Вы тут

Ускладанне кветак і патрыятычны аўтапрабег прайшлі на Суражчыне


Гарадскі пасёлак Сураж, што знаходзіцца ў Віцебскім раёне, стаў другім населеным пунктам паўночнага рэгіёна пасля Лёзна, які быў вызвалены ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Гэта гістарычная падзея адбылася 28 кастрычніка 1943 года, і праз 80 гадоў удзячныя нашчадкі герояў-вызваліцеляў нясуць чырвоныя гваздзікі да падножжаў воінскіх мемарыялаў на Суражчыне.


Фота: БелТА

Два гады і тры месяцы Сураж знаходзіўся пад фашысцкай акупацыяй. Ужо 10 ліпеня 1941 года жыхары райцэнтра бачылі, як да ракі Каспля набліжаюцца бронетранспарцёры з нямецкімі крыжамі. У будынку райкама партыі размясцілася камендатура, а неўзабаве з’явіліся першыя нямецкія загады. У пачатку 1942 суражчане былі вымушаны пакінуць родныя мясціны, страшна ўявіць, што давялося перажыць насельніцтву пад гітлераўскім прыгнётам. Па некаторых гістарычных даных, праз год пасля пачатку вайны ў Суражскім раёне карнікі спалілі 1918 двароў, 16 школ, 8 бальніц. Тысячы лёсаў мірных жыхароў абарваліся на працягу некалькіх гадоў.

Са студзеня 1942 да снежня 1943 года існавала Суражская партызанская зона, а першы партызанскі атрад пад камандаваннем Міная Піліпавіча Шмырова быў створаны рашэннем Суражскага райкама партыі 5 ліпеня 1941 года. Ужо 12 верасня ён разграміў у райцэнтры нямецкі гарнізон і на працягу трох гадзін утрымліваў пасёлак.

За два месяцы — у жніўні — верасні 1941 года — з-за дзеянняў партызанскага атрада Шмырова немцы страцілі восем аўтамашын, каля 70 салдат, чатыры масты былі ўзарваны, са строю была выведзена тэлефонная станцыя пасёлка Пудоць. А ў ноч з 9 на 10 верасня атрад у 80 партызан разграміў Суражскі гарнізон ворага, вярнуўшыся ў лес са шматлікімі трафеямі: машынамі і матацыкламі. Фашысты ў сваіх рапартах пісалі, быццам на іх напала дзве ці тры тысячы партызан. За галаву «бацькі Міная» абяцалі ўзнагароду: спачатку — участак зямлі, карову, каня і 10 000 нямецкіх марак, затым «стаўка» вырасла да 20 000 марак, потым — да 50 000 марак. Але ніхто Бацьку не здаў.

Страціўшы надзею расправіцца з народнымі мсціўцамі, 19 кастрычніка 1941 года гітлераўцы ўзялі ў заложнікі малалетніх дзяцей камандзіра: Лізу (14 гадоў), Сярожу (10 гадоў), Зіну (7 гадоў), Мішу (3 гады). Іх даставілі ў Сураж, трымалі вязняў у голадзе і холадзе, катавалі і палохалі. Дзеці спачатку крычалі, плакалі, потым перасталі. Старэйшым казалі, што бацьку ўжо злавілі і павесілі, а малодшаму, Мішу, было горш за ўсё — яму ўвесь час ладзілі «вочныя стаўкі» са злоўленымі партызанамі ў надзеі, што Міша пазнае і выдасць тым самым бацьку.

Фашысты абяцалі пакінуць дзяцей жывымі, калі Бацька Мінай добраахвотна здасца ў палон. Шмыроў губляўся: ісці на штурм, як прапаноўвалі партызаны, ён не хацеў — Сураж ім было не ўзяць, а менавіта на гэта і разлічвалі фашысты. Спачатку ён хацеў здацца немцам адзін у абмен на жыццё дзяцей, затым вырашыў пакончыць з сабой, спадзеючыся, што немцы не стануць забіваць дзяцей. Але многае вырашыла запіска старэйшай дачкі Лізы, перададзеная Шмырову: «Тата, за нас не хвалюйся, нікога не слухай, да немцаў не ідзі. Калі цябе заб’юць, то мы нямоглыя і за цябе не адпомсцім. А калі нас заб’юць, тата, то ты за нас адпомсціш». 14 лютага 1942 года гітлераўцы расстралялі дзяцей, сястру камандзіра і маці жонкі. У яго больш не засталося родных. Запіску Лізы Мінай усю вайну насіў у кішэні каля сэрца. На тэрыторыі Суражскай сярэдняй школы цяпер узвышаецца помнік у гонар малалетніх ахвяр фашызму, а ўстанова адукацыі носіць ганаровае імя легендарнага камбрыга.

У вызваленні Суража ўдзельнічалі 1189-ы стралковы полк пад кіраўніцтвам Пятра Курэні 358-й стралковай Чырванасцяжнай ордэна Суворава дывізіі 4-й ударнай арміі 1-га Прыбалтыйскага фронту, 1-я Віцебская партызанская брыгада. Баі за райцэнтр пачаліся 12 кастрычніка. Аднак ён быў вельмі ўмацаваны: вакол — траншэі, кулямётныя гнёзды, драцяныя загароды, замініраваныя дарогі і палі. Больш за два тыдні ішлі баі, толькі раніцай 28 кастрычніка ўдалося прарваць абарону праціўніка і выгнаць яго з гарпасёлка. Немцы адступілі да вёсак Сакольнікі, Мішуткі і замацаваліся ў раёне Вымна — Котава. За вызваленне Суражскага раёна звання Героя Савецкага Саюза пасмяротна ўдастоены Анатоль Углоўскі, Аляксей Томскі, Генадзь Пацёмкін.

Жыхары, якія вярнуліся ў вызвалены Сураж, не пазналі яго: замест дамоў — голыя абгарэлыя коміны, два-тры паўразбураныя замініраваныя будынкі і зямлянкі. Яшчэ доўга ад суседніх вёсак да райцэнтра даляталі варожыя снарады і міны.

Святочныя мерапрыемствы ў раёне, прымеркаваныя да 80-й гадавіны вызвалення Суража ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў, пачаліся з патрыятычнага аўтапрабегу, пасля кіраўніцтва вобласці, прадстаўнікі грамадскіх арганізацый, моладзь і мясцовыя жыхары ўзялі ўдзел у мітынгу на воінскім мемарыяле, дзе знайшлі свой апошні прытулак каля 400 байцоў.

«Тут і на тэрыторыі нашай краіны ляжаць сотні тысяч байцоў і афіцэраў, партызан і падпольшчыкаў, мірных грамадзян, якія аддалі свае жыцці дзеля нашай свабоды. Вялікі сімвалізм, што з намі нашы сябры са Смаленскай і Пскоўскай абласцей, бо нашы дзяды і прадзеды разам адваёўвалі свабоду гэтых зямель. Сёння амаль не засталося ўдзельнікаў вайны, але жывуць іх удзячныя нашчадкі. Тое, што адбываецца ў нашай краіне, яшчэ раз падкрэслівае, як важны і патрэбны мір. Мы 80 гадоў жывём пад мірным небам, і для нас гэты дзень — не проста дзень вызвалення, а яшчэ адзін урок, як трэба шанаваць і памятаць, якімі пакутамі і болем дастаецца свабода», — адзначыў кіраўнік дэпутацкага корпуса Віцебшчыны Уладзімір Цярэнцьеў.

Напярэдадні падзеі ў Віцебскім раёне прайшла акцыя «Капсула часу», у межах якой старшыні 15 сельскіх выканаўчых камітэтаў збіралі зямлю з найбуйнейшых воінскіх пахаванняў у сваіх Саветах. Лампады з зямлёй былі прывезены ў Сураж і занялі месца каля Вечнага агню як сімвал агульнай гераічнасці і агульнай памяці.

Аляксандра ГВОЗДЗЕВА

Загаловак у газеце: Боль і гонар Суражскага краю

Выбар рэдакцыі

Гараскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

У пачатку тыдня да Ракаў могуць падступна падкрасціся трывогі і сумневы.

Здароўе

Як працуюць санаторныя школы-інтэрнаты для дзяцей, хворых на скаліёз?

Як працуюць санаторныя школы-інтэрнаты для дзяцей, хворых на скаліёз?

Па статыстыцы на пяць хворых дзяўчынак прыходзіцца толькі адзін хлопчык.

Рэгіёны

У якіх ўмовах працавалі медыкі ў гады вайны?

У якіх ўмовах працавалі медыкі ў гады вайны?

Подзвіг ваенурачоў адлюстроўвае выстава Брэсцкага абласнога краязнаўчага музея.

Грамадства

Што трэба ведаць тым, хто адпачывае каля вадаёмаў

Што трэба ведаць тым, хто адпачывае каля вадаёмаў

Нават пры наяўнасці на пляжы ратавальнай станцыі не варта грэбаваць элементарнымі правіламі бяспекі.