Вы тут

Колас, Купала, «Звязда». Як класікі-юбіляры супрацоўнічалі з газетай


Сёлета мы адзначаем юбілеі нашых песняроў Янкі Купалы і Якуба Коласа... Але не будзем забываць, што кожны юбілейны для іх год — юбілейны і для газеты «Звязда». Класікі адзначаюць 140-годдзе, мы — 105-годдзе...

Як бачыце, яны былі яшчэ дастаткова маладыя, калі з'явілася наша газета, і жыццёвы шлях кожнага аказаўся звязаны з ёй... Калі ў 1927 годзе «Звязда» ўпершыню цалкам выйшла на беларускай мове, у гэтым была і заслуга класікаў. Дарэчы, Янка Купала неаднойчы палка выступаў на старонках тады яшчэ «Звезды» ў абарону таго, каб газета гучала на мове народа, які толькі што вызваліўся ад прыгнёту і мусіць ствараць і бараніць нацыянальную культуру.

Калі газета стала цалкам беларускамоўнай, публікацый Купалы і Коласа на яе старонках прыбавілася. Давайце ж разам пагартаем старонкі выдання і пашукаем на іх знакі прысутнасці нашых песняроў...


«Бушавала бура з сілай нечуванай...»

Нумар за 7 лістапада 1927 года, калі адзначалася 10-годдзе Кастрычніцкай рэвалюцыі, быў святочным. І Янка Купала, і Якуб Колас падрыхтавалі вершаваныя падарункі. У «Звяздзе» на дзясятай паласе ўпершыню надрукаваная паэма Янкі Купалы «З угодкавых настрояў»:

«Як пабег тады той

Вокліч ды па хатах:

«Гэй, на сход сыходзься!

Дзень ідзе расплаты.

Выпала часіна

Падвясці злічэнне

Крыўды векавечнай,

Вечнага цярпення».

А на пятай паласе змешчаны з фотаздымкам і аўтографам аўтара верш Якуба Коласа «Змаганьнікам за Кастрычніцкую рэвалюцыю»:

«Бушавала бура з сілай нечуванай,

«А вы шлі напорна

крокам нястрыманым,

Вар'яцела мора, пеніліся хвалі,

А вы шлі няспынна — вабілі вас далі.

Вухалі гарматы, грукацелі громы,

А вы шлі наперад віхрам-бураломам,

Разьбівалі ковы, векавыя путы,

А на кожным кроку вораг злы і люты.

І было змаганне, ой, было змаганьне,

Не хацеў стары сьвет

страціць панаваньня.»

Як заўважыў вядомы літаратуразнаўца Уладзімір Гніламёдаў, верш вельмі тыповы для рамантычнай паэтыкі таго часу, але відаць і «аб'ектывізаваны падыход да жыцця,
працяг класічнай традыцыі дакастрычніцкай лірыкі».

А ў снежні 1927 года, у першым пераднавагоднім нумары беларускамоўнай «Звязды», друкуецца сяброўскі шарж графіка-карыкатурыста Янкі Кашкеля на Якуба Коласа. Гэта першы гумарыстычны партрэт класіка.

Колас на партрэце апрануты ў шапку-аблавушку, кажух і валёнкі, як належыць вясковаму мужыку, але ў руках трымае інтэлігенцкі партфель. Адметнае ж ягонае аблічча: гранічна напружаны, сумна-трывожны позірк, запалыя шчокі, зморшчына паміж бровамі... Мысляр, апанаваны пакутлівай думкай.

Страшны карнавал эпохі

Не было месяца, а мо і тыдня, каб у «Звяздзе» не згадвалі пра Коласа і Купалу... Пагартаем падшыўку за 1928 год. Класікі выказваюцца ў сувязі з рэарганізацыяй Інбелкульта ў Беларускую акадэмію навук, падаецца інфармацыя пра іх наведванне з іншымі пісьменнікамі Ленінграда, пра іх удзел у рабоце ІX Усебеларускага з'езда Саветаў, пра тое, як Купала разам з Цішкам Гартным і Андрэем Александровічам сустракаў на станцыі Негарэлае Максіма Горкага, які вяртаўся з Італіі...

Нярэдка друкуюць песняры ў «Звяздзе» і новыя свае творы. З самых вядомых такіх прэм'ер — у нумарах за 29 і 30 чэрвеня 1933 года апублікаваная паэма Янкі Купалы «Над ракою Арэсай».

Вядома, публікацыі здараліся не толькі прыемныя... Бо пачаўся час апантанага адшуквання ворагаў народа. З'яўляліся «выкрывальныя» артыкулы і на Купалу з Коласам, напрыклад, артыкул Лукаша Бэндэ ў нумары за 25 мая 1930 г. «Шлях паэта», у якім Купала названы «ідэолагам буржуазнага нацыянал-адраджанізму». А 14 снежня 1930 года ў «Звяздзе» быў надрукаваны «Адкрыты ліст Янкі Купалы», напісаны зацкаваным паэтам пасля спробы самагубства. У лісце ён каяўся ў памылках, якія зрабіў, «утапаючы ў пратухлым балоце акружаючых мяне контррэвалюцыйных нацыянал-дэмакратычных «дзеячоў» з авантурыстычным палітычным мінулым».

Насамрэч навукоўцы лічаць, што ліст напісаў той жа Лукаш Бэндэ, бо хворы, знясілены Купала ляжаў у бальніцы і не мог гэтага зрабіць.

Паэт выжыў... 31 сакавіка 1931 года ён віншуе на старонках «Звязды» з 63-годдзем Максіма Горкага, а 12 красавіка ў газеце быў надрукаваны ягоны верш «А ў Вісле плавае тапелец»:

«Балюе панская Варшава,

А для гуманнасці, прагрэса

Ідзе аблава за аблавай

На ўсходніх «вольных» польскіх Крэсах».

«Мы столькі вылічым памылак — таму хоць рэжся, як з пагроз»

30 ліпеня 1934 года выйшаў пяцітысячны нумар «Звязды». Святочны выпуск поўны віншаванняў. На другой паласе ў цэнтры — верш Янкі Купалы «Звяздзе»:

«Пяць тысяч — не жарты вам —

Нумароў з запалам

«Звязда» наша слаўная

Ўжо надрукавала.

Пяць тысяч — не жарты вам —

Ды тут — на фарпосце,

Ад рукі варожае

Дзе йшчэ тлеюць косці.

Пяць тысяч не жарты вам...

Праз гадоў шаснаццаць

«Звязда» з подлым вогагам

Мусіла змагацца...

Скажам жа ёй шчырае

Наша пажаданне:

Каб жыла, квяцілася

Далей безустанне.

Каб з тэй-жа упартасцю,

З тым жа гераізмам

Шляхі далей значыла

Аж до комунізма».

1930-я гады прынеслі абодвум класікам шмат страт... Мала хто з кола іх сяброў і сваякоў застаўся некранутым рэпрэсіўнай машынай. Хроніка 1937-га... 24 студзеня арыштаваны паэт Міхась Чарот, з якім у 1925-м Купала разам ездзіў у Прагу... 29 студзеня Купала піша верш «Мала іх павесіць!..» супраць выкрытых ворагаў народа. 9 лютага ў «Звяздзе» друкуецца яго пераклад з паэмы Пушкіна «Медны коннік». 25 сакавіка на сходзе ў Доме пісьменніка гучаць абвінавачанні ў бок усіх літаратараў. 23 красавіка ў «Звяздзе» друкуецца верш Купалы «На тэму крытыкі і самакрытыкі», водгулле страшных пасяджэнняў:

«У век наш крытыкі сур'ёзнай

І самакрытык агнявых

Мы падыходзім вельмі грозна

Не да сябе, а да другіх.

Пылінку бачым у суседа,

Ды што? — ў яго іх не адна!

А ў сваім воку, даўнім следам,

Не заўважаем бервяна.

Без лішніх захадаў, ухмылак

У канкурэнта на вынос

Мы столькі вылічым памылак, —

Таму хоць рэжся, як з пагроз».

Мы чытаем, як народных паэтаў абіраюць у розныя камітэты і прэзідыумы... А «за кадрам» — шэраг арыштаў іх калег.

Ардэнаносцы ў рэдакцыі

Адкрываем газету за 1 лютага 1939 года. На першай жа старонцы бачым Купалу, Коласа ды іншых пісьменнікаў, якія знаходзяцца на нейкім урачыстым сходзе. Подпіс: «Вечарам 19 лютага XІІІ з'езд ЛКСМБ віталі пісьменнікі-ардэнаносцы Янка Купала, Якуб Колас, Змітрок Бядуля, Пятрусь Броўка, Пятро Глебка. Бурнымі воплескамі сустракала пісьменнікаў-ардэнаносцаў шчаслівая моладзь савецкай краіны — дэлегаты ХІІІ з'езда ЛКСМБ».

Паўтарэнне слова «ардэнаносцы» невыпадковае: толькі што ў Маскве згаданыя пісьменнікі атрымалі ордэны Леніна.

На той жа старонцы зацемка: «Пісьменнікі-ардэнаносцы ў рэдакцыі «Звязды».

«Учора рэдакцыю газеты «Звязда» наведалі пісьменнікі-ардэнаносцы Янка Купала, Якуб Колас, Змітрок Бядуля, Пятрусь Броўка і Пятро Глебка, а таксама пісьменнікі Клімковіч, Крапіва, Шапавалаў, Куляшоў, Аксельрод і інш.

У прыяцельскай гутарцы пісьменнікі падзяліліся сваімі ўражаннямі аб Маскве, расказалі аб незабыўных сустрэчах з працоўнымі чырвонай сталіцы, аб той велізарнай радасці, якую адчуваў кожны з беларускіх пісьменнікаў, атрымаўшы высокую ўзнагароду савецкага ўрада. Яны абяцалі новымі выдатнымі творамі апраўдаць вялікае давер'е партыі, урада і таварыша Сталіна.

У гутарцы былі намечаны шляхі далейшага ўмацавання творчай сувязі «Звязды» з пісьменніцкай грамадскасцю БССР».

«Адбыўся суд гісторыі»

1939-ы... Год уз'яднання з Заходняй Беларуссю, вызваленай ад польскай акупацыі. У «Звяздзе» ад 19 верасня 1939 года на першай паласе адозва Якуба Коласа «Браты Заходняй Беларусі»:

«Я хачу, каб вы пачулі мой голас і словы мае, што ідуць ад чыстага сэрца.

Больш дваццаці гадоў нас разлучала граніца, рассекшы на дзве часткі жывое цела народа, яго зямлю.

Рознымі дарогамі ішло наша жыццё па адзін і па другі бок граніцы...

Чатыры гады таму назад я ехаў праз Заходнюю Беларусь. З акна вагона бачыў я тыя мясціны, па якіх ужо даўно тысячы разоў хадзілі мае ногі. Пачуццё горычы сціскала маё сэрца, калі пазіраў я на вузенькія палоскі, на ўбогія хаты, на прыбітыя горам невясёлыя постаці сваіх братоў. Нярадасныя, даўно забытыя перажыванні паўставалі зноў. Я напісаў тады вам прысвячэнне «З дарогі», якое быць можа да вас і не дайшло.

«Па сходзе многіх дзён

Я зноў зірнуў у вочы родным долам...

Зняменне, ціш і сон,

Убоства і прыгон,

За крыжам крыж, астрогі ды касцёлы...

Дзе ж посулы паноў,

Іх лёкаяў аб роўнасці, аб волі?

У дзвэнканні званоў,

У звоне кайданоў,

У свісце бізуноў,

У голадзе, асадніцтве, падполлі...»

Браты! Адбыўся суд гісторыі. Жудасным акордам трывогі, слёз, пакуты, знішчэння і смерці канчаецца панскае панаванне.У бяздонне нязноснага гора ўвёў панскі ўрад сваю дзяржаву і народы, а сам збег ганебна. Ці маглі мы спакойна стаяць убаку і глядзець на вашу пакуту?»

А вось і Купала ў гэтым святочным нумары... На чацвёртай паласе, на фотаздымку з подпісам: «Каля 100 пісьменнікаў і паэтаў Савецкага Саюза прыбыла ў Ерэван на святкаванне, прысвечанае тысячагоддзю армянскага эпаса «Давід Сасунскі».

На здымку Купала ў плашчы і кепцы, вельмі стомлены і худы... Побач Фадзееў, Лявонаў, Барто...

У нумары «Звязды» ад 21 верасня 1939 года тэма ўз'яднання з Заходняй Беларуссю працягваецца. Цяпер на першай паласе — зварот Янкі Купалы пад назвай «Вітаю мудрае рашэнне ўрада», дасланы з Ерэвана:

«Беларуская культура ў панскай Польшчы была падаўлена, разгромлена. Народы Заходняй Беларусі жылі жабрацкім, галодным жыццём. Савецкі ўрад прыйшоў на дапамогу прыгнечаным народам...»

22 верасня ў газеце друкуецца верш Коласа «Свайму народу»:

«На прастор, на шырокі разлог

Выхадзі, мой народ,

грамадою, —

Сотні новых і ясных дарог

Рассцілае жыццё

прад табою!..»

5 кастрычніка ў «Звяздзе» ягоны ж верш «Гудзе зямля, дрыжаць лясы...»:

«Няма граніц, няма паноў —

Сышло іх панаванне:

Збуцвеўшы лад былых вякоў

З магілы не паўстане...»

Выказваўся на гэтую тэму паэтычным словам і Янка Купала. 15 кастрычніка ў «Звяздзе» з'яўляецца яго верш «Радасная сустрэча», напісаны пасля таго, як Купала разам з Коласам пабываў на перадвыбарным сходзе настаўнікаў Беластока. А 4 лістапада 1939 года Колас вершам «Вольнаму народу» вітае са старонак «Звязды» прыняцце закона аб уключэнні Заходняй Беларусі ў склад СССР і ўз'яднанні яе з БССР.

Летапіс іх жыццяў

У час Вялікай Айчыннай вайны «Звязда» працягвала выходзіць. 27 лютага 1943 года там з'явіўся верш Янкі Купалы «Беларускім партызанам» — гэта было пасля смерці паэта, які загінуў у 1942-м. Ужо ў першыя дні вайны, 24 чэрвеня 1941 года, у «Звяздзе» быў надрукаваны верш Якуба Коласа «Шалёнага пса — на ланцуг»:

«Да зброі, народы раскутай краіны:

Разбойнік штурмуе наш дом!

Магутнаю раццю, патокам адзіным

Абрушым на ворага гром!»

На старонках «Звязды» адзначаліся ўсе значныя падзеі з жыцця Песняроў... Занатавалі і іх смерць.

Адкрыем нумар за 14 жніўня 1956 года. На першай паласе, у жалобнай рамцы — партрэт Якуба Коласа і абвестка аб ягонай смерці. Пад некралогам — зацемка ад камісіі па арганізацыі пахавання:

«Труна з целам таварыша Якуба Коласа (Канстанціна Міхайлавіча Міцкевіча) устаноўлена ў Палацы культуры прафсаюзаў. Для развітання з памёршым Якубам Коласам адкрыт доступ 14 жніўня з 13 гадзін дня да 10 гадзін вечара і 15 жніўня з 10 гадзін раніцы. Пахаванне адбудзецца 15 жніўня на могілках па вуліцы Даўгабродская».

Ёсць у газеце і медыцынскае заключэнне аб хваробе і прычыне смерці:

«Якуб Колас (Міцкевіч Канстанцін Міхайлавіч) 74 год. На працягу многіх год хварэў цяжкай формай гіпертанічнай хваробы і агульным атэрасклерозам. Смерць наступіла раптоўна 13 жніўня 1956 года ў 13 гадзін 20 мінут ад вострай сасудзіста-сардэчнай недастатковасці».

Падрабязнасці смерці Янкі Купалы, які загадкава загінуў у лесвічным пралёце маскоўскага атэля ў 1942-м, зразумела, у «Звяздзе» ў той час не публікаваліся... Хоць у наш час нямала публікацый прысвечана той загадцы.

Так што можна сцвярджаць: Янка Купала і Якуб Колас ніколі не сыходзілі і не сыдуць са старонак роднай газеты на роднай мове.

Людміла РУБЛЕЎСКАЯ

Выбар рэдакцыі

Грамадства

Дапамогуць бружмель і бацвінне. Якія прадукты варта дадаць у рацыён цяпер, каб умацаваць імунітэт да зімы?

Дапамогуць бружмель і бацвінне. Якія прадукты варта дадаць у рацыён цяпер, каб умацаваць імунітэт да зімы?

Сёння даказана, што лісце морквы, радыскі, рэпы і буракоў карыснае не менш за караняплоды.

Грамадства

Ваша дзіця піша вершы? Абавязкова растлумачце яму пра інтэлектуальную ўласнасць

Ваша дзіця піша вершы? Абавязкова растлумачце яму пра інтэлектуальную ўласнасць

Якія перавагі можа прынесці дзецям інтэлектуальная ўласнасць, расказалі ў НЦІУ.

Грамадства

Вогненныя вёскі. Нельга забыць. Кожны трэці Докшыцкага краю

Вогненныя вёскі. Нельга забыць. Кожны трэці Докшыцкага краю

Сёстры Хатыні... Колькі іх на тэрыторыі Беларусі? Гэту лічбу даследчыкі дакладна не могуць вывесці і сёння.