Нашы прабабулі і бабулі называлі ежай толькі нешта вельмі каларыйнае: макароны з катлетай, смажаную бульбу, пюрэ са свінінай. Нават сала з хлебам лічылася «перакусам». Іншымі словамі, права называцца ежай заслугоўвала толькі тое, чым сапраўды можна было наесціся.
У чалавека сучаснага, чыё жыццё праходзіць у антуражы гіпермаркетаў і устаноў грамадскага харчавання, падыход да прадуктаў харчавання ў корані іншы. Цяпер задача — змясціць у порцыі як мага большы аб’ём ежы (каб не адчуваць голаду) з як мага меншай колькасцю калорый (каб не павялічваць масу цела). У вырашэнні гэтай задачы ключавую ролю адыгрываюць якраз зеляніна і некрухмалістая агародніна — нават садавіна нашым сучаснікам ужо здаецца часам занадта каларыйнай. А некаторыя аматары правільнага харчавання ідуць яшчэ далей і асвойваюць у якасці крыніц вітамінаў вясновыя дзьмухаўцы або крапіву: гатуюць з пустазелля супы, салаты, запяканкі і нават пякуць з імі хатні хлеб.
У прынцыпе, няма нічога крамольнага ў спажыванні «ядомых дзікаросаў». Крапіва, дзьмухаўцы, снітка — пустазелле з таго ж разраду, што і шчаўе, якое прадаецца сёння нароўні з ліставой салатай і зялёнай цыбуляй. Іншая справа, што ў нашы дні ўсе гэтыя «дзікаросы» могуць утрымліваць у сабе «хімію» з навакольных палёў і цяжкія металы з аўтатрас. І трэба ўдумліва выбіраць месца, дзе вы іх збіраеце. Прынцып — як пры зборы грыбоў: не ўздоўж трас і не побач з сельгасугоддзямі.
«Кусака» ў талерцы
Пачнём з крапівы. Яна, напэўна, самая вядомая з «ядомага пустазелля». Змяшчае масу мікраэлементаў — калій, кальцый, ёд, марганец, натрый, медзь, хром, — а ўтрыманне жалеза ў крапіве нават вышэй, чым ва многіх аптэчных БАДах. Лічыцца, што яна карысная для печані, нырак, мочапалавой сістэмы, умацоўвае сценкі сасудаў і прадухіляе ўнутраныя крывацёкі, а таксама падтрымлівае імунітэт і стымулюе выпрацоўку інтэрферонаў, рэгулюе работу падстраўнікавай залозы і зніжае ўзровень цукру ў крыві. Дыетолагі пішуць, што крапіва — крыніца вітамінаў А, Е, С, К, групы В і арганічных кіслот. Акрамя таго, у крапіве бялку не менш, чым у бабовых.
Што з ёй рабіць? Можна сушыць і дадаваць у гарбату. А са свежай — гатаваць салаты і лёгкія вясновыя супчыкі.
Для класічнага супу спатрэбяцца морква, пара бульбін, цыбуля і два яйкі. Варым «нарыхтоўку» з агародніны — моркву з цыбуляй можна папярэдне пасіраваць у алеі. Крапіву прамываем і заліваем кіпнем на 10 хвілін, ізноў прамываем халоднай вадой і здрабняем нажом. Варым суп 5–8 хвілін і дадаём яйкі (вараныя або сырыя ўзбітыя — тады ў супе будуць «яечныя шматкі»), а пры падачы — смятану. Замест вады можна ўзяць мясны булён, атрымаецца больш каларыйна, але і смачней.
У крапівы ёсць супрацьпаказанні — не варта ўжываць яе пры павышанай згушчальнасці крыві, варыкозе і тромбафлебіце, а яшчэ яна павышае тонус маткі.
Расце як пустазелле
Але крапівой на стале нікога не здзівіш. Затое, пачаставаўшы гасцей лебядой, вы адназначна трапіце ў разрад экстравагантных гаспадынь. На хвалі цікавасці да страў правільнага харчавання высветлілася, што дадзеная трава адносіцца да ліку лекавых і харчовых раслін. Але гэта не дзікая лебяда (яна зялёная, можа быць горкай і нават атрутнай), ад якой мы пазбаўляемся ў агародзе — селекцыянерамі выведзена лебяда садовая (белая), і некаторыя аматары здаровага ладу жыцця вырошчваюць яе спецыяльна. Дарэчы, расце гэта пустазелле... як пустазелле!
Мноства відаў лебяды ядомыя, але сучаснаму чалавеку лепш не эксперыментаваць са збіральніцтвам: траўка гэта — наймацнейшы алерген. Спажываць у ежу варта толькі лебяду садовую (Atrіplex hortensіs), спецыяльную расліну для салатаў. Найпрасцейшая салата — з маладой вясновай капустай, у суадносінах 2:1. Запраўляецца маянэзам, смятанай або грэчаскім ёгуртам. Калі вы пашукаеце на прасторах інтэрнэта вегетарыянскія рэцэпты з лебядой, сеціва проста заваліць вас варыянтамі. Самы просты — амлет: смажым на алеі цыбулю, памідоры і, адпаведна, дробна парэзаную лебяду, усё заліваем яйкам.
Вясновыя вітаміны
Кожная частка дзьмухаўца ядомая, але сцябліны і лісце на смак горкія, так што іх вымочваюць у салёнай вадзе хвілін 15. Расліна багатая фосфарам, жалезам, кальцыем, магніем, каліем, вітамінамі А, С, К, мінеральнымі солямі і тлустымі алеямі. Зрэшты, ёсць нямала супрацьпаказанняў. Напрыклад, гастрыт і іншыя захворванні страўнікава-кішачнага тракту, і, вядома, не варта захапляцца такімі эксперыментамі алергікам.
Найбольш папулярная вясновая салата з дзьмухаўцоў — з курыцай. Адварное курынае філе рэжуць брускамі, дадаюць яйкі ўкрутую і папярэдне вымачаная ў салёнай вадзе і парэзаная лісце дзьмухаўца. Для запраўкі злучаюць соевы соус, лімонны сок і аліўкавы альбо рапсавы алей. Можна пасыпаць салату грэцкімі арэшкамі.
Наватарства нашага часу
Снітка — травяністая парасонавая расліна, лісце якой калісьці ўжывалі ў ежу, а сёння вегетарыянцы і веганы адкрываюць яе для сябе нанова. Супрацьпаказанняў для ўжывання сніткі няма, але ёсць індывідуальная непераноснасць. І яшчэ — небяспека пераблытаць нявінную снітку з яе «сваякамі»: у сямействе парасонавых шмат атрутных траў. Так што не ўпэўнены — не эксперыментуй з незвычайнымі крыніцамі вясновых вітамінаў, лепш купі шчаўя на рынку. А наогул, сныць багатая аскарбінавай кіслатой, змяшчае жалеза і кумарын, што чысціць сасуды ад халестэрынавых бляшак, а яе эфірны алей нармалізуе работу нервовай сістэмы. На смак гэта пустазелле нагадвае ліставы сельдэрэй, і яго рэкамендуецца дадаваць у халаднік і запякаць у пірагах у якасці начыння, а салаты са сніткай — спалучаць з мясам, мяккімі і цвёрдымі сырамі або (для веганаў) — з агароднінай.
Падагульнім. Прытрымлівацца ці не прытрымлівацца моднага павеву — вырашаць вам. Бяспечней усё ж спыніцца на больш звыклых варыянтах вясновых вітамінаў: зялёнай цыбулі, кропе, пятрушцы, ліставой салаце... Тым больш што недахопу ў іх няма: можна купіць на рынку або ў краме і нават вырасціць на ўласным падаконніку. Але, калі ўсё ж вам цікавыя новыя смакі і нязвыклыя крыніцы вітамінаў, падыходзьце да пытання разумна.
Аляксандра АНЦЭЛЕВІЧ
