе сам. Але чым больш мы абмяжоўваем сябе дзеля дзяцей, чым больш аддаём ім свайго часу і сіл, тым больш паўнавартасна яны развіваюцца. Аддаваць сябе дзецям — гэта правільна з пункту гледжання царквы. На гэтым прынцыпе пабудавана ўся сістэма хрысціянскай маральнасці: аддаваць нашмат больш каштоўна, чым атрымліваць. Так, у нас ёсць прафесійныя абавязкі, ёсць кар’ера і ўласныя інтарэсы. Але, напрыклад, калі казаць пра святара — як ён будзе выхоўваць паству, калі не ў стане выхаваць уласных дзяцей? У сваёй практыцы мне даводзіцца часам назіраць прыклады, калі бацькі цэлымі днямі працуюць, быццам бы клапоцячыся пра будучыню сваіх дзяцей, а ў выніку дзіця можа тыднямі знаходзіцца з няняй. Яны кажуць: цяпер такі час, трэба зарабляць грошы. Але час сыходзіць незваротна, а дзіця расце без іх. Яны паправяць матэрыяльнае становішча, а давер і любоў сваіх дзяцей страцяць.

— Ці можна ў прынцыпе кагосьці выхаваць?

— Словамі — наўрад ці. Дзіця фарміруецца з таго асяроддзя, у якім жыве. Асабісты прыклад — гэта і ёсць выхаванне і той уплыў, які мы аказваем на дзіця. Як мы можам чагосьці патрабаваць ад дзіцяці, калі самі гэтага не выконваем? Ведаю сям’ю, дзе бацькі адпраўляюць дзяцей у храм, а самі не прыходзяць. Яны лічаць, што ёсць царква, і там без іх удзелу з іх дзяцей вырасцяць добрых людзей. Але так гэта, на жаль, не працуе. Адзін пажылы святар неяк параіў маладому: калі будзеш накладваць епітым’ю на кагосьці з духоўных дзяцей, сам ты павінен двойчы выканаць тое, што будзе рабіць гэты чалавек. Той, хто дае настаўленне, сам павінен прайсці гэты шлях, і толькі тады ён мае маральнае права нешта патрабаваць ад іншага. Таму, на мой погляд, вельмі важнае пытанне ўнутранай адпаведнасці — калі бацькі завышаюць планку для свайго дзіцяці, але самі не імкнуцца дацягнуцца да яе. Асабісты прыклад — гэта той шлях, які дазваляе заваяваць бацькоўскі аўтарытэт у дзіцяці (аб дэфіцыце якога сёння прынята смуткаваць). Хочаш, каб твой сын ці дачка шмат чыталі, — чытай сам. Хочаш, каб займаліся спортам, правільна харчаваліся, вывучалі новыя дысцыпліны, — пачні з сябе. Тады і будзе натуральным чынам фарміравацца тое асяроддзе, каштоўнасці якога ўбярэ дзіця. У дачыненні далучэння дзяцей да веры часта чую меркаванне: «Вырасце — сам вырашыць, ці хадзіць яму ў царкву». Але калі ў дзяцінстве мы не падалі юнаму чалавеку прыклад, не паказалі, наколькі гэта важна для нас, дарослых — быць з Богам, наведваць храм, ён, сталеючы, не будзе адчуваць важнасць усяго гэтага.

«Сям’я як малая царква»

— Ці трэба быць з дзіцем на роўных?

— Сям’я ў праваслаўі — гэта малая царква. У царкве існуе прынцып іерархічнасці. Ёсць ступені святарства і нават паняцце нябеснай іерархіі сярод анёлаў. Строй царквы, і зямной, і Нябеснай, іерархічны. І гэта толькі ўмацоўвае яе і напаўняе сэнсам, гармоніяй. Тое ж самае і ў сям’і. Прынцып іерархіі будзе фарміраваць гармонію і паразуменне паміж мужам і жонкай, бацькамі і дзецьмі. Пры гэтым ступень асабістай свабоды дзіцяці паступова будзе расці, і гэта стане залогам яго правільнага развіцця.

— Ці можна выправіць сітуацыю, калі давер дзіцяці да бацькоў страчаны? Такое часта адбываецца ў падлеткавым узросце...

— Можна выправіць усё і заўсёды. Давер з’яўляецца з аўтарытэту бацькоў. І гэты аўтарытэт не ўзнікае проста так. Аўтарытэт зарабляецца працай. Ніколі не позна пачаць працаваць у гэтым кірунку. І дзецям, і асабліва бацькам неабходны пастаянны духоўны рост. Так, усе мы памыляемся. У такіх сітуацыях бацькам дарэчы прасіць прабачэння ў сваіх дзяцей — за раздражненне, праявы злосці, адсутнасць вытрымкі. З гэтага і складаецца паразуменне і давер.

— Як зберагчы падлетка ад памылак?

— Важна, каб у дзіцяці было дакладнае разуменне таго, што такое дабро і зло, што такое грэх і якую шкоду ён можа нанесці і самому чалавеку, і навакольным. Разам з фізічным і інтэлектуальным удасканаленнем вельмі важна закладваць у свайго дзіцяці і духоўныя асновы. Гэта пастаянны працэс, які не павінен спыняцца. Спосабы могуць быць рознымі. Прасцей за ўсё зрабіць гэта праз добрыя, мудрыя кнігі. І перш за ўсё гэта Евангелле — вечная кніга, якая дае прамыя адказы на складаныя пытанні. Ёсць царкоўны вопыт разумення Свяшчэннага Пісання, які мы даносім да вернікаў праз пропаведзі, таінствы, малітвы. Гэта спосаб фарміравання ў дзіцяці ўнутранага стрыжня, які па меры сталення будзе дапамагаць прымаць правільныя рашэнні і зберажэ ад памылак.

— З якімі праблемамі часцей за ўсё да святара прыходзяць бацькі?

— З самымі рознымі. Вось, напрыклад, распаўсюджанае пытанне: што рабіць з дзіцячымі істэрыкамі ў людных месцах — у гандлёвых цэнтрах, дзе дзіця патрабуе купіць яму нешта. Маё меркаванне: ні ў якім выпадку нельга саступаць дзіцяці. Такія формы дзіцячых істэрык — гэта часцей за ўсё маніпуляцыя, спроба дамагчыся свайго. Але разбор сітуацыі трэба перанесці туды, дзе не будзе старонніх і спадзе эфект «работы на публіку». Паводзіць сябе ў такой сітуацыі бацька або маці павінны з любоўю і без раздражнення, хоць гэта і складана. Але калі эмацыянальнае напружанне будзе і з боку дарослага, і з боку дзіцяці, ні да чога добрага гэта дакладна не прывядзе. Бацькі з любоўю павінны праяўляць цвёрдасць і стрыманасць. Гэта датычыцца ўсіх складаных сітуацый з дзецьмі, таму што часам бацькам даводзіцца шкадаваць аб сваіх словах і нават дзеяннях у стане эмацыянальнага напружання — пра гэта, бывае, кажуць людзі, якія прыходзяць у храм. Так, скінуць раздражненне складана. Святыя айцы рэкамендуюць у такой сітуацыі прачытаць пра сябе малітву. Можна звярнуцца да Бога сваімі словамі. Малітва, як паказвае практыка, здольная тварыць цуды. У любой сітуацыі важна памятаць, што ўзаемаадносіны дзяцей і бацькоў — гэта нястомная сумесная праца, пастаянны рух насустрач адзін аднаму. Часам бацькі вырашаюць, што яны заўсёды маюць рацыю, ніколі не памыляюцца, усё ведаюць і разумеюць. Як толькі такая думка закралася ў галаву — гэта знак, што нешта не так. Любому з бацькоў заўсёды ёсць да чаго імкнуцца, што выпраўляць у сваім унутраным свеце. Бацькоўскую працу трэба ўспрымаць як пастаянную духоўную работу. Рабіць яе трэба ў стане ўнутранай сабранасці, каб правільна рэагаваць на любыя сітуацыі.

Аляксандра АНЦЭЛЕВІЧ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Добраўпарадкаванне. У гарадах, на сельгаспрадпрыемствах, могілках, уздоўж трас і ў дварах

Добраўпарадкаванне. У гарадах, на сельгаспрадпрыемствах, могілках, уздоўж трас і ў дварах

Да канца года ў краіне павінны ліквідаваць усе міні-палігоны для адходаў.

Грамадства

Арктычнае ўварванне на змену цёпламу паветру. Калі чакаць першы снег? Прагноз ад Дзмітрыя Рабава

Арктычнае ўварванне на змену цёпламу паветру. Калі чакаць першы снег? Прагноз ад Дзмітрыя Рабава

З чым звязана такая восеньская зменлівасць надвор’я і калі чакаць першы снег.