Вы тут

Храмы маёй Радзімы. Якія таямніцы хавае царква ў Альбе?


Свята-Юр’еўская царква ў в. Альба Івацэвіцкага раёна на парозе свайго 330-годдзя, а сёлета тут адзначылі яшчэ адну важную дату — 30-годдзе, як яна адчынілася з савецкіх гадоў.


Якая царква ў Івацэвіцкім раёне самая старажытная? На гэтае пытанне мы шукалі адказ, пабываўшы ў Альбе, вёсачцы, дзе на будынку царквы ўмацавана шыльда: гісторыка-культурная каштоўнасць, 1692 год пабудовы. Уяўляеце, велікодны вокліч «Хрыстос Уваскрос! » тут гучаў больш за 300 разоў! І сёлета Івацэвіцкае благачынне святкавала важны юбілей — 30-годдзе з дня адкрыцця пасля савецкіх ганенняў.

Царква стаіць на паўднёва-ўсходняй ускраіне вёскі, на перакрыжаванні двух гасцінцаў: Ружаны-Івацэвічы-Гродна (Беларусь-Польшча) і з Вільні — на Валынь (Літва-Украіна). 

— Траса засталася Ружаны-Гродна праз Альбу, а другі гасцінец — гэта старая лясная дарога, якая захавалася таксама. Яна ідзе з Вільнюса, праз Слонім, праз Альбу і лесам пайшла на Гута-Міхалін, Бярозу, Антопаль і на Валынь, на Украіну. Усе войны па гэтых трактах праходзілі, таму наша царква ўся зрашэчаная кулямі, — расказвае айцец Віталій Казімірчык, ураджэнец гэтых мясцін, які па справах аказаўся ў Альбе. 

Настаяцель Бялавіцкай царквы айцец Генадзь Равуцкі акармляе і Альбаўскі прыход. Богаслужэнні цяпер у Альбе праводзяцца рэдка — у прастольнае свята і па вялікіх святах царкоўнага календара, але рамонт зроблены добры, усё ззяе чысцінёй і парадкам — рыхтаваліся да юбілею. Гісторыю храма ведае і айцец Віталій, які з маленства рос у гэтых мясцінах і ад старых людзей чуў пра розныя выпадкі, звязаныя з царквой, многа цікавіўся і сам архіўнымі дакументамі, як вырас, і прадаўжае шукаць і цяпер.

Вітражы як напамін аб «родных» узорах і акустыка царквы

Знешне царква ў гонар Святога Вялікамучаніка Георгія Перамаганосца ў Альбе вельмі нагадвае Бялавіцкую царкву, якая таксама з’яўляецца гісторыка-культурнай каштоўнасцю, але па дакументах яна ўпамінаецца з сярэдзіны XVIII стагоддзя. Архітэктурны почырк, лічы, аднолькавы, і каб не знайшліся кліравыя ведамасці ў Альбе, яна б таксама адносілася да больш позняга перыяду будаўніцтва. Адсюль просіцца вывад, што абедзве царквы — і Альбаўская, і Бялавіцкая — прыкладна равесніцы, проста не захавалася дакладных дакументаў у Бялавічах.

Царква ў Альбе драўляная. Усё ў ёй дыхае намоленасцю і гісторыяй, звязанай з жыццём не аднаго пакалення тутэйшых людзей. Царква прасторная, у белых і нябесна-блакітных колерах сцен і зводу, што надае ёй святочнасці і ўрачыстасці. Унутры праз фарбу сцен згадваецца здаровае дрэва, пэўна, векавых дубоў, лістоўніцы ці граба. На верхняй частцы вокан вітражы сіняга і цёмна-бардовага колеру — як напамін аб «родных» узорах аканіц. Дарэчы, вітражныя элементы захаваліся ў дзвярах царквы. І колер іх мяняецца ў залежнасці ад часу сутак: то сіні, то блакітны, то карычневы, то раптам ружовы... Падчас богаслужэння святло праз вітражы ў пэўны час падае на абразы, якія свецяцца то нябесным адценнем, то крывавым. Гэта ўражвае падчас царкоўных песнаспеваў ці чытання Евангелля. Бацюшкі адзначаюць, што служыць тут лёгка, акустыка дзіўная — голас напружваць не трэба.

Звесткі аб прыходзе з кліравых ведамасцяў

— У 1908 годзе царква дабудоўвалася. Калі быў устаноўлены іканастас, яна стала малой памерамі, і дабудавалася па гэты стоўб, — паказвае бацюшка, — стала амаль напалову большай. Па кліравых ведамасцях 1931 года на Альбаўскім прыходзе налічвалася 3 807 чалавек, а зараз у Альбе, мо, 20 чалавек, у Верашках прыблізна 25, у Куляшах, мо, 15... Ва ўсёй акрузе з г. Косава, мо, столькі не набярэцца, — кажа айцец Віталій, які стаў нам гідам у гэтай паездцы.

Разгортваем рэліквію — кліравую ведамасць царквы Святога велікамучаніка Георгія Перамаганосца Косаўскай воласці, уезда Косаўскага, ваяводства Палескага, Палескай епархіі 1931 года. Запісы на польскай і рускай мовах. У канцы ведамасць аб прыходзе: «Хутар Альба (вёскай Альба стала ў 60-я гады ХХ стагоддзя): дамоў — 105, мужчын — 246, жанчын — 289. Вёска Квасевічы: дамоў — 165, мужчын — 468, жанчын — 468. Юрашкі: 86 дамоў, 198 мужчын і 205 жанчын. Тут бацюшка ўдакладняе: «Пасля Вялікай Айчыннай вайны з Юрашкоў стала дзве вёскі, адна стала называцца Верашкі, а другая Юрчыкі, пэўна ад таго, што царква Юр’еўская (Георгія Перамаганосца). Дзве вёскі былі як адна, адзін народ, а Альба — гэта больш заможныя людзі, гэта хутаране. У Куляшах тады пражывала каля 500 чалавек, у Ятвезі — каля сотні...» 

— Раней у Альбаўскі прыход уваходзіла да гэтых яшчэ чатыры вёскі Пружанскага раёна: Астрова, Шчытнае, Верчыцы, Нядзельнае. Храм у в. Шчытнае, што ў пяці кіламетрах ад Альбы, аддалі католікам пад касцёл, а праваслаўны прыход сюды быў пераведзены. Абразы захаваліся і іх пераносілі з той царквы Хрэсным ходам у 1927 годзе. Вось гэтыя верхнія іконы іканастаса з той Шчытнаўскай царквы, — паказвае бацюшка. 

Гартаем кліравую ведамасць: «Царква пабудавана ў 1692 годзе на сродкі прыхаджан. Адлегласць ад цэркваў да кансісторыі ў 120 вярстах (гэта маецца на ўвазе благачынне ў Пінску), Ружаны —15 вёрст, Косава — 9, бліжэйшыя цэрквы: Варанілавіцкая — 9 км, Косаўская — 10 км, Бялавіцкая — 9 і Бусяжская — 8 км... У час Першай сусветнай вайны стан яе моцна пацярпелы, дах патрабуе неадкладнага рамонту...» 

— Якія матэрыялы тады былі? Салома ды чарот, — удакладняе бацюшка. — Дах быў чаротавы, вежы і купалы — металічныя. За польскім часам царкву пакрылі гонтаю — дошчачкамі. Я яшчэ памятаю, дах дзе-нідзе працякаў, але не моцна. 

Чытаем далей ведамасць: «Будынак — драўляны, званіца з царквою, прастол адзін у імя вялікамучаніка Георгія Перамаганосца. Начыннем бедная. (Уся царкоўная маёмасць была эвакуіравана ў Расію ў Першую сусветную — удакладненне айца Віталія). Па штаце паложаны святар і псаломшчык. „Жалаванне“ 600 злотых у год ад урада. Даход — скарбоначны. Зямлі пры царкве — дзве дзесяціны (1 дзесяціна — гэта 1, 09 гектара), пад могілкі — тры дзесяціны, сенакосу — 5 дзесяцін, ворнай — 45 дзесяцін... Зямля апрацоўвалася на ўласныя сродкі членаў прычта. Якасць царкоўнай зямлі — пясчаная, прыдатная для пасеву жыта і бульбы...» Дзіўна, колькі зямлі мела царква!

Настаяцелі 

Паслужныя спісы: «Настаяцель — протаіерэй Канстанцін Мікалаевіч Раждзественскі нарадзіўся 7 верасня 1879 года ў мястэчку Раманава Слуцкага ўезда Мінскай губерні. Узнагароджаны санам протаіерэя да свята Вялікадня ў 1930 годзе». Аўтара радкоў здзіўляе такое гучнае прозвішча, а бацюшка тлумачыць: «У царскай Расіі архіерэй пры заканчэнні семінарыі лепшым выпускнікам дарыў прозвішчы, звязаныя з галоўнымі царкоўнымі святамі. Адсюль прозвішчы Раждзественскі, Вазнясенскі, Троіцкі, Прэабражэнскі...»

Бацюшка прапануе выйсці ў двор царквы. За каменнай царкоўнай агароджай — вясковыя могілкі. А на тэрыторыі царквы стаіць помнік святару Альбаўскай царквы Ііану Антонавічу Дзявіцкаму, які памёр у 1932 годзе на 37 годзе жыцця. Ад сухотаў. Побач пахаванні ўсёй яго сям’і — жонкі і маленькай дачкі. 

— Былі бацюшкі і раней, але ў 1914 годзе людзі паехалі ў Расію, у бежанцы. Адзінкі засталіся. Мой бацька расказваў, што ў Верашках два жылыя дамы засталіся. Мой дзед з сям’ёй быў у Іркуцкай вобласці. А тыя, што засталіся тут, жылі тут заможна. Вядома, людзі ўсё пакідалі. Дзе вуліца, стажкі сена стаялі, не трэба было ні на балота ехаць, ні ў поле — усё на месцы…

Пад вялізнай акацыяй бацюшка расчысціў ад імху камень, на ім надпіс, але неразборлівы. Магчыма, гэта магіла яшчэ якога святара.

У Першую сусветную і пры Польшчы

— Падчас Першай сусветнай тут каля храма кайзераўцы размяшчалі сваё войска. Побач стаяў дзот, палявая кухня, у храме начавалі салдаты. Але храм і ў храме ніхто нічога не чапаў, — працягвае маляваць карціну былых часоў бацюшка. — Адзін вясковы старажыл расказваў пра такі выпадак: адзін з нямецкіх салдат у храме закурыў, а вясковы стараста, які жыў побач, убачыў і паскардзіўся ваеннаму начальству. Афіцэр выслухаў яго і даў каманду расстраляць салдата за апаганьванне святыні — храма. 

Царква ў Альбе не пуставала ў 20-30-я гады ХХ стагоддзя. Калі людзі вярнуліся з бежанцаў, тут ужо панавалі палякі. Іх называлі асаднікі. «За царквой вунь тое поле — там жылі асаднікі, а на той бок Юрчыкаў ёсць урочышча Беганіца, там цэлая вёска была палякаў. Святаром служыў Канстанцін Раждзественскі да 1943 года. У той час царкоўнае жыццё тут актыўна развівалася. Была пабудавана насупраць храма школа. Двухпавярховая, драўляная. Яна ў той час дзейнічала як агульнаадукацыйная, ў якой выкладаўся Закон Божы. Настаўнікі ў ёй былі палякі, а Закон Божы выкладаў праваслаўны святар у старэйшых класах, матушка — у малодшых класах, — тлумачыць айцец Віталій. — Дзеці строга былі абавязаны наведваць богаслужэнні: каталіцкага веравызнання — хадзіць у касцёл у Шчытнае, а праваслаўныя — у царкву ў Альбе. Было два хоры. Матушка добра спявала і вучыла царкоўным спевам моладзь. Па святах спяваў маладзёжны хор на балконе і хор каля царскіх варот. Псаломшчык быў адукаваны, з духоўнага вучылішча. Народу ў царкве было столькі, што не прабіцца. На Вялікдзень, казалі старажылы, усё гэтае поле вакол царквы, што зараз пазарастала, было ўсё ў павозках і кастрах: людзі на вазах, пад вазамі, каля кастроў грэюцца у чаканні Вялікадня, калі ён прыпадаў ранняй вясной. Паломніцтва цэлае было...» 

Віталій Казімірчык успамінае пра адзін выпадак, які здарыўся пры Польшчы: «Як расказвала маёй бабулі сястра, яе і яшчэ некалькі маладых хлопцаў і дзяўчат падгаварылі да свята 7 лістапада на званіцы вывесіць чырвоны савецкі сцяг. Такі перапалох пачаўся! З гміны з Ружан, з Косава жандармы наехалі — такая правакацыя! Але мясцовыя людзі нікога не выдалі».

«У царкву заходзілі, калі хто паміраў...»

У 1939 годзе ўсталявалася савецкая ўлада. У той час царкву не чапалі. Як служылі святары, так і служылі, але мясцовых палякаў вывезлі. 

— У 1943 годзе святар Канстанцін Раждзественскі быў забіты ў Гута-Міхаліне. Ён ехаў па царкоўных справах у Бярозу, але тады неразбярыха была і хто яго забіў невядома. У яго было 6 дачок і сын. Старэйшы Глеб упамінаецца ў кнізе «Памяць. Івацэвіцкі раён», як загінулы на фронце сын святара, — расказвае бацюшка. — І потым сям’я іх адсюль з’ехала недзе ў Мінскую вобласць. 

Падчас Вялікай Айчыннай вайны школа ў Альбе згарэла, тады ў ёй размяшчалася нямецкая паліцыя. Царква выстаяла, але ўся шалёўка — у кулях. Кулямёт, казалі старажылы, на званіцы стаяў. З яе па трасе адкрывалі агонь, а з трасы агонь — на царкву... 

— Нашы сёлы ў наваколлі амаль усе ў Вялікую Айчынную пагарэлі, бо стаяць па трасе, але да 1950-х адбудаваліся, — расказвае святар. — Наша сям’я ў вайну, казалі бацькі, два гады зімавала ў зямлянцы. У пасляваенны час святаром быў у царкве ў Альбе Іосіф Баранаў, гады два служыў Ігнацій Сідаровіч, а потым Канстанцін Молчун. У 1962 годзе царква была зачынена. На Тройцу была апошняя служба. Расказвалі, было многа людзей. І больш сюды са святароў не прысылалі. З 1965 года царкву сталі разараць. Вокны, вітражы былі разбіты. Захавалася царскага часу на дзвярах толькі ручка і кавалачкі вітражоў... 

Мясцовая стараста расказвала: яе бацька памёр у 1969 годзе, але хоць царква і была закрыта, усё роўна, калі хто паміраў, то ў храм прыходзілі, бралі крыж, харугвы, свечкі... Дык вось, калі хавалі бацьку, казала жанчына, то яшчэ абразы былі на сценах, а на 40 дзён — голыя рамы. 

— Я гэтую карціну таксама застаў, у 1987 годзе яшчэ тут было запусценне і мы, маладыя, у царкву баяліся хадзіць. Падлога вырвана і на столі, па бэльках дошкі таксама вырваныя. Вокны закалочаны, дах цячэ... — жудасць. У Косава едзем, а свой храм так стаіць... Адзін абраз Божай Маці па пісьме Жыровіцкай Божай Маці застаўся, без рамы і крыж не чапалі, баяліся. 

Узнаўленне 

Ідэю ўзнавіць храм сваімі сіламі падалі людзі ў 1989 годзе. Былы старшыня Квасевіцкага сельвыканкама Іван Пропер дапамог, сабралі сродкі на дах. Грошай людзі на царкву не шкадавалі, па 10 і 25 рублёў давалі, на іх купілі бляхі. Восенню пасля Прэабражэння сталі ўстанаўліваць рыштаванні і пачалі перакрываць. Да зімы купалы былі накрыты, а вясной — увесь дах. Актыўна падключылася да рэканструкцыі храма праўленне саўгаса «Зара» і кіраўнік Стэфан Вярэніч. Ён даў брыгаду і прыязджаў асабіста, пытаў у вяскоўцаў і старасты, што трэба яшчэ. Стараста Аляксандр Ганчар і памочнік Уладзімір Шыманчык разам з людзьмі шчыравалі цэлымі днямі. У 1990-м годзе пачаліся ўнутраныя работы. Адразу фарбавалі столь, фарбу даваў калгас, колер блакітны з таго часу. Рамы рабілі для абразоў, падлогу слалі... Абразы заказалі. Царскія вароты «родныя», з былых часоў захаваліся, абразы толькі на іх новыя. Падчас узнаўленчых работ знайшлі толькі вось гэтую ікону. На палатне. Абраз Іісуса на адным баку, а на другім баку — Раство Багародзіцы.

Беларуска-літоўскае пісьмо — бясцэнная рэліквія. 

У 1991 годзе разжываліся начыннем. За кароткія два гады капітальны рамонт храма быў зроблены. 

— У апошні дзень перад адкрыццём Стэфан Міхайлавіч прыехаў, а нашы жанчыны — няма туалета. А чаму не сказалі раней? За ноч зрабілі і ўкладку асфальту вакол царквы завяршылі. 31 жніўня было паўторнае асвячэнне храма епіскапам Стэфанам і айцом Грыгорыем, — успамінае святар. — Народу было многа. У 1992 годзе на Вербную быў прызначаны першы бацюшка. Ім стаў айцец Васілій Сегень. Праз два гады ён пераехаў у Любішчыцы, і ўжо больш настаяцеля сюды не прызначалі. Людзей стала меншаць, сёння многім жыхарам пад 90 гадоў, а царква цяпер адносіцца да Бялавіцкага прыхода. 

Усё гэта расказвалі Віталію Казімірчыку бацькі: маці яго з Верашкоў, а бацька — з Юрчыкаў. Жывыя яшчэ і бабулі айца Віталія, адной 90, а другой 93. А іх старэйшыя сёстры 1915 і 1918 года нараджэння, а таксама вясковыя старажылы Надзея Ганчар і Анастасія Гарох яшчэ больш памяталі і расказвалі пры жыцці цікаўнаму хлопчыку. 

Гістарычная даведка пра Альбу з кнігі А. Зайкі «Населеныя пункты Івацэвіччыны». 

  • У ХVIII стагоддзі ў фальварку Альба была суконная фабрыка, на якой працавала 125 чалавек. У 1845 годзе ў фальварку пачала працаваць вінакурня. У 1860 годзе на заводзе выраблена 17 тысяч вёдзер гарэлкі. У 1886 годзе ў фальварку Альба дзейнічалі вятрак, конны млын, вінакурня. На развілцы дарог стаяла карчма. Яшчэ ў 1865 годзе тут было адчынена народнае вучылішча. У 1892-93 навучальным годзе за парты селі 32 хлопчыкі і дзве дзяўчынкі. 
  • У 1890 годзе фальварак Альба ў Слонімскім павеце Гродзенскай губерні, фальварак, уладанне графа Лявона Пуслоўскага, 1533 дзесяціны ворнай зямлі, 7 дзесяцін належала царкве. 
  • У 1905 годзе ў фальварку 57 жыхароў; у 30-я гады фальваркавыя землі інтэнсіўна прадаюцца і засяляюцца тымі, хто меў грошы. 
  • З 1939 года — у БССР, вёска — цэнтр Альбаўскага сельсавета, 54 хаты, 333 жыхары. У Вялікую Айчынную вайну загінулі 9 альбаўцаў, 9 вяскоўцаў не вярнуліся з фронту. 
  • З 1954 г. — у Верашкоўскім с/с; з 1980 — у Квасевіцкім, у 1970 г. — 203 жыхары; у 1997 — 100; у 2002 — 90.
  • На 01.01.2011 г. у Альбе — 40 гаспадарак, 79 жыхароў, царква.

Царква будавалася як уніяцкая, у свой час перабудавана на праваслаўны лад. З’яўляецца помнікам драўлянай архітэктуры, узята пад ахову дзяржавы. 

Валянціна БОБРЫК

г. Івацэвічы

Фота Валерыя МІСКЕВІЧА

Выбар рэдакцыі

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на тыдзень

Усходні гараскоп на тыдзень

РАК. У першай палове тыдня будзеце актыўна вучыцца новаму і размаўляць з людзьмі. У сярэдзіне тыдня можа змяніцца настрой, з'явіцца дакладнае разуменне сваіх мэт.

Калейдаскоп

«I гэты чалавек застаўся жыць...» Медыкі ў беларускай літаратуры. Тэст

«I гэты чалавек застаўся жыць...» Медыкі ў беларускай літаратуры. Тэст

Кожную трэцюю нядзелю червеня адзначаецца Дзень медыцынскага работніка.