Камедыя, якая зарадзілася ў перыяд Старажытнай Грэцыі (а можа, і раней), за сваю шматвяковую гісторыю перажыла незлічоную колькасць змен. У бясконцых метамарфозах — уся спецыфіка гэтага віду тэатральнага мастацтва. Але якая ж яна, сучасная камедыя? Які яе творчы патэнцыял? Да якіх мастацкіх сродкаў яна звяртаецца дзеля дасягнення пастаўленых перад ёй мэт? Адным словам, з чаго смяецца сучасны глядач? Бо гумар — з’ява, залежная ад часу і ўмоў. Актуальнасць яго паступова выпараецца, ранейшыя рэчы перастаюць выклікаць усмешку... але застаюцца выдатныя аўтарскія адкрыцці, верныя спадарожнікі будучых пакаленняў.
Для адказу на згаданыя пытанні звернемся да зборніка Улады Альхоўскай пад назвай «Усміхайцеся!». У кнізе чатыры п’есы — камедыі «Хутар, прэстыж і коцік», «Мама, гэта прывід, і мы пажэнімся!», «Поўнач. Магія. Новы год» і камедыйны дэтэктыў «Тытанавая ведзьма» (праўда, апошні складана назваць камедыяй у прамым сэнсе гэтага слова — фінал пакідае ў гледача зусім не вясёлыя ўражанні).
Самай удалай у зборніку, безумоўна, з’яўляецца п’еса «Мама, гэта прывід, і мы пажэнімся!». Якая ж маляўнічая карціна паўстае перад намі! Насмешлівы дух, бязвольны «акулярык» і яго маці-тыран, бытавая махлярка — што можа быць лепшым з пункту гледжання падбору характараў для камедыі? Вядома, не ўсё так проста: прывід Алісы (вось ужо сапраўды чарадзейнае імя!) — дзяўчыны, якая пасля аварыі затрымалася паміж жыццём і смерцю, — насамрэч поўны дзіўнай прыгажосці і д’ябальскага шарму; яе гуллівая вітальнасць і захапляльная непастаяннасць на працягу ўсёй камедыі здаюцца галоўным творчым здабыткам драматурга — не заплямленыя (як у нашым выпадку) грубымі аўтарскімі пралікамі і крывымі сюжэтнымі паваротамі, гэтыя маладаследаваныя якасці выклікаюць у адчувальным і спачувальным гледачы толькі самыя прыемныя, самыя жывыя эмоцыі і ўражанні. Яе былы бойфрэнд Мацвей, адзіны (калі не лічыць нас, назіральнікаў), хто бачыць перад сабой вобраз гераіні, што затрымалася паміж светамі, — гэты ўпарты палоннік уласнай нерашучасці — таксама не такі просты, як магло б падацца: яго палкая сыноўняя пашана згуляла з ім злы жарт, і наўрад ці без старонняй дапамогі яму ўдасца вырвацца з задушлівых абдымкаў пыльнага хатняга ачага. Але ж дзеля гэтага і патрэбны прывіды! З’яўляючыся ў нашым жыцці нечакана, яны, па волі выпадку, змяняюць траекторыю лёсу і пракладаюць свежыя сцежкі на самых цяжкадаступных вяршынях духу — дзіву даешся, бо разумовая гімнастыка можа быць не такой вынаходлівай на выдумкі, як жыццё, у якое няпрошана ўрываюцца прывіды з мінулага!
Камедыя «Мама, гэта прывід, і мы пажэнімся!» поўная выдатных, амаль шахматных сюжэтных хадоў і захапляльных камбінацый — гэтыя хады і камбінацыі настолькі дакладна прадуманыя, што ў іх не адчуваецца тэатральнага фальшу або наўмыснага гратэску. Кожнае сутыкненне герояў так ці інакш выверана праз прызму дакладнага аўтарскага мікраскопа, які, на шчасце, не разглядае псіхалагічныя адхіленні, дзіцячыя траўмы або маральныя недахопы кожнай канкрэтнай асобы. Гэта няхітрая камедыя, напісаная няхітрай мовай, у якой падзеі сышліся самым хітрамудрым чынам. Справа, зноў жа, у дробязях. Разглядаючы іх ужо праз прызму ўласнага чытацкага разумовага мікраскопа, можна знайсці мноства дзівосных дэталяў, здольных прынесці дасведчанаму эстэту незвычайнае задавальненне.
Калі пераходзіць да агульных ідэй, то п’еса гэтая, безумоўна, пра каханне. Пра перашкоды, няхай і нязначныя, якія яно пераадольвае перад тым, як здабыць узаемаразуменне і гармонію. Гэтыя перашкоды не патрабуюць маралізатарскага асуджэння з боку аўтара: абсурднасць настолькі відавочная, што няма ніякага сэнсу пачынаць выпальваць іх сваім гарачым пісьменніцкім дарам, руйнаваць гэтыя пясочныя замкі багатай хваляй павучальнага пафасу. Гумар у падобнай тэатральнай рэальнасці становіцца галоўнай зброяй супраць звычайнай камічнасці абставін, што склаліся. Галоўнае дасягненне драматурга ў створаных ім жа ўмовах — адсутнасць неабходнасці вымаўляць банальнасці вуснамі ўласных герояў.
А што ж мы можам сказаць пра іншыя творы Улады Альхоўскай? Даволі складана быць справядлівым, калі ва ўяўленні ўжо вызначыўся галоўны фаварыт, «прымадона», у адлюстраванне якой вы ўглядаецеся, чытаючы іншыя творы таго ж аўтара, пастаянна звяраючы прыстойны выгляд новай п’есы з вытанчанай стракатасцю абранай вамі як найлепшай. Камедыя «Хутар, прэстыж і коцік» з элементамі сатыры на сучаснае мастацтва здаецца ў пэўнай ступені шаблоннай. Тут канцэнтрацыя абсурднасці таго, што паказваецца, некалькі павышае градус дзеяння, выводзіць яго на якасна іншы ўзровень, дзе асабістыя амбіцыі і недахоп адукацыі становяцца каталізатарам надыходзячых непрыемнасцей. Аднак ёсць у гэтай п’есы і іншы, даволі станоўчы бок: нягледзячы на пэўную непраўдападобнасць некаторых сцэн, у «Хутары, прэстыжы і коціку» вельмі дакладна прапісаны характары. Мы дапускаем, што аўтарская гіпербала можа падацца камусьці празмерна прамалінейнай, немудрагелістай. Але варта прызнаць, што ва Улады Альхоўскай сапраўды ёсць асаблівы талент —
уваскрашаць народную гаворку, побытавую, сучасную. Так, у нейкай ступені гэта выглядае ненатуральна — назіраць за тым, як учарашнія падлеткі спрабуюць забіць усё чараўніцтва вялікай і магутнай рускай мовы (няхай даруе ім праслаўлены Тургенеў!) сваімі агіднымі слэнгавымі брыдотамі. Але ўсё ж будзем сумленнымі: пераадольваючы церні «кліпавага мыслення», мы ўсё радзей задумваемся пра чысціню ўласнай мовы, пра плаўнасць яе пераходаў, пра звонкі свіст нашай роднай гаворкі. А забываючыся на яго, аддаючы на разарванне модным неалагізмам, ці не робімся мы падобнымі да тых самых падманутых (мабыць, самімі сабой) маладзёнаў, што здымаюць артхаус у прыгожай вёсцы? А яны ж уявілі сябе «цывілізацыяй»...
Міхаіл ДАНІЛКОВІЧ
Малюнак Кірыла ЗАДВОРНАГА
