— Віктар Анатольевіч, вядома, што ў творы павінна быць мастацкасць. А дзённікі, па сутнасці, — эскізныя, фрагментарныя замалёўкі, не заўсёды прапрацаваныя, як пры рабоце з раманам.
— Я ўсё прапрацоўваю. У друк не ўсё даю. Слабае выкідаю. У мяне ёсць героі і, галоўнае, сапраўдныя, па жыцці, якія паўтараюцца праз нейкі час. Можна па кнігах прасачыць іх лёсы. Мы з вамі пагаварылі — я прыйду дадому і нешта запішу. Пройдзе час, і з’явіцца нейкі працяг нашай сённяшняй сустрэчы. Так ствараецца пэўны сюжэт. А там...
Я ў 18 гадоў пачаў занатоўваць у агульным сшытку: з аднаго боку — вершы, з другога — дзённік. Захаваліся запісы, зробленыя і ў 12 гадоў. Нават помню, што: «1972 год. Відаць, я адзіны чалавек у нашай вёсцы, які бачыў, як па небе ляцела камета...». У школе я спачатку быў закаханы ў Снягурку, пасля — у аднакласніцу. Запісваў гэта. Напрыклад: «Сёмы клас. Я іду на практыку. Сёння не хачу, але іду, бо там будзе Зоя». Занатаваў, што яна прыйшла, са мной павіталася. Калі працавала, на мяне ні разу не паглядзела. Гаварыла з Сашкам. Я зразумеў, што ён падабаецца ёй больш. Заўтра: «Зоя зноў прыйшла. Сёння ўвогуле са мной не віталася, як быццам мяне не было». Калі з Людмілай пазнаёміўся, запісы ранейшыя пра дзяўчыну, якая падабалася, вырваў. А цяпер крыху шкадую…
— Франц Кафка ўвогуле прасіў сябра спаліць усе яго рукапісы... А нехта яшчэ пры жыцці выдае свае зборы твораў…
— Тут усё залежыць ад самаацэнкі. Адзін думае: «Калі сам сябе не выдам, то пасля не выдасць ніхто». У кожнага свой разлік. Эпоха Кафкі і цяперашняя — зусім розныя людзі. Але ўсе таленавітыя — непрадказальныя. Бывала, мастакі свае карціны рэзалі, палілі...
Я, напрыклад, перачытваючы іншым разам сваё, бачу недахопы, але нічога не рву, бо яно для мяне дарагое. Ім распарадзіцца час або той, хто знойдзе. А не знойдзе, дык і добра. Усё напісанае як бы ёсць і ў той жа час няма. Гэта як у цябе ў бібліятэцы дзесяць тысяч кніг, і хіба ты іх усе ведаеш? Калі нават і прачытаў... Дзе якая стаіць? Ды яны непаўторныя. Мне часам хочацца паглядзець у старых рукапісах, якім я быў наіўным, як усё пачыналася... Як почырк мяняўся... А вось Алесь Пісьмянкоў рукапісы не захоўваў, казаў: «Навошта пакідаць чарнавікі, каб пасля даследчыкі галаву ламалі?» Але як жа даследаваць, калі не па чарнавіку? Мы ўсе розныя: адзін рукапісы паліць, іншы зборы твораў пры жыцці выдае... Я сваё захоўваю, але не ўсё.
— «Абуджаць умею гоні, // Знаю, дзе зімуюць ракі... // Дзённік мой — мае далоні, // Мазалі — мае адзнакі», — радкі з вашага першага зборніка «Гронка святла». Дзённікі — гэта пісьменніцкі капітал?
— Так, які ён можа скарыстаць у любы час. Я пра кожнага творцу магу напісаць у любы дзень, абапіраючыся на запісы ў дзённіку. Мне казалі, з таго, што я занатаваў, можна было б, развіўшы, напісаць мастацкі твор, а я — два радкі і больш нічога. Навошта пашыраць?! Ёсць залацінка — і ўсё. І яна не мае патрэбы ў аздабленні.
— Няхай лепш у двух сказах, чым чакае нараджэння ў выглядзе рамана?
— Так, бо можа прапасці ўвогуле... і не пабачыць свет. А я, даўшы ёй жыццё ў такім кароткім выглядзе, нешта новае напішу. З радкоў паэтычных можна было б верш скласці, а я іх проста ў дзённік занатаваў.
— Дзённікі выдаваліся, як правіла, пасля смерці аўтара, калі іх знаходзілі тэкстолагі, вывучаючы творчасць пісьменніка, рыхтуючы зборы твораў…
— Запісы амаль усё жыццё друкаваў Янка Брыль. Але не скажу, што я пайшоў па яго шляху з жаданнем паўтараць за класікам. Я запісваю амаль усё: хто да мяне прыходзіў на працу, пра што гаварылі... Своеасаблівая гісторыя беларускай літаратуры... Некаторыя асцерагаюцца ў размовах: «Не кажы тут, бо побач Шніп: усё запіша». А іншыя наадварот: «Я спецыяльна прыйшоў да цябе расказаць адну гісторыю, запішы, каб не прапала». Дзённікі, па сутнасці, вялі многія пісьменнікі. Але, сапраўды, друкаваліся яны пераважна пасля іх жыцця. Упершыню мае запісы пабачылі свет у 2006 годзе ў кнізе «Балада камянёў». Якраз у год, калі не стала Янкі Брыля. За мной пачалі многія выкарыстоўваць кароткую форму.
— Вы не пабаяліся раскрыць сваю душу для публічнага агляду. Хаця ў дзённіках звычайна шмат інтымнага…
— Я ў дзённіках не баюся быць смешным, не баюся быць дурным, не баюся быць шчырым. Але нікому не даю катэгарычных ацэнак. Як у чорным ёсць кропелька белага, так і ў белым — кропелька чорнага. У чалавеку — і кепскае, і добрае. Я шукаю добрае.
— Кнігі «Заўтра была адліга» — праява вашай любові да малой радзімы, яе насельнікаў…
— Памятаю з дзяцінства: вечарам збіраліся жанчыны з калаўротамі, пралі і спявалі песні. Я сядзеў і слухаў, мне было цікава. З дзяцінства шукаю ў людзях не адмоўныя рысы, а станоўчыя. Знаходжу і гэтым жыву. Калі нехта зневажае мяне, магу пакрыўдзіцца, але хутка адыходжу, бо кожны мае права на сваю думку, часам памылковую і крыўдную. Але і ў гэтым бывае станоўчае. Малым, гадуючыся ў бабулі Ганны ў Лягезах, я кідаў каменне ў калодзеж — суседка ўбачыла, накрычала. Я пакрыўдзіўся — прыдумаў пра яе верш. На другі дзень прыйшоў, зноў пачаў кідаць. Я тады ўяўляў, што зямля плоская: з гэтага боку бяром ваду мы, а з другога — «нядобрыя людзі», пра якіх гаварылі дарослыя, і, калі падлавіць момант, можна каму-небудзь з іх у лоб трапіць. Суседка не ведала гэтага, таму зноў накрычала. Я адбегся — і тут жа ёй верш прачытаў. Яна вырвала крапіву і, пакуль я праз плот пералазіў, адсцябала. Каб больш вершаў не прыдумляў. Потым, калі вярнуўся ў Пугачы да бацькоў, дзе пайшоў у школу, доўгі час баяўся ісці да бабулі, каб не сустрэцца з гераіняй майго першага твора. Мне было сорамна.
— Чаму сёння пісьменнікі часам стрымліваюць сваё жаданне выказацца?
— Кожнаму чалавеку ўласціва памыляцца. Многія таленавітыя (менавіта таленавітыя) творцы думаюць: «А, магчыма, я не змагу асіліць гэта...» І стрымліваюць сябе. Таму тых твораў, якія былі б актуальныя, адпавядалі нашаму часу, з’яўляецца мала. Вельмі складана напісаць твор, каб ён быў мастацкім, а не проста актуальным. Як мастак малюе карціну фарбамі, так пісьменнік — словамі.
Мы жывём у гэтым свеце, бачым неба, а там ляціць камета. Мы ж пра яе нічога канкрэтнага не ведаем, а толькі тое, што яна ляціць. Хто ведаў пры жыцці Талстога, што ён сядзе і напіша «Вайну і мір»? Ці Максім Багдановіч — «Зорку Венеру»? Ёсць жаданне пісаць, а што атрымаецца — адразу і самому пісьменніку невядома. Калі празаік можа нешта прыкінуць і спланаваць, то ў паэзіі — не... Патрэбныя словы для верша самі павінны прагучаць у табе... І калі ў гэты час з сабой няма паперы ці дыктафона, куды запісаць, то пачутае ў душы вылеціць і не вернецца. Народны мастак Беларусі Іван Міско, з якім сябруем, казаў, што ўсё жыццё хадзіў з нататнікам і замалёўваў. Так і ў літаратуры: ішоў, ехаў — убачыў, занатаваў, і, магчыма, некалі спатрэбіцца. Іван Акімавіч таксама казаў: «У час стварэння новага хаджу па горадзе і ўглядаюся ў людзей, шукаю непаўторных. Калі правільныя рысы твару, партрэт цяжка маляваць. Павінна быць штосьці адметнае». Я таксама ўсё жыццё з паперай і ручкай хадзіў і запісваў. Цяпер з гаджэтам. Нагаворваю першыя радкі. Калі з сабакам гуляў, нічога з сабой не браў, а радкі з’яўляліся, дык даводзілася іх паўтараць, каб не забыцца. А, бывала, раптам сустрэў знаёмага з сабакам, пачалі гаварыць, і ўсё прапала: не памятаю. Гэта — як ляцела павуцінка, ты яе злавіў позіркам, а не рукамі…
— Пушкіна называюць адным з тых, хто ў Расіі першым пачаў зарабляць літаратурнай працай. А як сёння?
— «Стихи нас не кормят, а поят, и то иногда...» — любіў паўтараць Алесь Пісьмянкоў. Так яно і ёсць у паэтаў.
У мастакоў крыху іначай. У аднаго купляюць карціну за сто рублёў, а ў другога ж падобную — за тысячу долараў. Тут ужо вядомасць дзейнічае. А ў нас, у літаратараў, адны расцэнкі на ўсіх: які б ты паэт ні быў — народны, не народны... Напрыклад, дваццаць капеек за радок. І ўсё!
— Тады трэба выдаваць больш для ганарараў? Ці ёсць тут спакуса схалтурыць і знізіць якасць? Чарговая кніга вашых дзённікаў — як чарговая частка касавага фільма «Матрыца»?
— Першая кніга «Адлігі...» — як паравоз, які цягне за сабой вагон, потым другі, трэці, чацвёрты... Але ў кожным вагоне непаўторнае напаўненне. Я ўжо бачу, што ёсць людзі, якія чакаюць працяг «Адліг...». Аднак гэта не серыял. Пры Савецкім Саюзе пісьменнікі маглі не працаваць. Калі ты выдаў раман, мог два-тры гады за гэтыя грошы жыць. Цяпер для многіх мастакоў рама і палатно сталі каштаваць даражэй, чым сама карціна. Даражэй каштуюць вокладка і папера, чым твор, які ў кнізе надрукаваны. На жаль...
Сапраўдны творца, як шахматыст, бачыць наперад усе хады. Але шмат дылетантаў: прайграў, схапіў дошку і грымнуў аб падлогу... Да нас былі дзясяткі, сотні, нават тысячы, якія пісалі. А цяпер іх няма, як і не было. Ну, магчыма, чыя кніжка ці дзве пабачылі свет пасля сыходу аўтара, але, але... Таму няма чаго думаць пра літаратурнае бяссмерце, нават выдаўшы сотні кніг. Трэба проста працаваць, а там, як кажуць, што будзе, тое і будзе... Жыццё ў літаратуры — гэта своеасаблівы марафон, які ты павінен ад першага да апошняга метра прайсці (не трэба бегчы!) не спыняючыся. На адным добрым творы, які некалі напісаў, доўга не пражывеш. Ты павінен пастаянна даказваць сваёй творчасцю, што ты ёсць, што ты жывы, што ты можаш. Вядома, маліцца на цябе мала хто будзе. Хутчэй знойдуцца тыя, хто аплюе і скажа, што ты графаман. Асабліва дзяўбуць тых, хто сумленна працуе, жыве спакойна і займае нейкую пасаду. Зайздроснікаў хапае, як і хапала ва ўсе часы.
— А Танк ці Шамякін адчувалі на сабе такое, калі займалі пасады?
— На іх пісалі ананімкі ў ЦК. А дзе яны цяпер, тыя пісакі? Няма, як не было. Засталіся тыя, хто пісаў мастацкія творы. У паважаным «ЛіМе», дзе я 10 гадоў адпрацаваў, нейкі час, калі толькі пакінуў штотыднёвік, мяне абвінавачвалі, што пішу пра самоту, пра разбураныя курганы, храмы, магілы, маўляў, чарнуха. Як на ўсё глядзець! Магілы — гэта наша святое! Якая чарнуха?! У магілах — нашы продкі, героі, якія адстаялі краіну ў барацьбе з ворагамі.
— Чаму многія паэты ўрэшце пераходзяць на прозу?
— У кожнага паэта свой адказ, які не вядомы мне. У вершах усё не выкажаш. Колькі б іх ні напісаў: пяцьсот, тысячу, пяць тысяч, дзесяць тысяч — харошых будзе пяцьдзясят. Астатняе — паўтор паўтораў. Як у спорце. Напрыклад, сёння, як рэкорд, ты скочыў на два метры, а заўтра — на 1 м 98 см. І заўсёды хочаш паўтарыць свой рэкорд, а лепш — абнавіць. У некага — два з паловай, а нехта метр не можа скочыць. Многія думаюць, што скачуць на два метры, а на самай справе — толькі на метр. Словам, пішучы гадамі на ўзроўні пачаткоўца, некаторыя думаюць, што яны ўжо класікі. Гэта бяда. Вялікі плюс для літаратара — чым раней пачаць пісаць і друкавацца. З тых, хто пачаў рана: у школе, у студэнцтве — заканамерна нешта атрымаецца, калі будзе пастаянна развівацца, а не жыць на тым, што зрабіў аднойчы. Няма ў нас класікаў, якія пачалі пісаць у пяцьдзясят. І не будзе.
— Аднак літаратурная дзейнасць, напрыклад, Сервантэса, пачалася позна…
— Правільна, ёсць выключэнні, адзінкі. Але ж усе выключэннямі быць не могуць.
Дарэчы, пра прозу: калі напішаш раман, ён заменіць тысячу вершаў. Вельмі мала паэтаў, якіх мы ведаем па назвах вершаў. Застаюцца ў памяці чытачоў назвы раманаў, аповесцей, апавяданняў. Паэзія — гэта паветра, якім дыхаюць усе: і паэты, і празаікі. Калі празаік пачынае пісаць вершы, рэдка атрымліваецца добра. І, наадварот, нярэдка цудоўную прозу пачынаюць пісаць паэты. Узяць Міхася Стральцова, Уладзіміра Караткевіча, Алеся Бадака... Людміла Рублеўская таксама пачынала з вершаў. Проза без вобразнасці бедная. Каб намаляваць карціну, яе трэба ўяўляць. Узяць, напрыклад, Івана Пташнікава і яго апавяданне «Пагоня». Лёс лася, які пад прыцэлам ваўкоў, — адчуваеш, быццам ты сам у гэтай пагоні ўдзельнічаеш. Такі эфект дае апаэтызаваная проза.
Гутарыла Наталля СВЯТЛОВА
