Вы тут

Чым прываблівае ткацтва ў цэнтры рамёстваў Старадарожскага раёна


Што вы робіце, калі вам трэба вырашыць важную жыццёвую праблему, а рашэнне ніяк не знаходзіцца? Сучасны чалавек будзе пакутліва ламаць галаву, пралічваючы варыянты і так, і гэтак. Магчыма, звернецца да сяброў або да спецыяліста — напрыклад, псіхолага. А ў даўнія часы жанчыны проста... садзіліся за ткацкі станок. Гэтая старажытная магія працуе і сёння.


Дырэктар дзяржаўнай установы культуры «Старадарожскі цэнтр рамёстваў» Вольга Давыдкіна дэманструе сумкі ад майстрых Старых Дарог: сплаў традыцый і моды.

— У нас даўно заўважана: хочаш знайсці рашэнне нейкай праблемы — ідзі за ткацкі станок, сядай і пачынай ткаць. Рашэнне прыйдзе само сабой, — распавядае дырэктар дзяржаўнай установы культуры «Старадарожскі цэнтр рамёстваў» Вольга Давыдкіна.

Гэта як медытацыя. Працэс настолькі заспакаяльны, кажуць майстрыхі, што нават «растрапаныя» думкі і пачуцці паступова прыходзяць у парадак, і мозг генерыруе адзіна правільны адказ на любое пытанне, якое перад ім ставіць жыццё. Але гэта, вядома, датычыцца прафесіяналаў. Спачатку за ткацкім станком даводзіцца быць у пастаяннай разумовай напрузе — ты сочыш за ўзорам, каб не зрабіць памылку. А ўжо калі запраўляеш станок, трэба быць асабліва ўважлівым, каб кожная нітачка знайшла сваё месца, інакш усё прыйдзецца рабіць спачатку. Але калі вучыцца ткаць з дзесяці—дванаццаці гадоў, як спакон веку і да пачатку мінулага стагоддзя было заведзена ў Старадарожскім раёне, усе гэтыя найскладанейшыя працэсы даводзяцца да аўтаматызму, і вось тады праца за ткацкім станком становіцца свайго роду спосабам дасягнуць унутранай гармоніі...

Аб старадаўніх станках і «генетычнай памяці»

У Цэнтры рамёстваў Старых Дарог сабраны старажытныя ручнікі — многім больш за сто гадоў. Збіралі калекцыю па вёсках, людзі самі прыносілі сямейныя рэліквіі, каб не захоўваць іх у шафе, а паказаць іншым і разам захапіцца майстэрствам старадарожскіх ткачых. Ёсць у цэнтры і станкі, створаныя ў канцы ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя. Яны да гэтага часу ў працоўным стане, на іх па-ранейшаму ствараюцца ручнікі, посцілкі і ходнікі па старадаўніх тэхналогіях.

— Старых ткацкіх станкоў у нас два: адзін — на калодках, другі — на ставах, — тлумачыць Вольга Міхайлаўна.

Ставы — гэта рамы, а калодкі выразаны з пянькоў. Гэтыя, старадаўнія, цяжкія і грувасткія (такі станок зойме як мінімум траціну, а то і палову пакоя ў сучаснай кватэры) — самыя зручныя, кажуць майстрыхі. Калісьці яго дэталямі традыцыйна станавіліся ў тым ліку... курыныя костачкі. На адным, самым старым, костачкі захаваліся. На другім зламаліся ад часу, і іх замянілі больш сучаснымі дэталямі.

Сучасныя ткацкія станкі хоць і захоўваюць старажытныя прынцыпы дзейнасці, усё ж майстры імкнуцца зрабіць іх лягчэйшымі і кампактнейшымі. У гэтым ёсць і плюсы, і мінусы.

— Наш старадарожскі ўмелец, Міхаіл Адамавіч Басякоў, стварае на заказ па ўласным эскізе ткацкія станкі, — распавядае народны майстар Рэспублікі Беларусь па ткацтве Жанна Паўлава. — Ідэя ў тым, каб станок не займаў шмат месца і змясціўся ў сучасных інтэр'ерах.

Ткацтва — шырока вядомы брэнд Старых Дарог, яго візітка. Калісьці (з глыбокай старажытнасці і аж да 1980-х) ткацкі станок быў абавязковым атрыбутам любога дома ў раёне. Але паступова даматканыя рэчы выцясняліся фабрычнай прадукцыяй, а ткацкія станкі адправіліся «дажываць» на гарышчы і ў склепы.

— У мяне ткалі і мама, і бабуля, — расказвае Жанна Мікалаеўна. — У памяць запала: мая бабуля не прызнавала купленыя нацельныя кашулі, казала — «іскраць», не любіла і купленую пасцельную бялізну. Палатно па старадаўняй тэхналогіі — па-іншаму да цела: зімой у такой вопратцы або на такіх прасцінах не холадна, летам — не горача. Але калі неўзабаве пасля майго нараджэння наша сям'я пераехала ў новы дом, ткацкі станок у яго ўжо не ўзялі. Тады лічылася, трэба жыць па-новаму, па-сучаснаму. Цяпер старадаўнія рамёствы вяртаюцца, яны зноў цэняцца і запатрабаваныя. І гэта вельмі добра.

Сама Жанна Мікалаеўна ў маладосці ткацтву не вучылася. Гэта прыйшло пазней, ужо на пенсіі.

Народны майстар Рэспублікі Беларусь па ткацтве Жанна Паўлава.

— Асвоіла станок толькі ва ўзросце за пяцьдзясят, — усміхаецца яна. — А да гэтага ўсё жыццё прапрацавала на швейнай фабрыцы.

Як нараджаецца ўзор

Непаўторную тканую спадчыну старадарожскіх майстрых мастацтвазнаўцы класіфікуюць як чатырохнітавае двухуточнае ткацтва. Бывае двухнітавае, бывае — васьмінітавае, а старадарожскія ўзоры ствараюцца на чатырох нітах (гэта дэталі станка, якія адказваюць за папярочнае нацяжэнне ніткі). Чатыры ніты, чатыры понажы — «педалі», што падымаюць патрэбныя ніткі... Каб усё атрымалася, станок трэба правільна заправіць, зыходзячы з таго ўзору, які вырашыла выткаць майстрыца: тканы геаметрычны ўзор нараджаецца на гэтым, самым першым, этапе.

— Каб заправіць станок, трэба тры чалавекі, — гаворыць Жанна Мікалаеўна. — І вакол станка, запраўляючы яго, мы прабягаем, напэўна, кіламетры тры, а то і ўсе пяць.

Спачатку на сноўніцы снуецца аснова, якая сплятаецца ў касу, тлумачыць яна, потым ніткі навяваюць на навойку і працягваюць праз ніты. Так ствараюцца «паркі» — іх можа быць 320, 360 і больш — гледзячы які ўзор. Паркі, дарэчы, запраўляюцца па адной нітачцы. Каб заправіць ткацкі станок утрох, трэба гадзіны тры. У адзіночку — пракорпаешся, напэўна, разы ў тры даўжэй. У пачатку мінулага стагоддзя ткаць у Старых Дарогах і ваколіцах умела кожная жанчына. Але і тады далёка не кожная ткачыха магла заправіць станок...

Сучасныя майстрыхі ўзор распісваюць у выглядзе схем (накшталт вязальных). І па гэтых схемах запраўляюць станок. Пажылыя вопытныя ткачыхі і сёння могуць абысціся без усялякіх схем. І, зразумела, ніякіх схем у даўніну не рабілі. Жанчыне дастаткова было разгледзець палатно, каб зразумець, як менавіта створаны ўзор і як заправіць станок, каб яго паўтарыць. Калі ў пачатку стагоддзя ткачысе спадабалася праца «калегі», яна часам была гатовая прайсці дзясяткі кіламетраў, з адной вёскі ў другую, каб разгледзець узор больш уважліва і, магчыма, перамаляваць.

— Раней, калі нашы бабулі хадзілі на вячоркі, яны садзіліся побач са старэйшымі майстрыхамі, глядзелі, як рабілі тыя, і паўтаралі за імі, — кажа дырэктар Старадарожскага цэнтра рамёстваў. — І такой была тэхналогія навучання — з маленства і на працягу ўсяго жыцця.

На этапе запраўкі станка, як ужо гаварылася, нараджаецца геаметрычны ўзор. Вольга Міхайлаўна распавядае, што ў Старадарожскім раёне гэта часцей за ўсё кругі або ромбы. Але знакаміты быў раён і бранай тэхнікай ткацтва.

— Гэта калі па палатне матузочкамі выкладваюцца розныя арнаменты, — тлумачыць яна. — У нас майстрыхі любілі раслінныя арнаменты («агурочкі», «яблычкі», кветкі), а таксама зааморфныя матывы (коцікі, птушкі). Посцілкі ткалі як на белым, так і на чорным фоне. І гэта маглі быць як
«выкладанкі», так і «закладанкі» — гэта значыць, аднабаковая або двухбаковая тэхніка выкладання, калі ўзор з аднаго боку дубліраваўся на другі, як негатыў фатаграфіі.

— Выкладанне — складаны спосаб стварэння ўзору, — распавядае спецыяліст. — Пры бранай, пераборнай тэхніцы мы ствараем узор непасрэдна ў працэсе (а не механічна, як пры геаметрычным узоры, калі ўся творчая праца ў асноўным датычыцца этапу запраўкі станка). А тут праз пэўную колькасць парак падымаецца па адной нітцы, і потым пры дапамозе матузкоў па аснове з паднятымі ніткамі выкладаем пэўны малюнак. Гэта чыстая творчасць, якая патрабуе і ўвагі, і натхнення.

І прыгажосць, і абярэг

Каб выткаць ручнік, трэба, у залежнасці ад складанасці працы, у сярэднім ад двух тыдняў да месяца. На вялікае палатно — напрыклад, посцілкі на ложак (яно тчэцца з дзвюх полак, якія потым сшываюцца) спатрэбіцца часу больш. Гэта доўгая карпатлівая праца. І ўлічым яшчэ, што да яе пачатку трэба спрасці ніткі, а яшчэ раней — вырасціць лён. Таму кожны кавалачак тканіны, кожная нітачка ў старажытнасці лічыліся каштоўнасцю. І менавіта таму краілася старадаўняе адзенне квадратамі і прастакутнікамі: бо вытачкі і «пасадка па постаці» мае на ўвазе адходы тканіны, а гэтага большасць дазволіць сабе не магла. Нават «хвасты» нітак не адразалі, а расчэсвалі і выкарыстоўвалі на кутасы.

Сучасныя майстрыхі Старадарожскага цэнтра рамёстваў ствараюць на ткацкіх станках як сучасныя стылізацыі, так і цалкам аўтэнтычныя рэчы — з нітак, якія атрыманы з дапамогай прадзення. Хоць і сучасныя, крамныя ваўняныя і напаўваўняныя ніткі таксама выкарыстоўваюцца — напрыклад, у вучнёўскіх работах. Набыць унікальны, амаль музейны прадмет адзення або інтэр'ера тут можна па цалкам умеранай цане. Ручнік, напрыклад, каштуе ад 60 да 80 рублёў, стыльныя льняныя сумкі (кросбодзі і шоперы — зразумела, гэта ўжо стылізацыя) — ад 30 рублёў. Кошт сукенак і кашуль — таксама ад 60—70 рублёў. Калекцыя адзення аздоблена ручной вышыўкай — і прыгажосць, і старадаўні абярэг.

Старыя Дарогі знакамітыя і бранай тэхнікай ткацтва.

У даўніну, распавяла Вольга Міхайлаўна, вышытым было толькі святочнае адзенне, паўсядзённае не ўпрыгожвалі вышыўкай — папросту не хапала часу. Бо працы для рук было вельмі шмат. Праўда, тады людзі не спалі так доўга, як мы прывыклі цяпер, не адцягваліся на гаджэты і серыялы. І ткацтва, як і вышыўка, лічыліся хутчэй спосабам з карысцю правесці вольны час, чым працай.

Прызабытае ў сярэдзіне мінулага стагоддзя старадаўняе мастацтва ў Старых Дарогах адраджацца пачало каля 25 гадоў таму. Тады і з'явіўся тут Цэнтр рамёстваў. Каля яго вытокаў стаяла першы народны майстар па ткацтве Марыя Волкава. Разам з ёй на Старадарожчыне старадаўнія мясцовыя тэхнікі захоўвалі Таццяна Міхалькевіч, Аляксандра Праташчык, у сучасныя часы — Валянціна Спадар, Жанна Паўлава, Вольга Давыдкіна.

— Хацелася знайсці сваю, старадарожскую «разыначку», — распавядае Вольга Міхайлаўна. — Па фота і старадаўніх узорах мы сталі рабіць копіі вырабаў, захоўваючы колеры і асаблівасці тэхнікі выканання. І паступова старадарожскае ткацтва стала вядомым у Беларусі.

У Старых Дарогах удалося захаваць індывідуальнасць менавіта мясцовага ткацтва, падкрэслівае субяседніца. Зараз у Старадарожскім раёне пяць майстроў маюць статус «Народны майстар Рэспублікі Беларусь». Ёсць і маладое пакаленне, прычым вучыцца ткацтву прыходзяць не толькі дзяўчынкі.

— Ёсць і хлопчыкі, прыкладна чвэрць ад агульнай колькасці вучняў, — распавядае дырэктар Цэнтра рамёстваў. — І часам яны дасягаюць выдатных вынікаў. Напрыклад, наш вучань Дзяніс Рудык у 2021 годзе заняў першае месца на абласным свяце-конкурсе «Матчыны кросны». Цяпер ён паступіў у Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт фізічнай культуры: акрамя ткацтва, Дзяніс з дзяцінства захапляўся футболам. Але спартыўная кар'ера, спадзяёмся, не перашкодзіць яму час ад часу вяртацца да мастацкай творчасці.

Аляксандра АНЦЭЛЕВІЧ

Фота Лізаветы ГОЛАД

Выбар рэдакцыі

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Зоркі абяцаюць шмат прыемных момантаў і добрых навін для Блізнятаў.

Памяць

Партызанскі ўнёсак у «Баграціён»

Партызанскі ўнёсак у «Баграціён»

Беларуская наступальная аперацыя пачалася 23 чэрвеня 1944 года.