Аб унутраных інвестыцыях
— Мадэрнізацыя эканомікі не проста неабходная — яна непазбежная. Але гэты працэс дарагі, альбо вельмі дарагі. Неабходны доўгія інвестыцыі. Грамадзяне сёння гатовы ўкладваць у эканоміку? Тым больш што беларусы перайшлі на эканомную спажывецкую мадэль, звыш 15 % даходаў накіроўваюць на зберажэнні.
— Несумненна, неабходна развіваць фондавы рынак. Для гэтага ў Беларусі створана якасная інфраструктура. Ці гатовы грамадзяне ўкладваць свае сродкі ў каштоўныя паперы? Складанае пытанне. Будзем аб’ектыўныя: на Беларускай валютна-фондавай біржы існуе дэфіцыт прапановы каштоўных папер. Таму складана меркаваць аб попыце. Магчыма, калі будуць добрыя прапановы ад рэальнага сектара, грамадзян яны зацікавяць. Ужо існуе нарматыўна-прававая база для стварэння інвестыцыйных фондаў, але яны таксама пакуль не з’явіліся. Фондавы рынак бурна не развіваецца з-за цэлага шэрагу суб’ектыўных і аб’ектыўных прычын. Але, як мне бачыцца, адным з ключавых фактараў з’яўляецца адносна нізкі ўзровень даверу паміж камерцыйным сектарам і грамадствам. Нашым прадпрыемствам, незалежна ад формы ўласнасці, неабходна дэманстраваць стабільную працу. І рабіць гэта публічна, адкрыта, пераканаўча і сумленна, каб усяліць упэўненасць патэнцыяльным інвестарам.
Нават на інтуітыўным узроўні далёкія ад эканомікі і вытворчасці людзі разумеюць: укладанні ў індустрыяльны сектар валодаюць доўгім цыклам. І менеджменту кампаніі неабходна даказаць, што ўсё пралічана, прадумана, улічаны рызыкі і пагрозы не на заўтра, а на доўгатэрміновы перыяд — на 5–10 гадоў.
У тым ліку і з гэтай прычыны Міністэрства эканомікі настаяла, каб у галін і асобных прадпрыемстваў была стратэгія на дзесяцігоддзе. Гэты дакумент — не фармалізм, а інструмент работы з патэнцыяльнымі інвестарамі.
Не варта забываць, што ў многіх нашых грамадзян на сваім або чужых прыкладах ёсць не самы прыемны вопыт інвеставання ў 1990-я, калі былі распаўсюджаны як ашуканскія фінансавыя структуры, так і вельмі рызыкоўныя праекты, якія банкрутаваліся і нічога не вярталі ўласнікам. Несумненна, цяпер ёсць адпаведная рэгуляторыка, кантроль, зусім іншае дзелавое асяроддзе. Але гэта трэба даказаць інвестарам — фізічным асобам, для чаго патрабуецца час, намаганні і, што самае важнае, паспяховыя кейсы. Гэтым кірункам неабходна сур’ёзна займацца. Але на сённяшні момант, аб’ектыўна, самым рэалістычным каналам пераходу зберажэнняў у інвестыцыі з’яўляецца банкаўскі дэпазіт. Большасці беларусаў гэты інструмент зразумелы. Банкаўскі сектар заслужыў давер: за апошнюю чвэрць стагоддзя не было выпадкаў неплацежаздольнасці банкаў з негатыўнымі наступствамі для кліентаў. Вяртанне ўкладаў гарантавана дзяржавай. Несумненна, фондавы рынак неабходна актывізаваць. Але трэба разумець: для гэтага патрабуецца час і скрупулёзная, планамерная, комплексная праца.
— Але ёсць праслойка людзей досыць заможных. Нядаўна Міністэрства па падатках і зборах адчыталася: каля 7,5 тысячы грамадзян заплацілі па павышанай стаўцы падаходны падатак, атрымаўшы даход у мінулым годзе больш за 220 тысяч рублёў кожны. Гэта не толькі прадпрымальнікі, але і наёмныя менеджары з высокімі акладамі. Яны ж у першую чаргу з’яўляюцца патэнцыяльнымі інвестарамі. І вашы калегі з фінансавага сектара сцвярджаюць: беларусы ўсё часцей укладваюць свае сродкі ў расійскія каштоўныя паперы. Магчыма, гэты вопыт трэба вывучыць і ўкараняць у Беларусі аналагічныя інструменты?
— Несумненна, гэтае пытанне патрабуе вывучэння. Адназначна неабходна правесці даследаванне і дакладна зразумець: якія крытэрыі важныя для беларусаў у частцы фарміравання зберажэнняў. І, зыходзячы з патрэб, ужо старацца фарміраваць адпаведны інструментарый. Патэнцыял ва ўнутранага рынку ёсць. Але, каб яго выкарыстоўваць, неабходна валодаць зыходнай інфармацыяй. Думаю, адпаведныя пошукі будуць праводзіцца.
Аб кіраўніцкіх тэхналогіях
— Рэалізацыя інвестыцыйных праектаў патрабуе ад кіраўніка ўмення дзейнічаць ашчадна і нестандартна, гатоўнасці браць на сябе рызыкі, валодання арганізатарскім мастацтвам... Ці гатовы беларускі менеджмент да мадэрнізацыі?
— Пагаджуся: дэфіцыт інвестыцыйных менеджараў ёсць. Менавіта з гэтай прычыны Нацыянальнае агенцтва інвестыцый і прыватызацыі сфарміравала курс МВА па інвестыцыйным менеджменце. Мэтавая аўдыторыя — кіраўнікі прадпрыемстваў, іх намеснікі, начальнікі падраздзяленняў развіцця ў буйных холдынгах. Дыпломным праектам з’яўляецца інвестыцыйны бізнес-план для канкрэтнага прадпрыемства. Некаторыя бізнес-планы выпускнікі пасля рэалізавалі ў сваіх кампаніях. Бізнес-школа НАІП дзейнічае ўжо тры гады, адбылося некалькі выпускаў. Пакуль гэтым кірункам мэтанакіравана займаецца толькі агенцтва. Напрацаваны пэўны вопыт, яго неабходна маштабаваць у адукацыйную сістэму на розных узроўнях. У гэтых адносінах добры кейс ёсць у Парка высокіх тэхналогій па фарміраванні і распаўсюджванні кампетэнцый у сферы інавацыйнага менеджменту. У ПВТ стварылі, фактычна, цэнтр кампетэнцый і акадэмію. І гэтыя веды яны перадаюць на шырокую аўдыторыю праз павышэнне кваліфікацыі супрацоўнікаў ВНУ, якія на іх базе ўжо ствараюць свае цэнтры развіцця стартапаў.
У цэлым жа для актывізацыі інвестыцый і інавацый неабходна разняволенне бізнесу. І прыватнага, і дзяржаўнага. Менеджары гатовы браць на сябе рызыку, але яны павінны мець права на памылку. Калі такога права няма, то людзі прыстасоўваюцца і ідуць знаёмымі, пракладзенымі шляхамі. Але гэта не прыводзіць да якасных змен ні на прадпрыемствах, ні ў галінах, ні ў эканоміцы ў цэлым.
— Пагаджуся: рызыка — нязменны спадарожнік камерцыйнай дзейнасці. І яна можа адбыцца пры самым якасным інвестыцыйным праекце. Асабліва ў сучасным нестабільным геаэканамічным і геапалітычным асяроддзі. Але, зыходзячы са свайго вопыту зносін з кіраўнікамі рэальнага сектара, магу адзначыць: нярэдка рызыку блытаюць з авантурай. Рызыка — велічыня канкрэтная, алічбаваная, ацэненая. Рызыкамі можна і трэба кіраваць.
— Шчыра кажучы, рызыка-менеджмент не самы моцны бок нашага рэальнага сектара. Напэўна, яшчэ і па той прычыне, што многія заслужаныя кіраўнікі маюць вопыт аднаўленчай эканомікі: калі ў 1990-х і 2000-х перазапускалі вытворчасці, якія стаялі пасля развалу Савецкага Саюза. Маё меркаванне, што ў кожным назіральным савеце павінен абавязкова быць «рызыкавік», які прафесійна будзе ацэньваць выканальнасць стратэгіі прадпрыемства. Але трэба разумець: эфектыўныя спецыялісты па рызыках — людзі найвышэйшай кваліфікацыі, вопыту і карыстаюцца попытам і ў Расіі, і Еўропе. Таму іх узнагароджанне павінна быць адпаведным. Гэта нярэдка бянтэжыць: узнагароджанне члена назіральнага савета можа перавышаць зарплату дырэктара! Напэўна, наспеў дыскурс па праблеме аплаты працы ўнікальных спецыялістаў. З эканамічнага пункту гледжання, відавочна: цана памылкі пры рэалізацыі шматмільённых праектаў вельмі высокая, шматкроць перавышае ўзнагароджанне прафесійнага рызыка-менеджара.
Дзеля справядлівасці трэба адзначыць: у банкаўскай сферы сфарміравалася якаснае карпаратыўнае кіраванне. І гэты вопыт неабходна пераносіць на рэальны сектар з улікам спецыфікі прамысловых прадпрыемстваў. У індустрыяльным сектары не хапае згуртаваных менеджарскіх каманд, якія маглі б фарміраваць стратэгію, структураваць фінансаванне інвестыцыйных праектаў, ацэньваць рызыкі, забяспечваць тэхналагічную бяспеку і канкурэнтаздольнасць. У нас разумныя кіраўнікі, але адзін чалавек не ў сілах паўнавартасна справіцца з усімі аспектамі кіравання вялікага прадпрыемства.
Патрэбна кіраўніцкая каманда, якая валодае разнастайнымі кампетэнцыямі, неабходнымі для рэалізацыі сур’ёзных інвестыцыйных праектаў. Як гэта банальна ні прагучыць, але варта выходзіць на новы якасны ўзровень карпаратыўнага кіравання. Не таму, што існуючая сістэма з’яўляецца прынцыпова дрэннай. Традыцыі менеджменту, якія склаліся, адпавядаюць забеспячэнню стабільнай бягучай дзейнасці кампаніі. Для інвестыцыйнага і інавацыйнага прарыву патрэбны іншыя падыходы.
Калі на аўтамабілі фарсіраваць рухавік, то неабходна праводзіць цюнінг усіх вузлоў і агрэгатаў: тармазной сістэмы, паліўнай, рулявой... І кіраваць такім аўтамабілем неабходна зусім па-іншаму. Калі мы хочам надаць імпульс эканоміцы, каб яе разагнаць для безумоўнага вываду на новую арбіту, то і падыходы ў менеджменце трэба трансфармаваць пад пастаўленыя мэты і задачы.
Уладзімір ВАЛЧКОЎ
