Вы тут

Па замове Яна Баршчэўскага


Прайшло больш за 170 гадоў з дня смерці пісьменніка Яна Баршчэўскага, а яго біяграфія ўсё яшчэ мае шмат белых плям, над раскрыццём якіх па-ранейшаму працуюць навукоўцы. Аднаму з іх — даследчыку з Санкт-Пецярбурга Дзмітрыю Вінаходаву — у канцы 2023 года пашчасціла зрабіць адну цікавую знаходку.


Панарама горада Полацка з боку Экімані. Літаграфія. 1845 г.

«Мінаю пушчы і вось на шырокай раўніне бачу горад Полацк. Званы св. Стафана, на Замкавай гары — царква св. Сафіі, якія, стоячы ў тумане, здаецца, імкнуцца да воблакаў; іх постацівеліканы пануюць над горадам і над усёй ваколіцай. Гледзячы на ўсю гэтую мінуўшчыну, я ў думках стварыў яе вобраз; да сэрца падступіў смутак, і са слязамі на вачах сустракаў я гэтыя высокія муры», — пісаў Баршчэўскі ў «Шляхціцу Завальні». 

Полацк быў вядомы пісьменніку з дзяцінства, тут ён вучыўся ў езуіцкім калегіуме, доўгія гады песціў у сэрцы ўспаміны юнацтва. Заняўшыся ў Пецярбургу на пачатку 1840-х гадоў выданнем часопіса «Незабудка», пісьменнік кожнае лета прыязджаў у Беларусь, збіраючы падпіску сярод старых і новых знаёмых. А ў сваіх лістах да Юліі Корсак, сястры даўняга сябра Гаўдэнтыя Шапялевіча, да якой Баршчэўскі меў сардэчную прыхільнасць, складаў своеасаблівыя рэляцыі з гэтых вандровак. У лісце ад 10 верасня 1843 года ён так пісаў пра сваю чарговую паездку ў Полацк: «Быў я і ў Экімані, але не пабачыўся з маршалкам Беліковічам, бо ён перад гэтым выехаў у Віцебск; не сустрэўся таксама і са сваім супрацоўнікам панам Рэвутам. Адзін толькі настаўнік малявання п. Мінят хоць часткова ўзнагародзіў працу мае пілігрымкі: намаляваў алоўкам краявід Полацка з-за Дзвіны і мужчынскі ды жаночы строі тутэйшага простага люду». 

«Экіманія, — тлумачыў пісьменнік чытачам у "Шляхціцу Завальні", — маёнтак паноў Беліковічаў ля самае Дзвіны на стромым беразе ў прыгожай мясціне; увесь горад Полацк відаць адтуль як бы ў чароўнай панараме, а вясною, у паводку, ля падножжа гары чуваць музыка і песні са стругаў, што плывуць да Рыгі; шмат таксама старажытных паданняў захоўвае гэтая мясцовасць у народных апавяданнях». 

Нядзіўна, што прыгажосць такога куточка Ян Баршчэўскі пажадаў мець зафіксаваным на малюнку. Дапамог яму ў гэтым выкладчык малявання ў Полацкім павятовым дваранскім вучылішчы Аляксандр Мінят, які да гэтага часу ў Імператарскай акадэміі мастацтваў ужо атрымаў званне настаўніка малявання (і, дарэчы, стаў падпісчыкам «Незабудкі»). 

Праз Баршчэўскага малюнак Мінята з выявай Полацка трапіў да выдаўца Рамуальда Падбярэскага, які вырашыў перавесці яго ў гравюру і выдаць. Часопіс «Rоcznik Literacki», які выдаваў Падбярэскі, у 1849 годзе паведаміў сваім чытачам аб тым, што за адзін рубель срэбрам у выдаўца можна было набыць гравюру «Панарама горада Полацка, з боку мястэчка Экімань, прысвечаную выдаўцом беларускаму грамадству; з натуры маляваў пан Альб. [так у тэксце] Мінята, перамаляваў Альб. Жамет, адціснута ж двума адценнямі на вялікім аркушы ў парыжскай літаграфіі пана Поля Пеці». 

Вельмі доўгі час пра гэтую выяву літаратуразнаўцам і гісторыкам нічога не было вядома. Пакуль, нарэшце, яе не знайшоў Дзмітры Вінаходаў, які ўжо шмат гадоў займаецца вывучэннем біяграфіі і творчасці Яна Баршчэўскага. Літаграфія была выяўлена ў зборы Дзяржаўнага Эрмітажа ў аддзеле заходняй гравюры (інв. нумар ОГ-246370). Яна сапраўды мае вялікія памеры (45,5×61 см), а таксама наступныя надпісы, зробленыя па-польску: «Панарама горада Полацка, з боку Экімані», «Беларускаму грамадству прысвяціў Рамуальд  Падбярэскі, выдавец. 1845», «З натуры А. Мінят, перамаляваў Альб. Жамет», «На камені Напал. Кюі», «Літагр. друк. Поль Пеці». 

Пачнём, бадай што, з «парыжскай літаграфіі пана Поля Пеці». Адразу ж высвятляецца, што гэта — адна з містыфікацый Рамуальда Падбярэскага. Каб пераканаць друкароў і чытачоў, што ён мае сродкі, якіх не шкадуе на свае выданні, выдавец здольны быў пайсці на многае. На самай справе Поль Пеці толькі па нараджэнні быў французам. Аднак яшчэ ў канцы 1830-х гадоў прыехаў з Парыжа ў Пецярбург, дзе кіраваў літаграфіяй Эрмітажнай галерэі. У 1845 і 1847 гадах разам са сваім французскім калегам Гае-Дэфантэнам ён выдаў у сталіцы Расійскай імперыі шыкоўны альбом у двух тамах пад назваю «Императорская Эрмитажная галерея», які знаёміў чытачоў з калекцыяй жывапісу Эрмітажа (у той час галерэя яшчэ была зачынена для наведвальнікаў). Альбом уключаў амаль 130 аркушаў высакаякаснага друку, выявы для якіх з карцін Эрмітажа выканалі вядомыя французскія майстры, запрошаныя ў Пецярбург. 

Калі Рамуальд Падбярэскі не пашкадаваў грошай на друк літаграфіі з выявай Полацка ў адной з найлепшых майстэрань сталіцы, то сэканоміў на падрыхтоўчых работах: апрацоўкай малюнка да друку і пераносам яго на літаграфскі камень займаліся не іншаземныя мэтры друкарні Пеці, а навучэнцы Акадэміі мастацтваў у Пецярбургу Альберт Жамет і Напалеон Кюі. 

Такім чынам, сёння становіцца вядомай адна з першых літаграфаваных выяў Полацка, зробленая па малюнку 1843 года. Хочацца спадзявацца, што калі-небудзь будуць адшуканы і выявы «мужчынскага ды жаночага строяў тутэйшага простага люду», зробленыя мастаком Аляксандрам Мінятам па замове Яна Баршчэўскага. 

Людміла ХМЯЛЬНІЦКАЯ

Выбар рэдакцыі

Калейдаскоп

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Усходні гараскоп на наступны тыдзень

Шалям засталося прыкласці зусім няшмат намаганняў, каб жаданая мэта была дасягнута.

Грамадства

Камандзір вядзе за сабой

Камандзір вядзе за сабой

Пяцікурснік Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Е. Полацкай быў удастоены ганаровага звання «Чалавек года Віцебшчыны — 2023».

Моладзь

Вераніка Цубікава: Натхняюся жаданнем дзяліцца

Вераніка Цубікава: Натхняюся жаданнем дзяліцца

Яе песні займаюць першыя радкі ў музычных чартах краіны, пастаянна гучаць на радыё і тэлебачанні.