Вы тут

Кніжны знак — дарога да сяброўства


Ужо амаль тры дзесяцігоддзі жыве ў Берліне савецкі, украінскі калекцыянер кніжных знакаў Якаў Ісаакавіч Бердзічэўскі. Чалавек ва ўзросце (нарадзіўся 11 сакавіка 1932 года ў Кіеве), ён увасабляе сабою сапраўдную савецкую эпоху бібліяфілаў. Можна тольткі здагадвацца, з кім ён сустракаўся, якія кнігі траплялі на яго вочы... 


Алег Аляксандравіч Судлянкоў, мінскі бібліяфіл, які пайшоў з жыцця літаральна вось толькі што, у чэрвені 2022 года, расказваў нямала гісторый, звязаных з актыўнасцямі кіеўскага пушкініста, збіральніка экслібрысаў. Дарэчы, яшчэ ў 1987 годзе Бердзічэўскі перадаў у дар гораду Кіеву калекцыю матэрыялаў, звязаных з Аляксандрам Сяргеевічам Пушкіным, з разлікам на стварэнне гарадскога музея «Пушкініяны». Адкрыццё Кіеўскага музея А. С. Пушкіна адбылося 28 мая 1999 года... 

Самой грунтоўнай кнігай, якая ўкладзена, напісана Якавам Ісаакавічам, стала выданне «Народ кнігі: да гісторыі яўрэйскага бібліяфільства ў Расіі». І жывучы ў Германіі Якаў Бердзічэўскі працягваў дапаўняць гэту кнігу. «Народ кнігі» вытрымала некалькі выданняў. І, магчыма, будуць яшчэ новыя сустрэчы гэтага ўнікальнага зборніка з чытачамі, якія захоплены кнігай як творам мастацтва, захоплены кніжным знакам. 

Спрыянне Якаву Бердзічэўскаму ў яго станаўленні як калекцыянера, у станаўленні, фарміраванні, развіцці яго збораў аказалі многія карэспандэнты, такія ж захопленыя, як і сам кіеўскі кніжнік, людзі. Адзін з іх вялікай кагорты — беларускі мастак-графік, аўтар мноства кніжных знакаў, даследчык экслібрыса і калекцыянер Анатоль Тычына. У Беларускім дзяржаўным архіве-музеі літаратуры і мастацтва захоўваецца нямала лістоў Якава Бердзічэўскага, адрасаваных беларускаму паплечніку. 

Перапіска, відавочна, насіла досыць дзелавы характар. Іншыя эпісталярныя матэрыялы чытаеш як кнігу пачуццяў, асэнсаванняў падзей у тым ці іншым гістарычным часе. І ўсё ж пісьмы Якава Бердзічэўскага — таксама цікавае дакументальнае сведчанне пра развіццё экслібрысістыкі як культурнай, мастацкай з’явы 1960-1970-х гадоў. Ліставанне з Анатолем Міклаевічам Тычынам пачалося ў першай палове 1960-х... Апошнія лісты адносяцца да сярэдзіны 1970-х... Анатоль Мікалаевіч Тычына (1897 — 1986) пайшоў з жыцця ў 89 гадоў. Яшчэ ў 1980-я гг. выканаў некалькі адметных прац: «Над ракой Арэсай (1980), «Янка Купала ў камунараў Палесся» (1981), «Максім Багдановіч у Ялце» (1982), «На дзіцячай чыгунцы» (1984)... Анатолю Тычыне належаць экслібрысы пісьменнікаў Адама Мальдзіса, Уладзіміра Караткевіча, Пятра Глебкі, скульптара Заіра Азгура, якія былі выкананы ўжо ў позні перыяд яго творчасці, у пасляваенныя гады...

Цытата з аднаго з першых лістоў Я. Бердзічэўскага да Анатоля Тычыны — 8 верасня 1962 года: «Шматпаважаны Анатоль Мікалаевіч! 

Вялікі дзякуй за экслібрысы — у мяне ж амаль няма старых, таму Ваша бандэроль была для мяне сапраўдным святам. Яшчэ і яшчэ раз дзякую Вас, прыкладу максімум намаганняў і старанняў, каб і Вы былі хоць крыху задаволены мною. 

Ці ёсць у Вас экслібрысы Кайдалава?.. Ён абяцаў мне даслаць па 2 экз. поўны камплект. 

Выстаўка адчынілася, я бегла прагледзеў яе, для фундаментальнага агляду пайду ў сераду (у мяне так званы творчы дзень), бо ў нядзелю там будзе шмат народу, знаёмых і г.д.

Шлю Вам некаторыя выразкі Нарбута да 17 г. і кнігу <...> Калі будуць каталогі выстаўкі эстампа — дашлю 2-3, але пакуль іх не было. 

З беларускіх прац бачыў толькі Ціхановіча. 

Вельмі рады Вашым пісьмам з дадаткамі, на жаль, з знакаў даслаць сапраўды няма чаго (акрамя прадукцыі <...>) (Часам почырк даволі неразборлівы, нечытэльны — К.Л.). 

Гады 2-3 назад выйшла кніга “Украінская савецкая графіка”, калі ў Вас яе няма, — з задавальненнем дашлю. 

Мне ж кніг ніякіх не патрэбна, бо кніжныя знакі авалодалі ўсімі маімі бібліяфільскімі помысламі. Нават дасланая ўчора Мітрохіным кніга “Французскія народныя казкі” з аўтографам мяне абрадавала меней, чым 2-3 яго знакі, якіх у мяне, дарэчы, усяго 3. З удзячнасцю і павагай...» 

З пісьма 16 лістапада 1962 года: «Паважаны Анатоль Мікалаевіч! 

Нарэшце пасля доўгага перапынку атрымаў Ваш ліст і новыя экслібрысы, — ад усё душы дзякую Вам. 

Адказваю на пастаўленыя пытанні — кніга называецца “Украінская савецкая графіка”, — гэта вялікі альбом, які змяшчае шэраг вядомых графічных прац. Вы, прашу Вас вельмі, напішыце мне — і з задавальненнем яе Вам дашлю. 

Аб працах майго брата. Некаторыя сапраўды запазычаны (партрэты Гумілёва — з яго фотаздымка, Ахматавай — з вядомай замалёўкі Ін. Ананекава; уласны знак па мастацтву — па <...>; у экслібрысе для Гладкова выкарыстаны сілуэт Брусава работы Лізав. Круглікавай), зараз аддадзены для клішэ яшчэ 4, гэтым разам, зусім самадастатковыя. 

Буду шчыра рады атрымаць што-небудзь арыгінальнае...»

5 студзеня 1962 года Бердзічэўскі піша ў Мінск: «... Сардэчна дзякую за экслібрысы, — у мяне сапраўды 4-х з іх не было, тым прыемней была пасылка, бо, як правіла, у лістах многіх карэспандэнтаў я атрымліваю толькі дублеты. 

Кніжнымі знакамі Эстоніі цікаўлюся, але мяне, у першую чаргу, цікавяць экслібрысы, выкананыя эстнцамі для рускіх (ці рускімі для эстонцаў), а таксама працы Рыхарда Калью і Аркадзя Лайго, працы іншых мастакоў мяне цікавяць ужо толькі як мініяцюры, а не як уладальніцкія знакі. 

Калекцыю я ўсё яшчэ не акупіў, але кошт прыблізна такі — 350 знакаў па 40 р. штука. У складзе калекцыі каля 70 гербаў ( ут.л. дзесятак унікальных), дзе 30 “мироискусников”, астатнія — усе даваенныя і толькі рускія. 

У маю калекцыю, у выпадку пакупкі, увойдуць каля 150 знакаў, астатнія — у дублеты. Увогуле гэта нядорага, але гэтая цана названа прадаўцом. 

Быў бы Вам вельмі ўдзячны, калі б Вы змаглі мне даслаць яшчэ 1 экз. манаграфіі Шлюбскага пра Вас і Вашы працы (мне хацелася б прэзентаваць яе аднаму кіеўскаму мастаку-графіку). 

Анатоль Мікалаевіч, ці няма ў Вас на абмен якой-небудзь літаратуры па экслібрысах ці брашур, выдадзеных Ленінградскім таварыствам бібліяфілаў, Ленінградскім таварыствам экслібрысістаў, Ленінградскім таварыствам Калекцыянераў і інш. бібліяфільскімі арганізацыямі?

Са свайго боку буду рады выканаць, па меры магчымасці, любую Вашу просьбу, — кніжныя сувязі ў мяне даволі шырокія і трывалыя. Нядаўна набыў нарэшце I том Іваска (1905 г.), з II і III тамамі значна прасцей і думаю, што ў гэтым годзе яны абодва ў мяне будуць. Вельмі б хацелася дастаць кнігі Іваска. Перамовы па прыватных бібліятэках вядуцца мною даўно, але пакуль марна (узамен жадаюць прыжыццёвага “Руслана”, а мне шкада развітвацца, бо “Руслан” — неразрэзаны экзэмпляр у маракене <...> — пэўна, адзіны экзэмпляр, ды і набыты мною ў пакойнага Шылава. Шкада). 

Прабачце, што загаварыўся. Шлю 3 драўляных гравюры К. С. Казлоўскага — буду рады, калі яны Вам спадабаюцца...»

4 сакавіка 1965 г.: «Быў шчыра рады Вашаму лісту, дзякуй за кніжныя знакі, іх у мяне не было.

<...>

Дасланы мною Вам “Украінскі экслібрыс” зусім не каталог выстаўкі, а проста брашура, якая папулярна выкладае першапачатковыя звесткі пра экслібрыс. Выстаўка (вельмі доўгачаканая!) украінскага кніжнага знака будзе адкрыта ўвесну (ці восенню) гэтага года, да яе будзе выдадзены каталог (карэктуру я ўжо падпісаў) з 72 ілюстрацыямі, як толькі ён выйдзе, вышлю. На жаль, 2-гі экзэмпляр брашуры “Украінскі экслібрыс” даслаць не змагу, бо ў дублетах у мяне застаўся толькі 1 экз. а ў продажы даўно няма. Каталог тамбоўскай выстаўкі Казлоўскага ўсё яшчэ не выйшаў, карэктуру яго я ўжо падпісаў (мясцовае начальства раздзяліла са мною “бремя славы”: замест мяне артыкул падпісала дырэктрыса Тамбоўскага музея, а яе намеснік дадаў сваё прозвішча ў складальніках). Здаў матэрыялы для Кемераўскага каталога Казлоўскіх (бацькі і сына) і для Кіраўскага, але калі яны будуць — не ведаю. 

Вельмі прашу Вас даслаць мне па магчымасці поўны камплект Вашых кн. знакаў, калі Вы жадаеце атрымаць папку Казлоўскага, альбо — брашуру Шлюбскага “Ex-librisы А. Тычыны”. Справа ў тым, што Казлоўскі таксама пачаў збіраць экслібрысы. Думаю, што ён будзе рады Вашым знакам і, у сваю чаргу, адправіць Вам свае, а ён іх нарэзаў ужо амаль 350 штук...»

Экслібрысісты — вялікія інтэрнацыяналісты! Яны знаходзяць адзін аднаго па ўсяму свету. І Бердзічэўскі, збіраючы рускі, украінскі экслібрысы, знайшоў прызванне і ў калекцыяніраванні беларускіх кніжных знакаў. Якаў Ісаакавіч за новымі экслібрысамі ехаў у розныя куточкі Савецкага Саюза, часцей — у Маскву, Ленінград, перапісваўся з калегамі па захапленню з Кемерава, Тамбова, Кірава... 

На кастрычніцкім лісце 1965 г. з Кіева Анатоль Мікалаевіч робіць пазнаку, што адправіў Бердзічэўскаму: «3 кастрычніка 1965 г. адпраўлены знакі Чардарава і Сакалова і газета Палітэхн. Ін-та». Менавіта ў газеце Беларускага палітэхнічнага інстытута студэнт Алег Судлянкоў надрукаваў свой першы артыкул, прысвечаны кніжнаму знаку... Пройдзе час — і Алег Аляксандравіч пазнаёміцца асабіста з Бердзічэўскім. 

23 сакавіка 1969 года: «Паважаны Анатоль Мікалаевіч! Сардэчна дзякую Вас за прыязны ліст, памяць, увагу. 

Буду вельмі ўдзячны, калі дашлеце 10-20 экз. каталога, бо мне ж патрэбна перасылаць яго далей — у Польшчу, Данію, Швецыю, Канаду, ды і ў Кіеве раздаць сябрам. 

Дзякуй за экслібрыс Палікарпава, — ён вельмі добры!..»

Вось і яшчэ адно беларускае імя калекцыянера і кніжніка згадваецца ў ліставанні мэтраў сваёй справы. Валерый Палікарпаў, баранвіцкі музейшчык, збіральнік эсклібрыса і розных артэфактаў выяўленчага мастацтва, карэспандэнт напаўзабытых беларускіх мастакоў старэйшага пакалення, — асобная старонка беларускай экслібрысістыкі. 

6 сакавіка 1971 года: «Дарагі Анатоль Мікалаевіч! 

Даўным-даўно няма ад вас ніякіх вестачак, — калі б Вы ведалі, які поспех выпаў на долю Вашага экслібрыса, зробленага для мяне, то дакладна напісалі б мне. 

У мяне ўсё па старому. 

Вельмі шкада і Е. Галяхоўскага і С. Фарцінскага, — як хутка звужаецца прастора, яшчэ так нядаўна... — эх, ці варта пісаць пра гэта?!

Будзьце здаровы...»

І Фарцінскі, і Галяхоўскі таксама былі ў добрым знаёмстве з Анатолем Мікалаевічам Тычынам. І, канешне ж, пісаць пра іх у мінулым часе было скрушна і Бердзічэўскаму, і Тычыне. Якаў Ісаакавіч у сваіх карэспандэнцыях у Мінск цікавіцца тымі ці іншымі ацэнкамі Анатоля Мікалаевіча, распытвае ў яго пра ўражанні ад знаёмства з экслібрысамі свайго брата. Хвалюе кіеўскага калекцыянера і тое, як рухаецца справа з выданнем кнігі А. Тычыны і В. Шматава «Беларускі кніжны знак». Дзеліцца перажываннямі, што, напрыклад, ва Украіне ён не можа прабіць выданне падобнага характару...

Эпісталярнае сяброўства Якава Бердзічэўскага і Анатоля Тычыны — яшчэ адна старонка ў біяграфіі беларускай экслібрысістыкі. 

Кастусь ЛЕШНІЦА

Выбар рэдакцыі

Калейдаскоп

Шалі — прыемныя навіны, леў — добрыя справы. Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Шалі — прыемныя навіны, леў — добрыя справы. Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Авен. Панядзелак прынясе вам рамантычны настрой, хаця трэба працаваць

Калейдаскоп

Што вы ведаеце пра беларускае жніво? «Ураджайны» тэст

Што вы ведаеце пра беларускае жніво? «Ураджайны» тэст

Надышоў жнівень — самы ўраджайны, працоўны, смачны час.