Вы тут

Мікола Маляўка — толькі ў заўсёднай хадзе, з прагай нерушу і новых задум


Яго самыя галоўныя кнігі, пачынаючы ад першай «Едуць маразы», стаяць асобным важкім радком на паліцы маёй хатняй бібліятэкі. Кожная з аўтографам, засведчаным акуратным, амаль каліграфічным почыркам, з роздумам, абавязковым пажаданнем, а часам і ўсмешкай. На гэтай жа кнізе ўжо ніколі не будзе яго. Не патрымае яе і сам аўтар. Мікола Маляўка пайшоў з жыцця 4 красавіка гэтага года, калі яго дачка Юля забірала аддрукаваную кнігу «У райскім садзе і ў жыцці». Нейкай загадкавасцю кранула мяне яе назва. Нібыта разлічана на дзве кнігі, а кніга адна. Усё вытлумачаць потым шчымлівыя і пранікнёныя яго вершы. Ды і сам аўтар, прадчуваючы, напэўна, абавязковае пытанне чытача, што ж уяўляе сабой той самы «райскі сад», растаямнічыць сваю задуму коратка: гэта «сад надзей і мар», які ёсць і павінен быць у кожнага. Ну а наколькі яны спраўджваюцца, будзе і адказваць само рэльнае жыццё — гэта значыць, другая частка назвы.


Усё гэта і выбудоўваецца ў форме санета, у якім ён, як ніхто іншы з нашых паэтаў, пачувае сябе і надта па-свойску. Кананічная строгасць жанру не палохае Маляўку, а толькі собіць яго самараскрыццю. Кожны твор як бы падзяляецца на два фрагменты. Першы — своеасаблівы запеў, уваход у тэму, а другі — як пэўнае падсумаванне прамоўленага і закранутага, але тут, як і ва ўсіх іншых жанрах паэзіі, ёсць «свой кантрапункт і свае правілы праўды і гармоніі» (Т. Гацье). 

Як прызнаваўся сам, «улюбіў» ён сябе ў гэты жанр зусім выпадкова, паабяцаўшы некалькі вершаванняў для анталогіі санета яе складальніку. Сама інтанацыя і меладычнага, і адначасова запаволенага верша была ў нечым сугучнай разважлівай форме санета. І ён, сам таго не чакаючы, нібы прывязаўся да яе. А яна патрабавала і адпаведнага самараскрыцця. Пра свой унутраны свет прамаўляў шчыра і адкрыта і, вядома ж, спавядальна.

Назва кнігі паэтам часам даецца цяжэй, чым сама яна. У Міколы Маляўкі ўсё па-іншаму, хоць і не зусім прасцей, зрэшты, як і ў кожнага. Проста ў яго вынікае са зместу самой кнігі. У большасці яго паэтычных зборнікаў гэта кідкі, яркі і разгалінаваны вобраз, які ствараецца з дапамогай і шляхам зместу. У гэтым і сэнс пошуку. І пошук, і сэнс, і вынік — яны трыадзіна і трымаюць паэта ў фокусе яго творчага зацікаўлення, і собяць яму ў яго няўтомнай жыццёвай хадзе. Толькі ў пошуку, з грыбным кошыкам у руцэ, з прагай нерушу і новых задум, толькі ў заўсёднай хадзе — іншым яго і ўявіць немагчыма. 

Кожны паэт стварае ў літаратуры свой свет вобразаў і кожны з іх творыць, як правіла, з матэрыі сваёй душы, грунтуючыся на жыццёвых рэаліях. Усё, адшуканае паэтамі, што потым застаецца здабыткам літаратуры, сведчыцца не пячаткай роднага сельсавета, а слядамі на сцяжынах свайго маленства і маладосці, тых самых, якія памятаюць і ногі тваіх аднагодкаў, бацькоў і родзічаў, а таксама далёкіх прадзедаў. І вобраз вялікай Радзімы кожнае пакаленне паэтаў малюе сваімі фарбамі. Беларусь, якая калісьці слыннаму Уладзіміру Дубоўку ўявілася шыпшынай, ва ўяўленні Міколы Маляўкі паўстала дзічкай у полі:

О Беларусь мая, цябе ў няволі

Мячамі секлі, дзідамі калолі, 

Бамбілі і расстрэльвалі цябе, — 

А ты стаіш, як дзічка тая ў полі, 

Апаленая ў жорсткай барацьбе, 

Але — у квецені, але — на волі. 

«Дзічка ў полі» — не толькі назва кнігі, а цэласны, зрокавы і нават філасофскі вобраз. Вобразна і адметна адзначыліся ў нашай памяці і яго кнігі «Аднавякоўцы», «Зімні дождж», «Раманс на два галасы». Ды і тая ж кніга «Жалеза», назву якой так настойліва не прымаў патрабавальны выдавец Анатоль Кудравец, які і да слова быў чуйны, і цаніў паэзію Міколы Маляўкі. А яна ўяўляла для маладога тады паэта нешта нават большае за вобраз. Бачыў у тым «жалезе» шмат унутранага сэнсу, які падкрэсліваў усю важкасць маладой задумы. Тады адстаяў сваю назву. У гэтым сэнсе быў чалавекам упартым, не саромеўся змагацца за тое, што лічыў знаходкай. 

Трэба толькі здагадвацца, чаго каштавала часам такое «адстойванне». Зусім не збіраючыся аспрэчваць свайго знакамітага земляка Якуба Коласа ці спаборнічаць з класікам, адну са сваіх галоўных кніг назваў «Старой зямлёй». 

Казалі, напэўна, ды і кажуць, што ў яго паэзіі шмат прысвячэнняў. Сорамна ды і смешна апраўдвацца перад некім. Кожны верш у паэта мусіць быць прысвячэннем усяму таму і ўсім тым, хто падараваў яму натхненне. А тут нават не натхненне, а нібыта і зямляцкі абавязак. «Прысвячэнні» — так называецца і верш, які адразу трапіўся на вочы ў яго апошняй кнізе:

У жальбы дні нябёсы не глухія. 

Малітвы чуе міласэрны Бог, 

Ды не вярнуць іх, страты дарагія, 

На пакаяння і любві парог. 

І ўсё часцей выношу прысвячэнні

З падтэксту ценю — на святло вачэй. 

Не ведаю, ці мёртвым палягчэе, 

А мне і жыць, 

І працаваць лягчэй. 

У апошні дзень сёлятняй зімы, 29 лютага, наведаў яго на кватэры на вуліцы Багдановіча. Убачыў ляжачым у ложку. Але твар быў светлы, без адзінай хмурынкі, як і заўсёды, колькі яго памятаў. Не здалася даўгаватай і наша размова, хоць зацягнулася на добрых дзве гадзіны, прымала ўдзел у ёй і жонка паэта Вера Яўстаф’еўна. Гаварылі пра тое, пра што ўжо неаднойчы згадвалі і дагэтуль. Было што ўспомніць і яму, і мне, бо наша зямляцкае сяброўства змацавана яшчэ і сумеснай працай на Беларускім радыё, у часопісе «Вясёлка». У нас было шмат сумесных дарог, добра зведалі на ўласных узаемастасунках, што значыць шчырая сяброўская падтрымка, блізкае плячо, сапраўдная сардэчнасць і чалавечы давер. Адно згадвалася і надта сумна, іншае патрабавала і зусім не пазбаўленай гарэзлівага намёку ўсмешкі. Толькі пазней дайшло да мяне, што ва ўсім гэтым, што згадвалася, як бы між іншым пробліскам праглядваўся і сумны матыў развітання. З цяжкай хваробай, як мне здалося, быў не згодны, не верыў у яе, не згаджаўся з тым, што яго няўтомныя, з дарогамі заручоныя ногі раптам сталіся чужымі і непаслухмянымі. Сам і суцяшаў сябе: «Нічога, вось прыеду ў Мікалаеўшчыну, і ўсё маё былое адразу вернецца да мяне!» Згадваўся тут жа Нёман, які вольна і плынна цячэ за яго вясковай хатай, а заўсёды здаецца, што цячэ за тваёй спінаю. Наступную сустрэчу і планавалі ў Мікалаеўшчыне.

Назаўтра пачыналася вясна, але птушак яе Мікола Маляўка ўжо не пачуе, і не пабачыць яе цвету, і не прыла-
шчыць дарагую нёманскую хвалю. Праз некалькі дзён ад’язджаў у пушчу на бярозавік. А ён мне пра сваё бярозавае адказаў сумнымі радкамі са сваёй кнігі:

Гляджу, як быццам хто 

ў сталічным скверы

Пафарбаваў бярозы ў колер шэры. 

Далёкі ён, куточак дарагі, 

Святлом і ласкай цешыць 

толькі ў мроях, — 

І пацямнелі, пэўна, ад тугі

Перасяленцы нашы ў майскіх строях. 

Ужо з сённяшняга дня мне пачынае здавацца, што размова наша хоць і не мела нейкага развітальнага прадчування, але з яго боку была надта спавядальная. Можа, такое адчуванне з’явілася пасля прачытання яго кнігі «У райскім садзе і ў жыцці». Як балюча раптам адгукнуліся ў душы яго радкі:

Не думай, 

што далёка вечнасць, 

Як аддаляючы з жыцця, 

Раскрыйся

ў споведзі сардэчнай — 

Увесь, да самазабыцця. 

У думках высвеці пяшчоту, 

А словы — выверы спярша:

Галоўнае, каб ні на ёту

Яна не схібіла, душа. 

Спавядальна гучыць сёння для мяне не толькі яго апошняя кніга, але і ўся яго паэзія. Магчыма, надта ціха, аднак праўдзіва, даверліва і адказна ён і пражыў на гэтай зямлі, імкнучыся нікога не пакрыўдзіць, а, калі трэба, дапамагчы, падказаць і паказаць там, дзе ты можаш, тое райскае і светлае тым, хто яго не бачыць. Ды хіба мала ў сапраўднага паэта абавязкаў сумлення! І ўсе іх бярэ на сябе яго душа. Нездарма слова «душа» так часта гучыць у спавядальных яго радках. 

Пра ўсё гэта кажу, а не сцвярджаю катэгарычна, але ж калі слова паэта кліча цябе да ўласнага роздуму, дык хіба нельга яму давяраць? Захапленне і роздум недзе ходзяць побач, аднак характар у іх розны і відавочна адрозны. Калі ўважліва прасачыць за творчымі сяганнямі Міколы Маляўкі, заўважыш, як з гадамі яго творчая думка ад рамантычна ўзнёслага, мякка зачараванага, па-маладому рамантычнага сягала паступова і да роздумна-суровага, надта засяроджанага перасэнсавання таго, чым у маладосці даводзілася здзіўляцца і захапляцца. Тады знікала і тое даўняе, хай і летуценнае, але не эйфарыйнае, і з’яўлялася зусім нечакана-тужлівае, пакаяльнае, нават не характэрнае для яго самога. 

І вось яшчэ адно, на чым хацелася б засяродзіць увагу чытача гэтай спавядальна-развітальнай кнігі — саму прыроджаную любоў аўтара да Нёмана. Рака, як і маці для паэта, асабліва, калі яна вядомая, — амаль заўсёды рака (а не звыклая крыніца) яго натхнення, а яшчэ вялікі айчынны гонар. Без Нёмана таксама цяжка ўявіць паэзію Міколы Маляўкі. Родная рака ніколі не мінае берагоў яго сэрца. Нёман — гэта і гняздо яго, і калыска, і песня. З усіх выраяў сэрца вярталася толькі сюды:

Вярнуўся з выраю, здарожаны, 

Над ціхім Нёманам стаю — 

І адкрываю зноў прыгожую

Сваю зямлю. 

Усе яго адкрыцці ішлі менавіта адсюль, ад берагоў роднага Нёмана. Ды і ўсе яго вядомыя вершы напісаны ў рытме Нёмана. Калі хочаце адчуць гэты рытм, уважліва прачытайце радкі з яго кніг, а потым схадзіце і павітайцеся з нёманскай хваляй. І вы адчуеце не толькі гэты жыцценапорысты рытм, але і разажлівае біццё паэтавага сэрца. Яны аднолькавыя ў сваім рэальным і ўяўным судачыненні. Яны ў суладдзі. 

Не ўпаўнаважаны сцвярджаць за ўрачоў, а ў сцвярджэнні крытыкаў не сумняюся: у сардэчных яго вершах арытміі ніколі не назіралася. 

У апошнюю кнігу Мікола Маляўка ўключыў даўнюю паэму «Блакітная рота». Памятаю, якія спадзеўкі ўскладаў паэт на гэты свой, як яму здавалася, самы сталы твор. Пра суровыя армейскія будні, пра салдацкае сяброўства напішацца ім і паэма «Каранцін». Хоць яна і ўразіла сваім роздумным зместам, добрым, смелым і густоўным асэнсаваннем перажытага самога Анатоля Вялюгіна, рэдактара аддзела паэзіі часопіса «Полымя», аднак дарогу сабе да чытача прабівала з цяжкасцямі. Мікола згадзіўся на новую назву, сёе-тое па падказцы Анатоля Сцяпанавіча дапрацаваў, нават дадаў некалькі раздзелаў. Аднак вырашальным жэстам галоўнага рэдактара Кастуся Кірэенкі паэма ў друк так і не трапіла. Цяпер я здзівіўся: як жа надзённа, свежа і пранікнёна гучаць радкі Міколы Маляўкі амаль праз паўстагоддзя пасля іх напісання:

У кожным лёсе, 

Усё, што перажыта, 

Праб’ецца потым, 

як з-пад снегу жыта, 

Праб’ецца з-пад ападу дзён гадоў, 

Дзе — плёнам спраў, 

Дзе — пустацветам слоў, 

Дзе — горыччу, 

Дзе — слодыччу пладоў. 

У дзень, калі яго хавалі, з раніцы Стаўбцоўшчыну выпрабоўваў лівень. Вуліцы і вулачкі Стоўбцаў цяклі рэкамі. Перад Акінчыцамі, не даязджаючы да чыгуначнага пераезда, я прыпыніў машыну, — ехаць далей было немагчыма, яна магла ўсплыць і паплыць. У такіх выпадках кажуць, што неба аплаквае добрага чалавека. Я з гэтым цалкам пагаджаўся. Але залева неўзабаве ўтаймавалася. Зямля аплаквала паэта ўжо сваімі слязьмі. Трывожна патрэсквалі свечкі ў Мікалаеўшчынскай царкве, дзе адпявалі Міколу Маляўку. А далей шлях ляжаў на Церабяжы, на вясковыя могілкі. А там човен паэта паплыве пад карэнні дрэў і знікне ў абдымках яго бацькоў і зямлі. Гэты жалобны шлях згадае ён аднойчы ў сваім вершы:

Як ні спяшайся, 

Куды не бяжы, 

А вяртаемся ў Церабяжы. 

Казімір КАМЕЙША

Выбар рэдакцыі

Культура

Сусвет пад крыламі наміткі

Сусвет пад крыламі наміткі

Гутарка з мастацтвазнаўцам Марыяй Віннікавай.

Грамадства

Дадатак для падаткаў

Дадатак для падаткаў

Ключавыя навацыі звязаны з лічбавай сферай.