Адшукаць свае «карані» — адна з найважнейшых чалавечых патрэб. Сёння мала хто ведае нават аб прадзедах-прабабулях, не кажучы ўжо пра тых продкаў, што жылі раней. Адсюль цікавасць да гістарычных помнікаў, старадаўніх сядзіб і палацаў.

Калі знайсці звесткі пра лёс уласных продкаў складана, а часам немагчыма, то можна даведацца, як жылі на нашай зямлі тыя людзі, аб якіх вядома гісторыкам.

У сядзібу Булгакаў у Жылічах (Кіраўскі раён) турысты прыязджаюць часам за сотні кіламетраў. Мястэчка Жылічы вядома з XV стагоддзя. Яно належала князям Трабскім, Хадкевічам, Сапегам. У XVII стагоддзі тут была ўзведзена крэпасць: яе земляныя валы ў 3-4 чалавечыя росты часткова захаваліся да нашых часоў. У XIX стагоддзі крэпасць страціла сваё значэнне. І якраз у гэты час Ігнацій Булгак набыў Жылічы ў Францішка Сапегі. Францішак Сапега быў вядомы авантурыст і пастаянна меў патрэбу ў грошах, адзначаюць гісторыкі. Булгакі далі яму ў доўг буйную суму, і ў кошт доўгу ён, напэўна, аддаў ім гэтыя землі.

Новыя ўладальнікі на месцы старой крэпасці вырашылі пабудаваць палац. Палац у поўным сэнсе гэтага слова. Каб пусціць суседзям пыл у вочы, каб кожны пры поглядзе на яго зразумеў: уладальнікі — багаты і шляхетны род.

Радзівілы, Сапегі, Хадкевічы — гэтыя імёны грымелі па ўсёй Еўропе: военачальнікі, навукоўцы, палітычныя дзеячы. Старажытны род Булгакаў вядзе сваю гісторыю з XV стагоддзя, але на іх долю не выпала ні яркіх перамог, ні гучных здзяйсненняў. Ды і асаблівага багацця (разбагацеў род толькі напачатку XIX стагоддзя). І гэта, верагодна, непакоіла ганарыстых уладальнікаў Жылічаў. Не варта думаць, што сто ці нават дзвесце гадоў таму людзі былі іншымі. У дзевятнаццатым стагоддзі думалі і адчувалі гэтак жа, як у дваццаць першым. І гэтак жа многім хацелася здавацца лепш, чым яны ёсць на самай справе — гэта ўласцівасць чалавечай прыроды...

Як разбагацеў род Булгакаў? Дакладна гэта невядома, распавядаюць ва УК «Жыліцкі гістарычны комплекс-музей». Першы ўладальнік Жылічаў, які пачаў будаўніцтва палаца, быў правадыром дваранства —маршалкам. Гэта была выбарная пасада, так бы мовіць, «грамадская нагрузка». Але яго брат быў падкаморыем — чыноўнікам, які ведаў землямі. Такім чынам, у прадстаўнікоў роду была магчымасць танна купляць зямлю. Да канца XIX стагоддзя 60 тысяч гектараў зямлі былі скуплены сям’ёй Булгакаў. І зямля стала для роду крыніцай багацця. Ігнацій, як цяпер сказалі б, займаўся бізнесам: у яго былі спіртзаводы, цукровыя заводы, крухмальныя заводы, млыны, лесапільні. А прыбытак укладваўся ў палац.

Палац будаваўся амаль сто гадоў — з 1823 года па 1910-ы. Зразумела, працы не вяліся бесперапынна: як толькі з’яўляліся свабодныя грошы, Булгакі аднаўлялі будаўніцтва. Спачатку была ўзведзена цэнтральная частка палаца, на гэта спатрэбілася каля 10 гадоў, потым — бакавыя крылы, у адным з якіх была аранжарэя, і ў рэшце рэшт шырокі ўнутраны двор замкнула частка з уязной аркай-брамай. Амфілады парадных залаў, пакоі для шматлікай чэлядзі, дамавы касцёл, статуі, бясцэнныя калекцыі мастацтва, стайні з чыстакроўнымі коньмі — для Булгакаў палац быў паказчыкам статусу. 

Калі акінуць поглядам палац цалкам, можна заўважыць, што яго часткі — разнастайныя. Іх праектавалі і будавалі розныя архітэктары. Але гэта былі майстры сваёй справы, і ў цэлым ансамбль выглядае арганічна. Цэнтральную частку праектаваў знакаміты Караль Падчашынскі. Верагодна, Станіслаў Шабунеўскі завяршыў працу над палацам, адзначаюць навукоўцы.

Паспрачаемся пра густы

Багатыя сядзібы XIX стагоддзя будаваліся ў абсалютна розных стылях, падпарадкоўваючыся толькі густам заказчыка. Палац у Косава — неаготыка, сядзіба ў Красным Беразе — сумесь готыкі і мадэрну, а Булгакі пажадалі ўзвесці рэзідэнцыю ў стылі класіцызм, або ампір. Вытокі стылю — у антычнасці, у пазамінулым стагоддзі яго любілі памешчыкі па ўсёй Усходняй Еўропе. Адміністрацыйныя будынкі ў сталінскія часы будавалі ў гэтым жа стылі: так званы «сталінскі ампір» — водгук моды XIX стагоддзя. Ампір патрабуе дакладных матэматычных прапорцый. У жыліцкім палацы яны не вытрымліваюцца — гэта хутчэй варыяцыя на тэму класіцызму. Але ўсё разам выглядае вельмі дасканала.

Інтэр’еры сядзіб таго часу таксама не падпарадкоўваліся дызайнерскім стылям. Гэта называецца «гістарычны эклектызм». Напрыклад, кесонныя столі з каштоўных парод дрэва з ляпнінай выглядаюць багата і эстэтычна, і іх можна сустрэць у старадаўніх сядзібах з самымі рознымі інтэр’ерамі і ў нашай краіне, і ў Расіі, і ў Польшчы.

У 1970-я гады (тады ў палацы Булгакаў размяшчаўся сельскагаспадарчы тэхнікум), ляпніну афарбавалі той фарбай, якая была ў наяўнасці. Падчас рэстаўрацыі гэтая фарба была знятая і ляпніну афарбавалі ў арыгінальныя колеры: каралавы, залаты, нябесна-блакітны, мятна-зялёны.

Пад столлю парадных залаў застылі ў палёце грыфоны, драконы, коні і калясніцы. Тут можна ўбачыць сюжэты антычнай, біблейскай, усходняй і славянскай міфалогіі. У розныя гады будаўніцтвам і інтэр’ерамі палаца займаліся розныя людзі, хоць усе яны належалі да роду Булгакаў. Па ляпніне на сценах і столі можна меркаваць аб іх характары і эстэтычных поглядах. Зразумела, тут працавалі выдатныя дызайнеры — напрыклад, вядомы мастак і скульптар Тадэвуш Раствароўскі. Але дызайнер — усяго толькі выканаўца, а «музыку замаўляе» той, хто плаціць. Дзе-нідзе ляпніна буйная і грубаватая — з серыі «возьмеш у рукі — маеш рэч». У іншых залах — вытанчаная, някідкая, арыстакратычная. Магчыма, да аздобы некаторых залаў прыклалі руку першая і другая жонкі Ігнація Булгака. Абедзве былі арыстакраткі — верагодна, іх род і сабраў буйныя калекцыі мастацтва, якія захоўваліся ў палацы і папаўнялася нашчадкамі.

У першага ўладальніка палаца ад дзвюх жонак было 9 дзяцей. Палац у рэшце рэшт стаў спадчынай малодшага сына, Эдгара. Ён атрымаў аграрную адукацыю ў Рыжскім палітэхнікуме, потым вучыўся ў Штутгарце (Германія). Вёў на сваіх землях перадавую гаспадарку. У Эдгара быў пітомнік, дзе вырошчваліся персікі, абрыкосы і нават ананасы, метэаралагічная станцыя і 200 га фруктовых садоў. Адзін з прадстаўнікоў роду, Ян Булгак, быў у ліку піянераў мастацкай фатаграфіі (у прыватнасці, па яго фатаграфіях аднаўляліся ў нашы дні інтэр’еры палаца). А апошні ўладальнік родавай рэзідэнцыі, Эмануіл Булгак, быў тэолагам, універсітэцкім выкладчыкам, аўтарам шэрагу работ па рэлігіязнаўстве. З пачаткам Першай сусветнай вайны ён вывез з рэзідэнцыі ў Жылічах усе каштоўнасці ў горад Арол — там у Булгакаў таксама была нерухомасць. Гэта была і вялікая бібліятэка — шэсць тысяч тамоў рукапісных і старадрукаваных кніг; і калекцыя сямейных партрэтаў і жывапісных палотнаў, у тым ліку пэндзля Яна Дамеля, Яна Ксаверыя Канеўскага, італьянскіх майстроў; і каштоўная калекцыя скульптуры, бронза, мармур, фарфор. А таксама 18 слуцкіх паясоў, калекцыя сярэднявечнай зброі і антычнага мастацтва. На жаль, большая частка гэтых скарбаў цяпер страчана. Сем палотнаў з калекцыі палаца захоўваюцца ў Арлоўскім музеі выяўленчых мастацтваў, астатняе бясследна знікла.

Прывідаў тут няма

Які ж палац без гістарычных анекдотаў і рамантычных гісторый? У «жыліцкім Версалі» ёсць зала з маскаронамі ў выглядзе твару жанчыны. Паводле адной з версій, гэта выява першай жонкі Ігнація Булгака Ізабелы, што памерла ў 1831 годзе, калі на гэтых землях лютавала эпідэмія халеры. Лічыцца, што няўцешны ўдавец загадаў скульптару вылепіць твар каханай. Зрэшты, смутак не перашкодзіў Ігнацію Булгаку неўзабаве ажаніцца з малодшай сястрой першай жонкі, Тэрэзай.

Ёсць і іншая версія паходжання «жаночай маскі». Паводле легенды, малодшы сын Ігнація, Эдгар, быў закаханы ў мясцовую сялянскую прыгажуню. Яна адказвала яму ўзаемнасцю. Але ажаніцца з сялянкай Эдгар не мог. Гэта азначала б стаць ізгоем сярод мясцовых памешчыкаў, а для Булгакаў, відавочна, статус быў адным з найважнейшых прыярытэтаў. Легенда кажа, што Эдгар адаслаў каханую ў адзін са сваіх далёкіх маёнткаў, каб ніколі больш яе не бачыць. Праўда гэта ці не — невядома, але Эдгар Булгак ніколі не быў жанаты і ў яго не было дзяцей.

Дарэчы, менавіта з гэтай постаццю звязаны адзін гістарычны анекдот. Пляменнік і спадчыннік Эдгара Эмануіл шмат падарожнічаў і сабраў багатую калекцыю антычнага мастацтва. У адным з падарожжаў ён купіў старадаўні мармуровы саркафаг. І падарыў яго пажылому Эдгару, як прадмет мастацтва. Дзядзька ж расцаніў падарунак як абразу: «Пляменнічак хоча ў труну мяне пакласці!» Адбылася сварка. У выніку жыліцкі палац Эмануілу дзядзька не завяшчаў, а прадаў. У свецкай хроніцы пісалі, што кошт палаца быў больш за мільён рублеў. На самай справе, згодна з фінансавай дакументацыяй, дзядзька прадаў пляменніку гэты маёнтак за 300 тысяч рублеў, расказалі ў музеі. Але і гэтая сума ў тыя часы была астранамічнай.

Старадаўнія палацы ў масавай свядомасці звязаны з містыкай і жахлівымі гісторыямі. Пра жыліцкі палац таксама ёсць байка, быццам бы ў адну з калон замураваная трохгадовая дзяўчынка. Існуе распаўсюджаны гістарычны сюжэт — падмуркавыя ахвяры. У раннім сярэднявеччы людзі не ўмелі добра будаваць, інжынерыя і матэматыка ў «цёмныя стагоддзі» былі забытыя, еўрапейцам трэба было адкрываць іх нанова. Будынкі падалі, людзі звязвалі гэта з гневам божым і спрабавалі ўлашчыць багоў ахвярай. Звычайна замуроўвалі ў падмурак курыцу або ягня, а часам і чалавека. Але гэта датычыцца толькі ранняга сярэднявечча. Булгакі ж будаваць сваю рэзідэнцыю пачалі ў XIX стагоддзі. Да таго ж, любая крывавая ахвяра ніяк не дапушчальная для хрысціяніна, а Булгакі былі дбайнымі каталікамі. Тым больш, што першым дойлідам палаца быў Караль Падчашынскі, сын прыдворнага архітэктара Радзівілаў, прафесар Віленскага ўніверсітэта. Ён спраектаваў і пабудаваў мноства будынкаў, якія стаяць да нашых дзён. Дапусціць думку аб «падмуркавай ахвяры» ў сувязі з гэтым чалавекам гэтак жа дзіка, як выказаць здагадку пра падобнае ў нашы дні. Такія легенды не толькі неразумныя, але і шкодныя, кажуць гісторыкі: людзі XIX стагоддзя дакладна нікога ў сцены не замуроўвалі — яны амаль нічым ад нашых сучаснікаў у плане маралі, жаданняў і памкненняў не адрозніваліся. Каб пераканацца ў гэтым, дастаткова пачытаць лісты, якія пісала Тэрэза Булгак свайму мужу Ігнацію ў яго «камандзіроўкі». Яна папракала мужа ў тым, што ён занадта шмат працуе, а дзеці і хатняя гаспадарка — толькі на ёй. Знаёма?..

Аляксандра АНЦЭЛЕВІЧ