Вы тут

Храмы маёй радзімы. Крыжы пад белымі крыламі


Капліца ў вёсцы Кавальцы Касцёл Святога Яна Хрысціцеля ў вёсцы Волма, Дзяржынскі раён.

Вы не паверыце, але на маёй малой радзіме храм стаіць практычна ў нашым двары. Калі, вядома, можна каплічку, пабудаваную гадоў з пятнаццаць назад, лічыць паўнавартасным храмам. Хоць чаму б і не? У ёй абразы, кветкі, свечкі, фігурка Маці Божай — усё як належыць. У ёй моляцца мясцовыя жыхары, часам нават прыязджаюць святары. Адзінае, бадай, што адрознівае яе ад кананічнага храма, — вялікія, бы вітрыны, шкляныя вокны. Але гэта зроблена спецыяльна — каб кожны, хто праязджае ці ідзе міма па вясковай вуліцы, мог спыніцца і без перашкод разгледзець, што там усярэдзіне. Усякія людзі здараюцца ў недалёкай ад Мінска вёсцы, дзе зімаваць застаецца чалавек мо дваццаць. Дык вось дзякуючы гэтым вокнам, праз якія ўсё, як на далоні, няма чаго патэнцыяльным ліхадзеям у каплічку лезці: нічога каштоўнага на прадмет узбагачэння там дакладна яны не знойдуць. Але ж хіба пра матэрыяльныя каштоўнасці тут гаворка?..


У дзень Святога Роха каля капліцы збіраецца амаль уся вёска. Фота Анатоля Кляшчука.

Капліца сапраўды задняй сцяной і часткай падмурка стаіць на нашым участку. Гэта, хочаш таго ці не, да многага абавязвае. Прынамсі, смеціць ці сварыцца пад крыжам (а ён — вялікі, драўляны, прымацаваны якраз над намі, на задняй частцы даху) не будзеш дакладна. Калі выйдзеш у двор пасля дажджу — акурат над крыжам нярэдка вісіць-пераліваецца вясёлка. У жнівеньскую ноч, калі глядзець з пэўнага ракурсу, крыж вылучаецца на фоне поўні. Відовішча, скажу я вам, амаль містычнае. Але спалоху няма, і нават нашы малыя яго не баяцца. «Гэта Божанька нас вартуе», — сказала нядаўна ўнучка сястры. Вось так і стаіць родная хата пад Божай вартай і аховай.

А прыязджаеш адкрываць сезон у маі — капліца сустракае ўрачыстымі спевамі. Гэты месяц у католікаў прысвечаны Панне Марыі, і кожны дзень нашы бабулі збіраюцца тут спяваць «мая». І за апошнія гады вясна пачала асацыіравацца з цёплым дажджом, салаўіным пошчакам у вербалозах за агародамі і «Ave Marіa», якое даносіцца з маленькага драўлянага храма з вялікімі светлымі вокнамі. Разумееш: вось яна, радзіма, месца сілы, дзе ёсць тое, чаго няма больш нідзе на Зямлі. Апошнія гады ў капліцу майскімі вечарамі ішла і мая матуля. Ну і што, што была праваслаўная? — ніхто ніколі на гэта не зважаў, дый спявалі кабеты па-беларуску. Няма ўжо на гэтым свеце мамы, тых, хто маліліся разам з ёй, застаецца ўсё менш, а выйдзеш у двор, пачуеш у капліцы галасы — і здасца на міг, што ўсе яны там — моляцца, размаўляюць ціхенька... Атрымліваецца, у каплічцы пасялілася мая (дый не толькі мая) памяць...

У сярэдзіне жніўня, калі надарыцца быць у гэты час у роднай вёсцы, я абавязкова іду дапамагаць іншым жанчынам прыбрацца каля капліцы. Найчасцей мыю тыя самыя вялікія вокны — з маім высокім ростам і доўгімі рукамі гэта зручней, чым іншым. Хораша пасля хадзіць на падворку і, раз-пораз кідаючы позірк у бок капліцы, любавацца вынікамі сваёй працы — у адпаліраваных шыбах бачыш уласнае адлюстраванне. «Марафет» у капліцы наводзіцца да нашага адмысловага вясковага фэсту — 16 жніўня ў каталіцкім календары дзень Святога Роха, ахоўніка ад эпідэмічных хвароб. У гэты дзень абраз святога, які амаль дзвесце гадоў назад заказала менавіта для Кавальцоў пані Свідава падчас эпідэміі халеры, абносяць вакол вёскі. На свята стараюцца прыехаць усе, хто нарадзіўся і вырас тут. Кожны сустракае з сям'ёй абраз каля сваёй хаты, прыкладваецца да яго, прыгнуўшыся, праходзіць пад ім і далучаецца да працэсіі. У выніку за Святым Рохам ідзе ўся вёска (з некаторымі сябрамі дзяцінства мы бачымся, якраз ідучы «за Рохам»). Гэткі просты рытуал яднання, закладзены папярэднімі пакаленнямі. У працэсіі ніхто нават не думае дзяліцца на католікаў, праваслаўных або прыхільнікаў тэорыі Дарвіна. Мы ў ёй — адно цэлае, дзеці гэтага куточка Беларусі, які для ўсіх нас — малая радзіма. Што цікава — «не свае» дачнікі, якія не маюць у вёсцы каранёў, проста купілі тут хаты, праз некалькі гадоў ужо стаяць каля сваіх падворкаў, чакаюць, каб не паназіраць як за нечым незвычайным, а далучыцца.

Каля капліцы працэсія спыняецца. Бабулі і кабеты, што ходзяць да касцёла, моляцца, астатнія ўважліва слухаюць. З хаты да капліцы мы выносім крэслы і табурэты, каб старыя маглі прысесці, здараецца, што прыносім і дывановую дарожку — каб тыя, хто кленчыць перад капліцай, не стаялі каленьмі на голым асфальце. Такое вось бытавое далучэнне да духоўнага свята, свайго кшталту абавязак, які выконваем нязмушана, нават з задавальненнем.

У канцы лета на даху капліцы або на высокім камлі спілаванага электрыкамі клёна побач з ёй прылятае начаваць бусел. На змярканні побач з крыжам — сілуэт вялікай птушкі, якая на Беларусі лічыцца прадвеснікам жыцця. Над роднай вёскай, над роднай хатай. Як знак, як абяцанне Неба, што жыццё тут будзе працягвацца.

Дарэчы, у капліцы ў пачатку ХХ стагоддзя была «папярэдніца» — невялікі храм стаяў за вёскай, у ім і захоўваўся абраз. Але пасля заключэння Рыжскага міру мая радзіма апынулася на самым памежжы, побач з вёскай размясцілася застава, у вёсцы кватаравалі пагранічнікі. Для іх, прыезджых камсамольцаў, ды і для мясцовай моладзі, што ў камсамол уступіла, і абраз, і капліца былі проста праявамі «рэлігійнага цемрашальства». Капліцу хутка разбурылі, у абраз стралялі. (Бабуля ўвогуле расказвала містычную гісторыю: маўляў, пагранічнік цэліў у бусла, што хадзіў побач па балацянцы, а куля трапіла ў капліцу і прабіла намаляванаму на палатне святому Роху сцягно, зусім побач ад намаляванай раны). Іншыя старыя казалі, што гэта мясцовыя камсамольцы, даводзячы старэйшым, што абраз не мае ніякай сілы, стралялі ў яго ва ўпор. І нібыта ніхто з тых камсамольцаў не дажыў не тое што да старасці — да сталага ўзросту. Што з гэтых расповедаў праўда, за даўнасцю гадоў ўжо не праверыш, але на сцягне святога на абразе сапраўды відаць дзве кулявыя прабоіны.

Калі капліцу разбурылі, абраз забралі ў вёску. У вайну ад фашыстаў яго хаваў у сябе сляпы Стась Матусевіч, пасля святыня вандравала па вясковых хатах, пэўны час тыя, у каго ён знаходзіўся, плацілі нават нейкі штраф дзяржаве. Кожны год, нават у часы самага ваяўнічага атэізму, абраз у сярэдзіне жніўня абносілі вакол вёскі, праўда, ледзь не ўпотайкі. Але жыццё расставіла ўсё на свае месцы. Дзень святога Роха стаў, як было спрадвеку, вялікім мясцовым фэстам. Вярнулася ў вёску і капліца, праўда, не на ранейшае месца, а ў цэнтр паселішча. Збудаванне зусім новае, але трымаецца яно на ўнікальным падмурку — у ім ляжаць камяні з фундамента касцёла ў Волме, суседняй вёсцы, у якую мы хадзілі ў школу...


Некалькім пакаленням мясцовых школьнікаў, у тым ліку і мне, пашанцавала: свой шлях у навуку мы пачыналі пад сценамі храма. Наша аднапавярховая драўляная школа месцілася ў былым ксяндзоўскім доме, а побач, на гары, бачны здалёк з усіх бакоў, высіўся шэры будынак касцёла. Касцёлам ён тады не быў — пасля вайны тут былі то збожжасховішча, то школьная спартзала, то калгасны клуб. Калі прыйшлі ў першы клас мы (а пачатковыя класы выходзілі вокнамі менавіта на касцёл), велічны будынак ужо стаяў занядбаны, але нас, малых, прыцягваў да сябе бы магнітам, і настаўніцы толькі і клопату было, каб на перапынку мы туды не паўцякалі. Зваўся будынак усё роўна касцёлам, ніяк інакш, а старыя бабулі, прыходзячы міма, на яго жагналіся.

Калі я была ў другім класе, касцёл разбурылі. Проста прыгналі бульдозеры пад вокны школы і знеслі. Бярвёны — моцныя, яшчэ б тры вякі пратрымаліся, развезлі партыйным актывістам на дровы. Казалі, касцёл быў зроблены без адзінага металічнага цвіка. Яно і не дзіва: у васямнаццатым стагоддзі так і будавалі. Так, ён, драўляны, стаяў з 1751 года, перажыўшы ўсе войны. Гэта згодна з дакументамі. Парафія ж у Волме існавала з канца пятнаццатага стагоддзя. І храм, напэўна, быў. Дарэчы, мясцовая легенда звязвае касцёл са шведамі (у нас увогуле ўсе паданні пра шведаў, пэўна, даліся яны продкам у знакі падчас Паўночнай вайны). Нібыта гэтыя самыя шведы зрабілі з касцёла стайню. Але людзі плакалі, маліліся, і Бог іх пачуў: грымнуў гром сярод яснага неба — і коні вылецелі з храма ўсе як адзін сляпыя.

Фота: fotobel.by

Гэтае паданне ўспомнілі ў 1982 годзе, калі касцёл разбурылі. (Дарэчы, не верце «Вікіпедыі» і розным іншым «дакладным крыніцам», якія пішуць, што зрабілі гэта ў 1962 годзе. Усё я бачыла на ўласныя вочы, а ў 1962-м мяне нават у праекце не было. Яскравы прыклад таго, наколькі крыніцы ў сеціве ненадзейныя). Дык вось, пра паданне ўспомнілі і чакалі нейкай страшнай кары, што павінна зваліцца на галовы тых, хто касцёл бурыў. Нябёсы не расчыніліся, і ніхто не аслеп. Але была іншая праява з разраду містычных, сведкамі якой былі ўсе, хто хадзіў тады ў школу. Кожную раніцу (а было тое ўжо ў кастрычніку) на падмурак разбуранага касцёла прылятаў і стаяў нерухома чорны бусел — птушка, якая звычайна людзей баіцца і гняздуецца далёка ад іх паселішчаў. Бабулі казалі, што гэта нейкі з памерлых ксяндзоў, абярнуўшыся ў птушку, стаіць у жалобе па страчаным храме...

У пачатку 1990-х, калі школа пераехала ў новы будынак на водшыбе, нехта з мясцовай улады дадумаўся на падмурку касцёла абсталяваць адкрытую танцпляцоўку. Кожную суботу там пачалі праводзіць дыскатэкі. Пабываць там давялося толькі аднойчы, дый то з прыгодамі. Спачатку не пускала ісці туды бабка, гаворачы нешта пра «д'ябальскія скокі», а пасля танцаў мы, пятнаццаці-шаснаццацігадовыя цвыгаўкі, цудам адбіліся ад ахвочых да лёгкага кахання студэнтаў-пяцікурснікаў, якія прыехалі з Мінска «на бульбу». Бабка, даведаўшыся пра гэта, павучальна сказала: «Так вам і трэба, дурніцы»...

Пляцоўка тая пратрымалася мо сезон, а пасля ў самым цэнтры Волмы даволі доўга стаяў пусты падмурак, як напамінак аб людской дурноце і нядбайнасці. (Бо сёння, калі б касцёл тады не разбурылі, ён быў бы адным з найстарэйшых помнікаў культавага драўлянага дойлідства ў краіне і разам з паркам і сядзібай Ваньковіча быў бы такой цікавінкай для турыстаў). А ў пачатку 2000-х на месцы колішняга пабудавалі новы храм. Зусім не падобны на старадаўні — мадэрнавы, з жоўтай і чырвонай цэглы, крыху падобны на ракету, што, увянчаная крыжам, імкнецца да неба. Падмурак для гэтага збудавання патрабаваўся новы, і старыя бутавыя камяні наш мясцовы прадпрымальнік Валянцін Прыстром, які прычыніўся да будаўніцтва храма, перавёз у Кавальцы, у фундамент капліцы, збудаванай яго клопатамі.

На вільчыку касцёла звілі гняздо буслы. Велічную белую птушку можна ўбачыць на самай вышыні, побач з крыжам. Бы той, чорны, заўважаны тут даўным-даўно, змяніў свой жалобны ўбор. Нават не шукаючы сімвалізму, усё роўна бачыш у гэтым добры знак. Для Радзімы, для сябе, для ўсіх добрых людзей, што таксама мелі шчасце тут нарадзіцца.

Алена ЛЯЎКОВІЧ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Арктычнае ўварванне на змену цёпламу паветру. Калі чакаць першы снег? Прагноз ад Дзмітрыя Рабава

Арктычнае ўварванне на змену цёпламу паветру. Калі чакаць першы снег? Прагноз ад Дзмітрыя Рабава

З чым звязана такая восеньская зменлівасць надвор’я і калі чакаць першы снег.

Грамадства

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

КАЗЯРОГ. Буйныя крэдыты зараз лепш не браць. Паспрабуйце прывесці думкі і пачуцці ў парадак. І перастаньце гібець, зазірніце ў сябе, ураўнаважце эмацыянальны стан. Зараз самы час для наладжвання згубленых сувязяў, якія спатрэбяцца ў найбліжэйшай будучыні. Не забывайце пра родных і блізкіх.

Спорт

Сяргей Кавальчук: У спорце вышэйшых дасягненняў адна мэта — быць лепшымі

Сяргей Кавальчук: У спорце вышэйшых дасягненняў адна мэта — быць лепшымі

Міністр спорту і турызму пра жыццё беларускага спорту. Шчыра і аб’ектыўна.