Бярэш у рукі новую кнігу Міколы Чарняўскага і разумееш, што, пасутнасці, перагортваеш чарговыя старонкі сучаснай беларускай дзіцячай літаратуры. У 1963-м юны 20-годовы паэт дэбютаваў са зборнікам «Дзе канчаецца лета», а далей год за годам ён упісваў у літаратуру свае новыя старонкі: як заўсёды адметныя, па-свойму арыгінальныя, тэматычна разнастайныя. 

Новая — «Хто — Жартайка, хто — Жартай» — жыццё якой даў Выдавецкі дом «Звязда», з шэрагу такіх. Назву ёй даў верш, у якім абыгрываюцца рака — прыток Бярэзіны і возера, што знаходзіцца ў Хойніцкім раёне:

Хто — Жартайка,

Хто — Жартай,

Сам пра гэта ў іх спытай.

Не адкажуць —

Не бядуй,

Сам з сабою пажартуй.

Ці ў сяброў

Перапытай:

Хто — Жартайка,

Хто — Жартай?

Першы раздзел «Хто жыве на галаве, альбо Загадкавыя словы беларускай мовы» адкрывае сакрэт, як зразумець іх: «<...> трэба ўдумліва чытаць, // За словам слова ўзважыць. // Як іх усё-ткі разгадаць, // Дзе трэба, рыфмы падабраць, // Вам самі ж і падкажуць». Ды яшчэ, як падказвае верш «Ці рака, ці рака», добрую мову трэба ведаць:

Крочыць з вудай Васілёк

Вулічнай сцяжынай.

Дружбакі крычаць здалёк:

— Што злавіў, скажы нам?

Разгубіўся —

Стогне небарака,

Бо не знае, як сказаць:

Ці рака, ці рака? 

Верш «Хто — Жартайка, хто — Жартай?» змешчаны ў раздзеле «Колькі ног у міног, альбо Прымаўлянкі-забаўлянкі». 

Гэта не проста чарговы паэтычны зборнік Міколы Чарняўскага, а менавіта кніга, якая паказвае дзеткам прывабнасць беларускай мовы: «Зззяць, 

гуляць з табой гатовы // Словы нашай роднай мовы. // Толькі ты не адмаўляйся — // І любі, і захапляйся, // Бо яна адна такая, // Як і сэрца, трапяткая, // Мова родная, жывая». Творы паэта, нібы слоўцы-дарынкі, якія падносяцца тым, хто хоча лепш ведаць мову. Шмат пра якія рэчы гаворыцца так, што гэта адразу выклікае цікавасць. Асабліва, калі адказу ў творы няма: трэба падумаць-паразважаць, каб атрымаць яго. Напрыклад, у вершы «Лекар Дзюбанос»:

Лазіць лекар па сасне:

— Каго стукну —

Той засне.

Сам пачатак верша ўжо інтрыгуе, а далей яшчэ больш загадкавасці ў аповедзе пра гэтага лекара Дзюбаноса: «Дзюба моцная ў яго — // Спяць усе да аднаго: // Караедам у бары // Побач з ім — // Не да кары. // Плачма плач — // Не ўбачыць слёз. // Хто ён, // Лекар Дзюбанос?» . Адказу няма, але яго знойдзе той, хто даведаецца пра гэтага Дзюбаноса ад іншых чытачоў ці з кніг аб прыродзе. І ў гэтым раздзеле, і ў іншых ёсць таксама вершы з ярка выражаным гумарыстычным зместам. «Выдра-грамацейка» — адзін з такіх твораў:

Пахадзіла выдра ў школку,

Пачала чытаць «Вясёлку» —

І знайшла памылку ў ёй.

Аж не верыцца самой:

— Хто ён,

Гэткі грамацей,

Так у зман

Увёў дзяцей?

Тут напісана «Вядро».

Пэўна ж,

Правільна — «Выдро»?

Цікавы раздзел «Села Мурка на падмурку, альбо Азбука для панурых — у скорагаворках і каламбурах». Здаецца, нічога падобнага ў беларускай дзіцячай літаратуры не было. Займальна, пазнавальна, павучальна... 

Да месца пададзены і тлумачэнні да слоў. «Касы» (разм.) — заяц, а каса — вузкая палоска лесу ўскрай поля, кассё — ручка касы. Побач — малюнак зайца-няўмекі. Ілюстрацыі Кірыла Задворнага добра ўспрымаюцца.

Завяршае кнігу раздзел «Несла пошту чарапаха...» 

Перагортваючы апошнюю старонку, згадваю дэбютную кнігу Міколы Мікалаевіча. Як бачым, творчае лета яго не спынілася: піша так, што маладым аўтарам не лішне павучыцца. «Хто — Жартайка, хто Жартай» — годнае папаўненне новай серыі «Нацыянальная літаратурная прэмія», якая сёлета пачала выходзіць у трох выдавецтвах (Выдавецкі дом «Звязда», «Мастацкая літаратура», «Беларусь»). Свае ўражанні аб кнізе Міколы Чарняўскага хачу завяршыць назвай артыкула Маргарыты Яфімавай, у якім яна дзялілася ўражаннямі ад яго творчасці ў часопісе «Пачатковая школа» (2008, № 1): «Прыгожа, займальна, мудра...». Тады яму было 65 гадоў. Цяпер... Не трэба ў каляндар глядзець — лепш кнігі чытаць і чакаць новых. 

Алесь МАРЦІНОВІЧ