Вы тут

Чаму скарачаецца насельніцтва планеты?


Насельніцтва планеты ў найбліжэйшыя дзесяцігоддзі пачне скарачацца ўпершыню з часоў «чорнай смерці» (пандэміі чумы ў XІV стагоддзі). Прычына — рэзкае падзенне ўзроўню нараджальнасці. Пра гэта паведаміў The Telegraph са спасылкай на даследаванне, якое было апублікавана ў часопісе Lancet. Газета нагадвае, што пандэмія бубоннай чумы — адзіны перыяд у гісторыі, калі было зафіксавана скарачэнне насельніцтва планеты. Па ацэнках гісторыкаў, у выніку глабальнай эпідэміі тагачаснае насельніцтва планеты зменшылася з 400 да 350 мільёнаў чалавек. Пры гэтым Еўропа страціла амаль трэць жыхароў. Аднак, паводле новых даследаванняў дэмографаў, цяпер колькасць людзей упершыню ў гісторыі пачне скарачацца па натуральных прычынах. Чаму так адбываецца?


Дэмаграфічны пераход

Упершыню ў гісторыі колькасць насельніцтва свету дасягнула мільярда чалавек у 1804-м. За апошнія 200 гадоў тэмпы росту гэтага паказчыка былі беспрэцэдэнтнымі, з гэтай прычыны колькасць жыхароў планеты ўзрасла ў восем разоў. Калі ў пачатку 1900-х іх было 1,6 млрд чалавек, у 1950-х гадах — 2,6 млрд, то да пачатку 2000-х гадоў колькасць жыхароў ужо дасягнула 6 млрд, у 2011 годзе — 7 млрд. Такі імклівы рост тлумачыцца развіццём медыцыны, дасягненнямі ў галіне санітарыі, пашырэннем доступу да пітной вады, шырокім ахопам вакцынацыі, адзначае ТАСС.

Нягледзячы на пастаяннае павелічэнне колькасці насельніцтва, тэмпы яго прыросту апошнім часам запавольваюцца. Пік быў дасягнуты ў 1965–1970-х гадах, калі штогадовы рост складаў 2,1 працэнта. Пасля яго тэмпы замарудзіліся да 1,2 працэнта ў год, а ў 2020-м гэты паказчык упершыню апусціўся ніжэй за 1 працэнт. Прычынай гэтага спецыялісты называюць так званы дэмаграфічны пераход — працэс, пры якім грамадства з высокай нараджальнасцю і высокай смяротнасцю па меры эканамічнага развіцця ператвараецца ў грамадства з нізкай нараджальнасцю і нізкай смяротнасцю. Цяпер рост колькасці насельніцтва назіраецца ў асноўным у найбяднейшых краінах, якія знаходзяцца на раннім этапе дэмаграфічнага пераходу, — у Афрыцы на поўдзень ад Сахары, а таксама ў Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі і ў Лацінскай Амерыцы, там штогадовыя тэмпы росту перавышаюць два працэнты.

Паводле ранейшых ацэнак экспертаў Дэпартамента па эканамічных і сацыяльных пытаннях ААН, у 2030 годзе колькасць насельніцтва можа дасягнуць 8,5 мільярда чалавек, да 2050-га —9,7 млрд, у 2080-х гадах чакаецца пік колькасці насельніцтва — 10,4 млрд, паказчык будзе заставацца на гэтым узроўні да 2100 года, а пасля пачнецца зніжэнне. Згодна з іншымі прагнозамі, колькасць жыхароў планеты можа не перасекчы адзнаку ў 10 мільярдаў чалавек. Так, спецыялісты аўстрыйскага Цэнтра дэмаграфіі і глабальнага чалавечага капіталу імя Вітгенштэйна лічаць, што зніжэнне пачнецца ўжо ў 2070-х гадах пасля дасягнення ўзроўню 9,6 млрд. Скарачэнне колькасці насельніцтва абумоўлена ўзроўнем нараджальнасці, які зніжаецца. Так, у 1950-х гадах сумарны каэфіцыент нараджальнасці ў свеце складаў 4,97 нараджэння на жанчыну, у 2021-м ён скараціўся да 2,3, а да 2050 года гэтая лічба можа зменшыцца да 2,1. Як адзначаюць эксперты ААН, дэмаграфічныя тэндэнцыі рэальныя і аказваюць вялікі ўплыў на культуру і сацыяльныя адносіны, эканоміку і палітычны дыскурс. Яны ўплываюць на размеркаванне рэсурсаў, перамяшчэнне рабочай сілы і многія іншыя фактары.

У 1950-я сярэдняя працягласць жыцця насельніцтва свету складала прыблізна 50 гадоў, у 2019-м яна ўзрасла да 72,8 года. Аднак у 2021 годзе з прычыны пандэміі COVІD-19 гэты паказчык знізіўся да 71 года (68,5 aгода для мужчын і 73,5 года для жанчын). Самая высокая працягласць жыцця ў свеце — 85 гадоў — у Ганконгу, самая нізкая — 54 гады — у Цэнтральна-Афрыканскай Рэспубліцы. Чакаецца, што да 2050 года сярэдняя працягласць жыцця ў свеце вырасце да 77,2 года, а да канца стагоддзя — да 82 гадоў.

Вынікам павелічэння працягласці жыцця з’яўляецца змена ўзроставай структуры насельніцтва. Калі ў 1950-я гады людзі старэйшыя за 65 гадоў складалі пяць працэнтаў ад агульнай колькасці насельніцтва (прыкладна 130 мільёнаў чалавек), то цяпер гэта 10 працэнтаў (747,2 млн). Паводле прагнозаў, да 2050 года лічба можа ўзрасці да 22 працэнтаў.

Як адзначаюць эксперты Дэпартамента па эканамічных і сацыяльных пытаннях ААН, у 2022 годзе самыя густанаселеныя рэгіёны планеты былі размешчаны ва Усходняй і Паўднёва-Усходняй Азіі (у іх пражывала 2,3 млрд, або 29 працэнтаў усяго насельніцтва) і ў Цэнтральнай і Паўднёвай Азіі (2,1 млрд, ці 21 працэнт). Там жа знаходзяцца і самыя населеныя дзяржавы — Кітай і Індыя. Пры гэтым апошняя летась вырвалася наперад і стала краінай з самым вялікім насельніцтвам у свеце.

Цяпер у свеце назіраюцца высокія ўзроўні ўрбанізацыі і міграцыя, якая паскараецца. У 2009 годзе ўпершыню ў гісторыі колькасць гарадскога насельніцтва зраўнялася з колькасцю вясковага. Паводле даных Сусветнага банка, у гарадах пражывае каля 56 працэнтаў насельніцтва. Найбольш урбанізаванымі рэгіёнамі свету з’яўляюцца Паўночная Амерыка (83 працэнты), Паўднёвая Амерыка і краіны Карыбскага басейна (81 працэнт), Еўропа (75 працэнтаў). Паводле ацэнак ААН, да 2050-га ў гарадах будзе пражываць 68,6 працэнта насельніцтва.

Змена эпох

Верагодна, што мы жывём у перыяд, параўнальны па наступствах са зменай геалагічных эпох, адзначае expert. ru. Падобна, працэс няўхільнага росту насельніцтва планеты, які працягваўся некалькі тысячагоддзяў, здаецца, падыходзіць да канца. Паводле звестак, апублікаваных нядаўна ўпраўленнем ААН па народанасельніцтве (UNPD), прыліў зменіцца адлівам ужо да сярэдзіны цяперашняга стагоддзя.

Да 2050 года толькі ў васьмі краінах свету будзе захоўвацца дэмаграфічнае «станоўчае сальда» (гэта Дэмакратычная Рэспубліка Конга, Пакістан, Егіпет, Індыя, Эфіопія, Нігерыя, Філіпіны і Танзанія). На гэтыя дзяржавы будзе прыпадаць больш за палову ўсіх немаўлят на планеце. У астатнім свеце колькасць жыхароў скарачаецца ўжо цяпер. Эксперты ў якасці прыкладу прыводзяць Кітай, які саступіў званне самай населенай краіны свету Індыі.

Паўсюднае падзенне фертыльнасці стала сюрпрызам для дэмографаў, якія да апошняга часу лічылі, што адмова ад нараджэння дзяцей — гэта асаблівасць сем’яў з «залатога мільярда». Да еўраамерыканскай мадэлі сям’і ўшчыльную наблізілася і Паўднёвая Карэя (з сусветным антырэкордам па каэфіцыенце дзетанараджэння ў 0,72), і мусульманскі Іран (1,54). Тэхнічны прагрэс аказвае дэмаграфіі яшчэ адну «мядзведжую паслугу»: кожнае наступнае пакаленне ўсё менш сацыялізуецца ўжывую і ўсё больш — у віртуальным свеце. У віртуальных парах і дзеці «нараджаюцца», адпаведна, таксама віртуальныя. The Brіtіsh Medіcal Journal нават устанавіў, што рэзкае падзенне частаты сексуальных кантактаў у свеце з дакладнасцю да года супала з выхадам на рынак айфонаў. Адзіным плюсам такога трэнду сацыёлагі называюць зніжэнне колькасці падлеткавых (і ўвогуле незапланаваных) цяжарнасцяў.

Глабальную дэпапуляцыю падсілкоўваюць яшчэ два фактары, адзначыў expert. ru навуковы супрацоўнік Інстытута дэмаграфіі імя Вішнеўскага Валерый Юмагузін. «Першы фактар — гэта скарачэнне колькасці партнёрстваў, другі — скарачэнне колькасці дзяцей у партнёрствах, якія застаюцца. Але гэта, ва ўсякім разе, на сёння дакладна толькі для краін „залатога мільярда“. Слабаразвітыя краіны ўсё яшчэ паказваюць высокую фертыльнасць і гэта дазваляе прагназаваць, што на працягу цяперашняга стагоддзя міграцыйны напор адтуль у Еўропу і Паўночную Амерыку прывядзе да замяшчэння там карэннага насельніцтва выхадцамі з паўднёвых рэгіёнаў, — заўважыў Валерый Юмагузін. — Я не гатовы абмяркоўваць канкрэтныя лічбы, але што цяперашні „залаты мільярд“ праз паўстагоддзя будзе пераважна цемнаскурым — гэта цалкам верагодны сцэнарый».

У 1900 годзе насельніцтва Чорнага кантынента складала прыкладна 140 мільёнаў чалавек, ці дзевяць працэнтаў жыхароў планеты, аднак з тых часоў яго доля падвоілася. Дзякуючы спалучэнню зніжэння смяротнасці і аднаго з самых высокіх у свеце паказчыкаў нараджальнасці агульная колькасць насельніцтва Афрыкі павялічылася ў дзесяць разоў і цяпер перавышае 1,4 мільярда чалавек. Па прагнозах экспертаў ААН, да 2050 года гэтая лічба дасягне амаль 2,5 млрд. Такім чынам, больш за чвэрць жыхароў свету будуць афрыканцамі. Пасля гэтага рост насельніцтва тут замарудзіцца, але кантынент застанецца найбуйнейшай крыніцай росту ў свеце. Чакаецца, што да канца стагоддзя яго доля ў сусветным насельніцтве дасягне прыкладна 40 працэнтаў. Гэты прагназавальны зрух у структуры і патэнцыяльны дэмаграфічны дывідэнд для гэтых краін могуць мець глыбокія эканамічныя наступствы і нават змяніць глабальны расклад, паколькі некаторыя з гэтых дзяржаў маюць рэальныя шанцы стаць новымі сусветнымі лідарамі.

Тры варыянты

Калі свет пяройдзе ад росту насельніцтва да яго скарачэння, давядзецца пераасэнсаваць існыя мадэлі эканамічнага росту, паколькі яны зыходзяць з таго, што колькасць людзей павялічваецца або, прынамсі, не памяншаецца. Напрыклад, Чарльз Джонс са Стэнфарда піша, што свет можа апынуцца ў сітуацыі «пустой планеты»: людзей становіцца менш, спыняецца рост ВУП, стандарты жыцця перастаюць паляпшацца. І адначасова парушаюцца механізмы, на якіх заснаваны мадэлі эндагеннага эканамічнага росту за кошт тэхналагічнага прагрэсу, паколькі будзе скарачацца доля людзей, здольных генерыраваць інавацыі. Гэта вялізны шок для эканомікі. Каб змякчыць яго, урады розных краін спрабуюць стымуляваць людзей даўжэй заставацца на рынку працы, а таксама шукаюць тэхналагічныя крыніцы эканамічнага росту.

Як адзначыла вядучы навуковы супрацоўнік Інстытута паказчыкаў і ацэнкі здароўя (ІHME) Вашынгтонскага ўніверсітэта Наталля Бхатачарджы, зніжэнне ўзроўню нараджальнасці «цалкам зменіць глабальную эканоміку і міжнародны баланс сіл і запатрабуе рэарганізацыі грамадства». «Глабальнае прызнанне праблем, звязаных з міграцыяй і глабальнымі сеткамі дапамогі, стане яшчэ больш важным, калі існуе жорсткая канкурэнцыя за мігрантаў для падтрымання эканамічнага росту, а таксама па меры таго, як бэбі-бум у краінах Афрыкі на поўдзень ад Сахары працягваецца хуткімі тэмпамі», — заўважыла вучоны. Скарачэнне і старэнне насельніцтва патрабуюць гатоўнасці і рэарганізацыі грамадства «ад уздзеяння на харчовую бяспеку і структуру міграцыі да самай інфраструктуры краін», лічыць дырэктар аддзела дэмаграфічных навук Оксфардскага ўніверсітэта прафесар Мелінда Мілс.

Урады многіх краін не першы год шукаюць спосабы змяніць сітуацыю. За апошнія паўстагоддзя колькасць дзяржаў, якія аб’явілі павышэнне нараджальнасці «нацыянальным праектам», узрасла ў пяць разоў. Спосабы дасягнення гэтай мэты спрабуюць самыя розныя — ад матэрыяльнага заахвочвання за кожнае дзіця да забароны на аборты. Той жа Чарльз Джонс піша, што замест «пустой планеты» можна дамагчыся сітуацыі «пашыральнага космасу» — росту і насельніцтва, і ўзроўню жыцця, які выяўляецца ў росце дабрабыту.

«Вялікі дэмаграфічны пераход», пра які гавораць многія спецыялісты, зусім неабавязкова з’яўляецца дарогай у адзін канец, і фаталістычныя настроі тут недарэчныя, не згаджаецца дырэктар Цэнтра сацыяльнай дэмаграфіі РАН Леанід Рыбакоўскі. «Матэматычныя мадэлі, калі іх спрабуюць ужываць да такіх нестабільных матэрый як чалавечае грамадства, наогул маюць высокую ступень недакладнасці — у кожнай такой формуле занадта шмат невядомых. Калі не заленавацца і падняць прагнозы ААН па народанасельніцтве паўвекавой даўніны, то стане зразумела, што амаль усе яны патрапілі „ў малако“. Справа ў тым, што матэматыкі не могуць загадзя ведаць, якія меры прымуць урады, якой будзе эканамічная, экалагічная, палітычная сітуацыя ў тым ці іншым рэгіёне ў тое ці іншае дзесяцігоддзе ў будучыні. А ўсе гэтыя фактары могуць кардынальна, і прытым вельмі хутка, змяняць дэмаграфічныя тэндэнцыі», — растлумачыў эксперт.

Прафесар кафедры сацыялогіі сям’і і дэмаграфіі сацыялагічнага факультэта МДУ Аляксандр Сінельнікаў растлумачыў «Известиям», што такія прагнозы складаюцца як мінімум у трох варыянтах: з нізкай, сярэдняй і высокай нараджальнасцю. 

«У адпаведнасці з варыянтам з нізкай нараджальнасцю насельніцтва свету пачне зменшвацца ўжо ў 2053-м. Засталося менш за 30 гадоў. Пры сярэдняй нараджальнасці насельніцтва свету пачне змяншацца ў 2086-м. Пры высокай нараджальнасці рост насельніцтва будзе працягвацца. Але гэты варыянт малаверагодны», — адзначыў прафесар. Паводле яго слоў, калі параўноўваць прагноз ААН, складзены ў 1994 годзе, то бачна, што найбольш рэалістычным аказаўся сярэдні варыянт, як гэта звычайна і бывае ў дэмаграфічных прагнозах. «Таму апасацца, што свет будзе перанаселены, не варта, бо насельніцтва будзе памяншацца. Гэты працэс можа працягвацца вельмі доўгі час, — падкрэсліў Аляксандр Сінельнікаў. — І перашкодзіць яму зможа толькі дэмаграфічная палітыка, накіраваная на павышэнне нараджальнасці».

Захар БУРАК

Загаловак у газеце: Прывід «чорнай смерці»

Выбар рэдакцыі

Адукацыя

Наталля Карчэўская: Культуры патрэбны прыток новых людзей

Наталля Карчэўская: Культуры патрэбны прыток новых людзей

Рэктар БДУКМ — пра падрыхтоўку прафесійных кадраў для ўстаноў культуры.

Грамадства

Батанічны сад — месца, напоўненае спакоем і прыгажосцю

Батанічны сад — месца, напоўненае спакоем і прыгажосцю

Прагуляліся па квітнеючым Цэнтральным батанічным садзе: расказваем аб уражаннях

Грамадства

Ці забяспечваецца ахова грамадскага парадку на Мінскім моры?

Ці забяспечваецца ахова грамадскага парадку на Мінскім моры?

Пра гэта даведаліся карэспандэнты «Звязды».

Гандаль

Кандытарскія вырабы — брэнд беларускай харчовай прамысловасці

Кандытарскія вырабы — брэнд беларускай харчовай прамысловасці

Напярэдадні Міжнароднага сімпозіума кандытараў эксперты расказалі аб планах і перспектывах кандытарскай галіны.