Вы тут

Чараўніцтва каляднай ночы. Песні, танцы, варажба і уяўленні


Калядная ноч у народных уяўленнях абрастала паданнямі і легендамі. Нават біблейскі сюжэт дзякуючы фантазіі нашых продкаў-беларусаў дапаўняўся цікавымі дэталямі.


«Народная казка не страчвае і ніколі не страціць актуальнасці, таму што ў ёй, у яе чороўным змесце, духоўнасці заўсёды быў настрой на дабро, — заўважыў дырэктар Цэнтра даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры Аляксандр Лакотка на адкрыцці навукова-практычнага семінара «Калядныя цуды: легенды і казкі». — За казкай схавана шмат: народны светапогляд, філасофія, культура».

Да нашага часу дайшло 580 казачных сюжэтаў, ніхто з суседніх народаў не мае столькі! Усе гэтыя здабыткі сёння даследчыкам трэба абагуліць, выдаць, данесці да наступных пакаленняў, на што звярнуў увагу Старшыня Прэзідыума НАН Беларусі акадэмік Уладзімір Гусакоў.

Але Каляды — не толькі казкі. Хаця, бясспрэчна, зімовымі вечарамі на іх раслі і выхоўваліся нашы продкі. Каляды — гэта і песні, танцы, варажба, уяўленні.

Адзін з асноўных матываў зімовага часу звязаны са стварэннем свету. Калі зазірнуць у калядныя тэксты, песні, павер'і, казкі, можна сустрэць сюжэты, якія якраз адкрываюць такія ўяўленні. Адзін з іх — аб з'яўленні свету ад свячной іскры, слязы Бога ці святога. Часта сустракаюцца «згадкі» пра будаўніцта хаты ці царквы. Яе могуць ствараць Бог, галубы ці пчолы. Хатка тая незвычайная: у кожным аконцы — сонца, зоркі, месяц, хмары — усе прыкметы сусвету.

Гэтымі назіраннямі падзяліўся кандыдат гістарычных навук Зміцер Скварчэўскі. Ён жа распавёў і пра сюжэты, звязаныя з каляднай зоркай. На Беларусі ў самую доўгую ноч людзі згадвалі не толькі пра Віфлеемскую зорку. Не забываліся і пра Венеру, якая звалася «Вечарніцай», і пра сузор'е Пояс Арыёна, у народзе «Тры каралі», і на зорку Капэлу, якую звалі «Казой», што таксама з'яўлялася на Каляды. Даследчыкі нават мяркуюць, што казачны сюжэт пра ваўка і казлянят таксама звязаны з космасам. Маўляў, месяц (воўк) закрывае сабой сем зорак Плеяд (казлянят), а праз некаторы час адпускае іх.

Народная фантазія магла ператвараць нябесныя свяцілы ў адну сям'ю, маўляў, у сонца і месяца дзеткамі былі зоркі.

А ведаеце, чаму на Беларусі вераць, што павука нельга забіваць? Па адной з версій, ён заснаваў свет, па другой — дапамагаў хавацца святому сямейству — заплятаў уваход у пячору (яму), дзе знаходзілася Божая Маці з немаўляткам.

Наогул, з Калядамі звязана багата адказаў на казачныя пытанні. Чаму асіна дрыжыць? — пабаялася хаваць святое сямейства.
Чаму елка іголкі не скідае? Раней, расказвалі ў беларускіх вёсках, яна не была вечна зялёнай і галінкі яе раслі ўгару. Калі елка засланіла сабой святое сямейства, за гэта набыла новыя якасці. Таму яе і ўпрыгожваюць на Каляды. У Лунінецкім раёне даследчыкі запісалі, што, навагоднюю ёлку нельга выкідаць — толькі спальваць: дым ад яе будзе ісці прама да Бога.

Дарэчы, у Евангеллі ўцёкам святога сямейства прысвечана ўсяго два радкі, а ў народнай культуры — гэта ўжо захапляльная чароўная гісторыя. Пра гэта распавяла загадчыца сектара этналінгвістыкі і фальклору Алена Боганева. Святое сямейства па розных версіях хавалася ў пустыні, у пячоры, у хаце, у яме, у дупле, пад елкай, пад ядлоўцам пад бярозай, пад ляшчынай, у цыган (за што апошнім дазволена красці). Ляшчына за дапамогу абзавялася смачнымі пладамі. У час уцёкаў Божая Маці закідала немаўлятка травой, а тая пасля ператварылася ў півоні. Сабака не пускаў у хату, дзе хаваліся Хрыстос і яго маці, кот папрасіў для іх хлеба. Таму ката і сабаку нельга біць. А зязюля кувае і дзетак не гадуе за тое, што дапамагала воінам Ірада ў пошуку ўцекачоў.

Сюжэт нараджэння Хрыста таксама ў народзе звязаны з пэўнымі ўяўленнямі. Ад таго, як сябе паводзілі жывёлы, склалася іх далейшае жыццё. Так, конь еў сена з-пад Хрыста, таму ён увесь час не можа наесціся. А карова сагравала немаўлятка сваім дыханнем, таму ёй асаблівая пашана ад селяніна — сам есці не сядзе, пакуль не накорміць скаціну...

У вёсках яшчэ схавана багата калядных сакрэтаў. Людзі сапраўды ўяўлялі гэтыя перыяд як час цудаў. Так, на Піншчыне прынята было бегаць да калодзежа лічылася, што ў гэты час вада ператвараецца ў віно. Чароўныя сюжэты можна ўбачыць у песнях ці нават яшчэ і пачуць ад вяскоўцаў. Так, у некаторых вёсках старыя людзі расказваюць, што ў ноч перад Раством дрэвы цвітуць. Вось толькі пабачыць тыя цуды сёння наўрад ці каму ўдаецца.

Наогул, Каляды — цэлы чароўны сусвет напоўнены падзеямі, весялосцю, абрадамі, якія неслі надзею на тое, што ўсё ў гэтым годзе павінна добра скласціся. Адным з найлепшых падарункаў на свята ў нашых продкаў была песня, праз якую калядоўшчыкі якраз і настройвалі на добрыя думкі. Можа, таму і мерапремства, арганізаванае вучонымі, атрымалася незвычайным. Супрацоўнікі Цэнтра даследаванняў беларускай культуры мовы і літаратуры Нацыянальнай акадэміі навук падрыхтавалі багата сюрпрызаў, сярод якіх — майстар-клас па вырабе павукоў, візіт калядоўшчыкаў, сустрэча з батлеечнікамі і артыстамі, выстаўка старажытных абразоў з выявамі Божай Маці.

Алена ДЗЯДЗЮЛЯ

Фота Яўгена ПЯСЕЦКАГА

Выбар рэдакцыі

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Казярогам важна на гэтым тыдні скончыць неадкладную справу, якая ўжо даўно не дае спакою.

Здароўе

Як вясной алергікам аблегчыць сваё жыццё?

Як вясной алергікам аблегчыць сваё жыццё?

Некалькі парад ад урача-інфекцыяніста.