Летні палявы сезон для біёлагаў заўсёды час гарачы. Менавіта ў гэты перыяд атрымліваецца зазірнуць у самыя зацішныя куткі прыроды, адсачыць рэдкіх жывёл і зафіксаваць далікатныя экасістэмы. Кожны крок навукоўцаў у поле — гэта ўнёсак у захаванне прыроднай спадчыны краіны. Вынікі працы сезона 2026 года падвялі супрацоўнікі НАН Беларусі на прэс-канферэнцыі ў Нацыянальным прэс-цэнтры.
Маніторынг запаведных зон іграе важную ролю ў прыродаахоўнай дзейнасці. Рэгулярныя назіранні дазваляюць своечасова заўважыць трывожныя змены ў экасістэмах і не дапусціць незваротных страт. Як адзначыў намеснік генеральнага дырэктара НПЦ НАН Беларусі па біярэсурсах па навуковай і інавацыйнай рабоце Павел ГЕШТАЎТ, адным з ключавых кірункаў з’яўляецца комплекснае абследаванне асабліва ахоўных прыродных тэрыторый.
— Падрыхтавана пераўтварэнне 39 геалагічных помнікаў прыроды рэспубліканскага значэння ў Віцебскай вобласці. А таксама пераўтварэнне помнікаў прыроды мясцовага значэння ў Мазырскім, Кіраўскім, Бабруйскім раёнах.
У Мінскай вобласці праведзена маштабная інвентарызацыя: пад ахову перададзена больш за 270 месцаў пасялення дзікіх жывёл, а таксама месцаў вырастання рэдкіх раслін, уключаных у Чырвоную кнігу Рэспублікі Беларусь. Падчас абследаванняў выяўлена звыш 50 новых месцаў пасялення і вырастання ахоўных відаў — у найбліжэйшы час яны таксама будуць узятыя пад ахову, — расказаў Павел Гештаўт.
Асаблівую ўвагу навукоўцы ўдзялілі рэдкім і ўразлівым відам. У Віцебскай вобласці праведзена інвентарызацыя і пошук новых месцаў пражывання палятухі звычайнай.
У выніку выяўлена 3 такія месцы, зарэгістравана 9 жылых гнёздаў. Падрыхтавана 12 праектаў пашпартоў для перадачы месцаў пасялення пад ахову, з іх 6 ужо зацверджаны.
Не менш важнай стала работа па адсочванні «нязваных гасцей». У басейнах Дняпра, Прыпяці і Нёмана праведзены даследаванні па распаўсюджванні чужародных відаў водных бесхрыбтовых на 15 маніторынгавых пунктах. Падчас сёлетніх палявых работ на 7 пунктах у басейнах буйных рэк выкананы ўлік чужародных відаў рыб.
Паводле слоў Паўла Гештаўта, асаблівую трывогу выклікае пашырэнне арэала амерыканскага сома — агрэсіўнага інвазіўнага віда. Калі раней ён сустракаўся пераважна на тэрыторыі Брэсцкай вобласці, то зараз яго распаўсюджванне актыўна змяшчаецца на ўсход, што патрабуе пільнага кантролю і распрацоўкі мер па стрымліванні.
Вывучэнне міграцыі птушак — яшчэ адзін важны кірунак работы НАН Беларусі. Так, за першае паўгоддзе 2026-га на двух пастаянных станцыях кальцавання «Ясельда» і «Тураў» акальцавана больш за 2000 асобін, якія адносяцца да 70 розных відаў. За гэты перыяд атрымана 719 паведамленняў аб вяртанні кольцаў. Паведамленні пра 299 сустрэч беларускіх птушак паступілі з 19 краін. У сваю чаргу, на тэрыторыі Беларусі зафіксавана 120 сустрэч птушак, акальцаваных за мяжой.
Працягваючы размову аб птушках, у рамках прэс-канферэнцыі прайшла прэзентацыя праекта «Птушка года Беларусі — 2027». Гэта ўжо 27-я па ліку кампанія, закліканая прыцягнуць увагу да рэдкіх і ўразлівых відаў. Пераможцам галасавання стала залацістая шчурка. Вядучы навуковы супрацоўнік лабараторыі арніталогіі НПЦ НАН Беларусі па біярэсурсах Наталля КАРЛІЁНАВА адзначыла, што намінантаў выбіраюць невыпадкова. Кожны від павінен адпавядаць шэрагу крытэрыяў: быць добра вядомым (каб у праекце маглі ўдзельнічаць не толькі навукоўцы, але і аматары прыроды), мець патрэбу ў асаблівай увазе з пункту гледжання захавання папуляцыі і асяроддзя пражывання, а таксама не мець статусу «Птушкі года» ў папярэднія гады. Нярэдка гэта віды, занесеныя ў Чырвоную кнігу.
Залацістая шчурка, або шчурка-пчалаедка, — якраз такі выпадак. Гэтая птушка з атрада ракшападобных адразу прыцягвае погляд сваёй стракатай афарбоўкай. Сёння шчурка гняздуецца практычна па ўсёй тэрыторыі краіны, а яшчэ 20–30 гадоў таму яе сустракалі пераважна на поўдні, але з прычыны змены клімату арэал віду паступова ссоўваецца на поўнач. Часцей за ўсё для гнездавання птушкі выбіраюць пясчаныя кар’еры — як пастаянныя, так і тыя, якія ўзнікаюць у час будаўнічых работ. Менавіта гэта робіць від асабліва ўразлівым: калонія можа быць знішчана ў выніку гаспадарчай дзейнасці, напрыклад, пры распрацоўцыкар’ера. Асноўная пагроза для шчуркі — разбурэнне гнёздаў. Часам дастаткова некалькіх месяцаў, каб месца рассялення птушак перастала існаваць.
— Неабходна праводзіць своечасовы маніторынг і перадаваць тэрыторыі, на якіх жыве птушка, пад ахову, — падсумавала Наталля Карліёнава.
Вопыт падобных кампаній ужо ёсць. Напрыклад, у рамках праекта па захаванні чорнага бусла было пабудавана 10 штучных платформаў для гнёздаў. Адна з іх сёлета ўжо заселена. Падобныя механізмы падтрымкі і інфармавання плануецца развіваць і для залацістай шчуркі.
Вераніка ШЫДЛОЎСКАЯ
