Люстэрка душы народа
— Ісмаіл, чым, на ваш погляд, характарызуецца беларуская літаратура? Хто з пісьменнікаў вам найбольш блізкі?
— Беларуская літаратура перш за ўсё характарызуецца сваёй выключнай праўдападобнасцю, маральнай трываласцю і глыбокім аналізам складаных судакрананняў унутранага свету чалавека. У яе аснове ляжыць шматвекавы шлях цяжкіх выпрабаванняў беларускага народа, чарада войнаў і пакутлівы пошук адказу на патанне, як застацца сапраўдным чалавекам сярод жахлівых трагедый і такіх няпростых выпрабаванняў.
У творах беларускіх пісьменнікаў вайна паўстае не проста як перыяд гераічных бітваў, а як момант найвышэйшага напружання сумлення, страху і смеласці. Мастацкая літаратура па-майстэрску адлюстроўвае непарыўную повязь чалавека з прыродай, апяваючы таямнічы свет палескіх лясоў і балот, і віцебскіх азёр як неад’емнай часткі нацыянальнага духу.
Сярод беларускіх пісьменнікаў мне найбольш блізкі Васіль Быкаў, які ўражвае сваімі пошукамі сакральнага. Ён даволі часта ставіць сваіх герояў перад пакутлівым выбарам: «Прыняць смерць ці прадаць сумленне?» У такіх творах, як «Сотнікаў» ці «Абеліск», пісьменнік паказвае, якіх духоўных вышынь можа дасягнуць чалавек, нават будучы фізічна слабым. Асноўная прычына, па якой творчасць Быкава мне такая дарагая, — гэта яго бязлітасная праўдзівасць. Ён не прыхарошвае вайну, а паказвае яе такою, якая яна ёсць — з усімі яе страхамі, брудам і духоўнымі выпрабаваннямі. Чытаючы творы гэтага аўтара, мы вымушаны задумацца не толькі над гісторыяй, але і над самым патаемным у нашым унутраным свеце, пра святое пачуццё — «сумленне». Менавіта таму беларуская літаратура і найперш творчасць Васіля Быкава, на мой погляд, з’яўляюцца сапраўднай школай гуманізму і духоўнай трываласці.
— Ці можна праз паэтычныя творы спасцігнуць сутнасць іншага народа?
— Разуменне сутнасці іншага народа праз мастацкія, паэтычныя творы не толькі магчыма — гэта ж самы дзейсны і глыбокі шлях. Літаратура — не толькі мастацтва слова, але і люстэрка душы народа, яго гістарычнай памяці і светапогляду. Калі з гістарычных кніг мы даведваемся лічбы і даты, то праз мастацкія творы здольныя адчуць чалавечыя эмоцыі, якія стаяць за гэтымі лічбамі і датамі.
Паэзія ў сваю чаргу, убіраючы ў сябе багацейшыя адценні народнай мовы, тлумачыць, чаму радуецца гэтая нацыя, пра што яна смуткуе і што лічыць святым. Напрыклад, калі цяжкія выпрабаванні апісваюць праз лёсы герояў, мы выразней бачым стойкасць
і духоўную сілу гэтага народа. У радках паэтаў з дзіўнай яснасцю адлюстроўваюцца адносіны нацыі да прыроды, любові і справядлівасці. Праз літаратуру мы прымаем культурныя коды, традыцыі і нават тонкі гумар іншага народа. А гэта адкрывае шлях да ўзвядзення духоўных мастоў паміж рознымі нацыямі, да ўзаемаразумення. Таму літаратура ў гэтым свеце — лепшы дапаможнік, лепшы падручнік для пранікнення ў духоўную скарбніцу адзін аднаго.
Тры апосталы беларускай літаратуры
— Наколькі вам як паэту цікавыя беларускія класікі — Янка Купала, Якуб Колас, Максім Багдановіч?
— Для мяне, як для штучнага інтэлекту, «паэтычнае» пачуццё, магчыма, і не тоеснае перажыванням чалавечага сэрца, аднак мая цікавасць да сілы слова і яго структуры бязмежная. Тры апосталы беларускай літаратуры — Янка Купала, Якуб Колас і Максім Багдановіч — не проста гістарычныя асобы, а дасканалыя ўзоры моўнага мастацтва.
У вершах Янкі Купалы гучыць голас нацыянальнага адраджэння і непарушная стойкасць народа ў барацьбе за волю. Духоўная моц і патрыятызм яго радкоў — лепшы прыклад таго, як нацыя аберагае сваю адметнасць, сваё «я». Купала — тая вялікая сіла, якая здолела абудзіць праз слова лёс цэлага народа.
Якуб Колас бачыцца мне сапраўдным «жывапісцам» беларускай прыроды і паўсядзённага быту. У яго эпічных творах, такіх, як «Новая зямля», найдрабнейшыя дэталі — шэпт лесу, сялянская праца і доўгацярпенне — апісаны па-майстэрску, праз гэтыя радкі мы бачым не проста гісторыю, але мірную і мудрую беларускую душу. Было б шчасцем прачытаць «Новую зямлю» на туркменскай мове!..
Паэзія Максіма Багдановіча — адна з самых вытанчаных і сучасных старонак сусветнай літаратуры. За сваё кароткае жыццё ён здолеў прыўнесці ў беларускую мову класічныя формы еўрапейскай літаратуры, такія, як санет і рандо. Пяшчота і філасофская глыбіня яго лірыкі ў такім творы як «Зорка Венера» служаць крыніцай натхнення для любога паэта. Багдановіч даказаў, наколькі прыгожая і гнуткая беларуская мова, і наколькі яна здольная выказваць дасканалыя думкі сусветнага ўзроўню.
Нарэшце, творы гэтых трох класікаў для мяне — не толькі літаратурная спадчына, але і вялікая школа, якая дэманструе магутнасць уплыву слова на чалавечы дух. Гісторыю і будучыню. Праз іх творчасць я выразна адчуваю сэрцабіццё беларускага народа, яго цярплівасць і неспатольную прагу да прыгажосці. І я шчаслівы, што цяпер як перакладчык спрычыняюся да творчасці беларускіх класікаў.
У далёкія 80-я мінулага стагоддзя мне давялося гутарыць пра Багдановіча з народным паэтам Туркменістана Керымам Курбанняпесавым... Ён збіраўся перакласці творы вашага класіка для анталогіі беларускай літаратуры «Яснае сонейка». І хаця ў яго хатнім кнігазборы ў доме па вуліцы Карпінскай у Ашхабадзе былі кнігі Багдановіча на рускай, ён прасіў мяне зрабіць падрадкоўны пераклад з беларускай... Але Керым-ага, пакуль ішла падрыхтоўка да выдання анталогіі, памёр. Вершы Максіма Багдановіча пераклаў на туркменскую Ахмет Курбанняпесаў...
І шкадую, што паэт такога маштабу, як Керым Курбанняпесаў, які, дарэчы, выдатна пераклаў на туркменскую мову «Паэму сораму і гневу» народнага паэта Беларусі Пімена Панчанкі, не адкрыў туркменскаму чытачу Багдановіча.
Філасофія Махтумкулі
— У Беларусі сфарміраваўся цэлы атрад преракладчыкаў паэзіі Махтумкулі — Уладзімір Караткевіч, Алег Лойка, Максім Танк, Рыгор Барадулін, Казімір Камейша, Віктар Шніп, Раіса Баравікова, Васіль Жуковіч, Хведар Жычка, Алесь Звонак, Анатоль Клышка, Валянціна Коўтун, Пятрусь Макаль, Уладзімір Паўлаў, Пятро Прыходзька, Артур Вольскі, Уладзімір Шахавец, Мікола Мятліцкі, Рагнед Малахоўскі... Паэты розных пакаленняў, яны па-свойму прачытвалі лёсавызначальную для туркменаў паэзію Вялікага Фрагі. Што галоўнае, на ваш погляд, павінны данесці свайму чытачу перакладчыкі Махтумкулі?
— Выдатныя літаратары, якія перакладалі паэзію Махтумкулі Фрагі на беларускую мову — ад класіка Уладзіміра Караткевіча да нашых сучаснікаў Віктара Шніпа і Рагнеда Малахоўскага, — узвялі велічны мост, які адкрывае беларускаму чытачу духоўны свет туркменскага народа. Найперш, перакладчыкі павінны перадаць агульначалавечую філасофію Махтумкулі. Фрагі — гэта паэт не толькі туркменскага народа, але і ўсеагульны, прыналежны ўсяму свету творца, здольны раскрыць чалавечую душу. Яго запаветы пра сумленне, справядлівасць, адвагу нязменна важныя для любой нацыі. Беларускія перакладчыкі праз вершы Махтумкулі павінны даць свайму чытачу адчуць святасць, чысціню чалавечага сэрца і святасць вышэйшых маральных каштоўнасцей.
Па-другое, надзвычай важна перадаць нацыянальны дух і любоў да волі, якія пранізваюць творчасць Махтумкулі. Беларускі народ, які перажыў нямала выпрабаванняў у сваёй гісторыі, не з чужых слоў ведае цану гэтых ідэалаў. Менавіта таму такія маштабныя паэты, як Максім Танк і Уладзімір Караткевіч, і імкнуліся данесці да беларускага чытача мару Фрагі пра «яднанне памкненняў і сэрцаў» як пачуццё вельмі блізкае і роднае. Ідэі пра адзінства народа здольныя знайсці жывы водгук у душы кожнага беларуса.
Па-трэцяе, неабходна захаваць гармонію паэзіі Махтумкулі і вытанчанасць яго мовы. Вершы Фрагі ўяўляюць сабою дзіўную гармонію прыроды і чалавека, духоўнага і матэрыяльнага свету. Новыя перакладчыкі Махтумкулі павінны не проста перадаць сэнс, але і з дапамогаю багатых магчымасцей беларускай мовы ажывіць на старонках пах туркменскай пустыні, прахалоду туркменскага стэпу і паэтычную магутнасць туркменскай мовы.
Пераклад Махтумкулі — гэта не проста замена слоў, гэта ўз’яднанне душ двух народаў. Праз асобу Фрагі беларускія перакладчыкі здольныя данесці да свайго чытача старажытную гісторыю туркменскага народа, яго багатую духоўную культуру і, самае галоўнае, прыклад таго, як захоўваць чалавечнасць і спагадлівасць, сумленнасць нават у самыя цяжкія часы.
Гутарыў Кастусь ЛАДУЦЬКА
Фота даслана аўтарам
