Вы тут

Таямніцы зборніка «Жалейка»


«Я не паэта, 

о крый мяне Божэ!»

Не рвуся я к славе гэткай 

ні мала,

Хоць песеньку-думку 

і высную можа,

Завуся я толькі — 

Янка Купала».

Так гучаць першыя радкі першага зборніка самага вядомага беларускага паэта, які стаў брэндам Беларусі.


Што ж, гэта было ў духу яго часу, і гучыць, калі разабрацца, зусім не прыніжальна: не я пяю — народ, не я складаю — нешта вышэйшае за мяне гаворыць праз мае вусны, праз мае радкі…

Сёлета мы адзначаем 115 гадоў з выхаду зборніка Янкі Купалы «Жалейка». З’явіўся ён на свет у Пецярбурзе ў 1908 годзе, увесну. Мог раней: настаўнік Янкі Купалы Уладзімір Самойла клапаціўся пра выхад першай кнігі маладога паэта ў Мінску ў 1907-м, не атрымалася. А рэклама першага купалаўскага зборніка ішла ўжо ў 1906-м.

Наклад, як усе пішуць, быў сціплы. Але гледзячы з чым параўноўваць. Вядома, у савецкія часы творы класікаў, таго ж Купалы, выходзілі мільёнамі асобнікаў. А на сёння 4300 экзэмпляраў для паэтычнага зборніка, а менавіта такім тыражом выйшла «Жалейка», — прыстойны наклад, нават паспяховы. У гэты час Купала пасля трох гадоў цяжкой працы на бровары ўладкаваўся бібліятэкарам у прыватную бібліятэку «Веды» Даніловіча ў Вільні, супрацоўнічаў з «Нашай Нівай». Ужо ў першым зборніку шмат твораў, якія сталі праграмнымі — «Я не паэта», «Я — мужык-беларус», «Шумныя бярозы пабяліў мароз». Але самым вядомым вершам, безумоўна, стаў «А хто там ідзе?», перакладзены на 101 мову свету.

Юбілей гэтай сціплай звонку, але неверагодна важнай кнігі, якую прадавалі цаной у паўрубель — знакавая падзея. З гэтай нагоды прайшло шмат мерапрыемстваў, адбылося шмат публікацый, у тым ліку на старонках «Звязды». Давайце сёння ўспомнім некаторыя цікавыя агучаныя факты. І адметна, што многія з іх датычацца... тэмы падвойнасці.

Дзве вокладкі: пекная чэрпаная папера і «этнаграфічны варыянт»

У «Жалейкі» было два варыянты: звычайны і палепшаны, на добрай паперы. Як паведамлялі выдаўцы, «Жалейка» — Янука Купалы (цана на простым паперы 50 кап., а на лепшай — 80 кап.)«. Прычым факсімільнае выданне «Жалейкі», якое з’явілася ў выдавецтве «Мастацкая літаратура» ў 1982 годзе, паказвае нам таннае выданне — хоць у яго ёсць малюнак на вокладцы: задуменны бялявы хлопчык з жалейкай на фоне вясковага пейзажу, а ў дарагім варыянце на вокладцы малюнка няма, толькі сціплы арнамент. Як зазначае даследчык Мікола Трус, «дзякуючы факсімільнаму выданню 1982 года ў агульнай чытацкай свядомасці зафіксаваўся больш танны, этнаграфічны варыянт зборніка — з выявай музыкі на фоне далёкіх краявідаў». Мікола Трус адносна «дваякасці» кніг прыводзіць таксама рэкламны тэкст «Таннае выданне на добрым белым паперы ў вокладцы»; «Дарагое на пекным чэрпаным паперы, у пекнай з беларускім узорам вокладцы».

Два імені: нараджэнне Янкі

Ці звярнулі вы ўвагу, што ў абвестцы выдаўцоў імя аўтара значыцца як «Янук Купала»? Янка — гэта ж насамрэч жаночая форма імя Янук. З таго часу як 15 мая 1905 года ў мінскай газеце «Северо-Западный край» быў надрукаваны верш «Мужык», Купала падпісваўся менавіта «Янук Купала». Шмат у якіх крыніцах можам прачытаць, што Янкам паэт стаў менавіта з выхаду зборніка «Жалейка»: нібыта Браніслаў Эпімах-Шыпіла, адзін з лідараў беларускага руху ў Санкт-Пецярбургу, які быў рэдактарам зборніка, такім чынам выпадкова памыліўся. Аднак перачытаем першы верш зборніка, дзе сем разоў паўтараецца рэфрэн з імем паэта: «Завуся я толькі — Янка Купала», «Ат ведама з вёскі — Янка Купала» і гэтак далей. Наўрад сем разоў папраўленае слова ў адным вершы можна назваць выпадковай памылкай. Хутчэй за ўсё, рэдактара не задаволіла немілагучнасць, якая атрымліваецца пры сутыччы дзвюх літар «к» у «Янук Купала», і тое, што пры гэтай форме ў радку парушаецца рытм. Так і з’явіўся «Янка Купала».

Два рэцэнзенты: адна колернасць або сонца

На «Жалейку» адразу ж з’явіліся рэцэнзіі. Прычым дужа кантрасныя. Самая першая — Ядвігіна Ш. у газеце «Минское эхо». Да апошняга часу тэкст яе быў невядомы, але Мікола Трус знайшоў сканаваную копію нумара ад 9 ліпеня 1908 года з рэцэнзіяй у фондах Расійскай дзяржаўнай бібліятэкі ў Маскве. Вось што піша рэцэнзент: «Лепш быць першым у вёсцы, чым другім у Рыме», — вось першае, навязлівае, уражанне пры чытанні новаспечанага даволі аб’ёмістага (152 стар.) томіка беларускіх вершаў Янкі Купалы пад агульным загалоўкам «Жалейка». І калі мары беларусаманаў — уваскрэсіць і даць літаратурную абалонку паміраючаму беларускаму дыялекту — наканавана ажыццявіцца, то паміж піянерамі гэтай ідэі адно з першых месцаў зойме бясспрэчна Янка Купала... Жыццё беларуса занадта манатоннае, і мы не павінны таму быць асабліва патрабавальныя ў разнаколернасці яго народнага паэта».

Згадзіцеся, даволі з’едлівыя трапляюцца інтанацыі. Ці не таму Уладзімір Самойла, аўтар іншай рэцэнзіі, надрукаванай пад псеўданімам Уладак з Казіміраўкі, не шкадуе ўхвалаў: «Толькі нядаўна над цёмнай і пахмурнай Беларуссю сталі крыху расхадзіцца хмары, вузенькі луч свету і цяпла пачаў ліцца ў змучаную душу мужыка-беларуса. Такі дачакаў народ наш сваіх «пячальнікаў». Да гэтых «пячальнікаў» беларускага народа належыць перш-наперш малады пясняр Янук Купала... Песні Купалы — гэта люстра, у каторым свеціцца душа беларуса, яго жыццё, яго родны край; гэта праўдзівы, непадроблены голас, што выходзіць з самай глыбі народнай душы... І хто раней не верыў, каб беларускі народ мог прачнуцца і пайсці сваёй уласнай дарогай, той цяпер мусіць прызнаць, што беларусы яшчэ не ўмёрлі, яшчэ маюць сілу жыць і развівацца, што ўжо самі яны «нясуць сваю крыўду на свет цэлы», захацелі «людзьмі звацца».

У другой сваёй рэцэнзіі Самойла сцвярджае: «Сонца жывой, сапраўднай паэзіі заглянула ў ваконца цёмнай, беднай, але вялікай хаты беларускага народа!»

Два арышты: «сведений о нем в комитете не имеется»

Сам Купала так успамінаў пра той час: «Якія былі ўмовы друкавання? Першы мой зборнік „Жалейка“ выдадзены ў 1908 годзе беларускай выдавецкай суполкай „Загляне сонца і ў наша аконца“. Пасля выхаду кніжка была канфіскавана, а выдаўцы былі судовай палатай прыцягнуты да адказнасці. Толькі пасля вялікіх клопатаў удалося зняць канфіскацыю. А ў 1909 г. у Вільні кніжка была ў другі раз канфіскавана па распараджэнню віленскага генерал-губернатара».

Захавалася прадстаўленне Пецярбургскага камітэта па справах друку пракурору Пецярбургскай судовай палаты ад 4 лістапада 
1908 года аб забароне і арышце «Жалейкі»:

«В С.-Петербургский комитет по делам печати поступила брошюра на белорусском наречии (напечатанная русским шрифтом) под заглавием „Жалейка“ (Дудочка) Янки Купалы, издательство „Загляне сонца і ў наша ваконца“ № 6, цена 50 коп., КРД п. л., 4300 экз., типография К. Пянтковского (Большая Подьяческая).

...Во всех произведениях Янки Купалы (за исключением нескольких переводных) описывается тяжелая, полная лишения и труда жизнь белорусского крестьянина. Упорный беспросветный труд и вместе с тем хроническое недоедание, болезни, холод, словом, неизбывная нищета — вот основная нота, властно звучащая в стихотворениях Купалы. Сравнивая жизнь крестьянина с тем, как живут помещики, чиновники и другие, Янка резко нападает на современный несправедливый, по его мнению, порядок вещей, при котором может иметь место, с одной стороны — праздная и в то же время сытая и обеспеченная жизнь одних людей, с другой — труженическая и, несмотря на это, полная нужды и лишений жизнь крестьян. Глубоко скорбит автор и о том, что народ не пользуется той свободой, при которой жизнь его не могла бы быть так несчастна и безотрадна...»

Два вершы прызнаныя ўвогуле злачыннымі, супраць Янкі Купалы просяць узбудзіць судовае пераследванне, праўда, «сведений о нем в комитете не имеется».

Два «Шаўцы»: з гісторыі памылак

Сваю рэцэнзію на «Жалейку» Ядвігін Ш. завяршае так: «Колькасць памылак у выданні цалкам зразумелая і выбачальная». У канцы зборніка пералік памылак займае чатыры старонкі. Найчасцей памылкі надараліся з-за асаблівасцяў беларускай мовы, якіх друкары не ведалі. Хоць «у» кароткае ў тэксце ўжываецца, замест «і» беларускага стаіць «и» рускае, «ё» перадаецца спалучэннем «йо» («вйоска», «йон»). Карацей, звыклыя правілы не дзейнічалі. Таму сярод памылак — замест «песенку-думку» прапануецца чытаць «песеньку-думку», замест «вочи» — «вочы». Ёсць памылкі, якія не адразу зразумееш. Дзіўны «Долюб» у арыгінале гучыць як «Долю», «Гюблю» — «Люблю», «жеже» — «жджэ», «Сцэопки» — «Сцйопки», то-бок «Сцёпкі». Зразумела, піцерскі наборшчык, які набраў «Рэзак і нарогі», наўрад адрозніваў гэта ад «От, рэзні-нарогі», як належыць у арыгінале. Ну і самая заўважная памылка зазначаецца выдаўцамі напачатку:

«Просім выбачыць, што праз недагляд верш „Шавец“ знайшоўся тут выдрукаваным два разы: на стр. 40 і 118».

«Я шавец-маладзец,

Знаю дзела сваё,

Слухаць мусяць мяне

Капылы і скур’ё».

Два паэты: як Купала стаў Багушэвічам

Зборнік «Жалейка» адразу набыў вядомасць шырэйшую, чым толькі ў свядомых беларускіх колах. Зборнік перадалі Максіму Горкаму, ён асабліва ўпадабаў верш «А хто там ідзе» з дададзенымі нотамі, палічыўшы беларускім гімнам. А яшчэ адзін выпадак апісвае ў сваіх успамінах беларускі дзеяч Яўген Хлябцэвіч. У канцы 1909 года кнігавыдавецтва «Разум» выпусціла ў Пецярбургу «Альманах-каляндар для ўсіх» на 1910 год.

Там было змешчана «Чытанне на кожны месяц» — вытрымкі з твораў мастацкай літаратуры, якія адлюстроўвалі жыццё і творчасць народаў Расійскай імперыі. Май прысвяцілі беларусам. Там былі змешчаны два вершы Янкі Купалы ў кепскім перакладзе на рускую мову і партрэт Францішка Багушэвіча з подпісам «Я. Купала, беларускі паэт». На сходзе беларускага навукова-літаратурнага гуртка студэнтаў Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта было вырашана: Купала павінен пратэставаць! Ягоны ліст Хлябцэвіч надрукаваў у газеце «Новая Русь», дзе рэдагаваў аддзел «Кніжны і бібліятэчны лісток»:

«Гэтымі днямі я выпадкова прачытаў у календары „Альманах-каляндар для ўсіх“ паміж другімі свае два вершы, перакладзеныя з беларускай на рускую мову, узятыя з маёй кнігі „Жалейка“... Хаця пераклад зроблен і нядбайна ў стылістычных адносінах і ў адносінах дакладнасці з арыгіналам, а таксама і без майго ведама, што, здаецца, у культурных краінах не практыкуецца, я вымушаны мірыцца, дзякуючы хаатычнаму становішчу нашых законаў наогул і ў асаблівасці часовых правіл аб друку, з парушэннем маёй аўтарскай уласнасці. Але вынаходлівае кнігавыдавецтва пайшло ў сваім і так непамерным захапленні яшчэ далей: яно змясціла ў гэтым жа календары чыйсці здымак, падпісаўшы пад ім маё прозвішча „Янка Купала“. Гэта пераходзіць ужо ўсе межы далікатнасці, тым больш, што мой фотаздымак нідзе яшчэ не друкаваўся».

Купала лічыць, што ў час, калі ідзе «цяжкая непамерная барацьба за нацыянальную незалежнасць», да яе прадстаўнікоў трэба «адносіцца больш карэктна і з больш разважлівай павагай».

Дарэчы, звярнулі ўвагу, як Купала называе партрэт Багушэвіча «чыімсьці здымкам», як быццам не пазнаў яго? Між тым прачытаем больш поўна тэкст рэкламнай аб’явы: «1) „Жалейка“ — Янука Купалы (цана на простым паперы 50 кап., а на лепшым — 80 кап.) і 2) Smyk — M. Buraczka (цана 20 кап. і дарагое выданне — 35 кап.)». Вось жа яны побач, Купала і Мацей Бурачок — які і ёсць Францішак Багушэвіч, яшчэ адзін крамольны паэт. І кранальная дэталь: гэта час, калі Купала яшчэ ніводнага свайго партрэта ў друку не бачыў! А хацелася... Але ж надрукуй выдаўцы ягоны партрэт — і апазналі б судовыя ў Івану Дамінікавічу Луцэвічу крамольнага Янку Купалу, якога належала арыштаваць.

Зрэшты, упэўнена, што загадак і цікавых гісторый вакол «Жалейкі» знойдзецца яшчэ шмат.

Людміла РУБЛЕЎСКАЯ

Загаловак у газеце: «Поўрубель» за сонца

Выбар рэдакцыі

Грамадства

 Для чаго Аляксей Хомчык стаў урачом?

Для чаго Аляксей Хомчык стаў урачом?

«Дзядзька Васіль загінуў, ты павінен працягнуць яго справу. Ты добра вучышся, павінен стаць доктарам».

Грамадства

Буякі, суніцы і лісічкі — прыцэньваемся да падарункаў чэрвеня

Буякі, суніцы і лісічкі — прыцэньваемся да падарункаў чэрвеня

«Ёсць і імпартныя, іспанскія — яны па-ранейшаму ў раёне 70 рублёў за кіло, 30 рублёў — кантэйнер».

Экалогія

У Беларусі пабудуюць 30 рэгіянальных смеццеперапрацоўчых заводаў

У Беларусі пабудуюць 30 рэгіянальных смеццеперапрацоўчых заводаў

Агульная плошча звалак у Беларусі займае каля 4 тысяч гектараў.