Падарунак ад Брэжнева для ўсіх

З таго часу для ўсіх савецкіх людзей, пачынаючы з 1966 года, 8 сакавіка стаў не толькі святочным, але і выхадным днём. Гэта традыцыя і сёння захоўваецца ва ўсіх дзяржавах на постсавецкай прасторы, за выключэннем прыбалтыйскіх дзяржаў.

Леанід Ільіч Брэжнеў, які стаў першай асобай у СССР у кастрычніку 1964 года (нават радавыя савецкія грамадзяне ў побыце называлі Брэжнева па імені і па бацьку) добра ведаў сваю краіну. Ён лічыў, што сапраўднае свята — толькі тое, якое з’яўляецца выхадным днём. У той час у СССР быў 6-дзённы працоўны тыдзень і Указ Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 8 мая 1965 года, у адпаведнасці з якім Міжнародны жаночы дзень 8 Сакавіка аб’яўляўся не толькі святочным, але і выходным днём, для ўсіх савецкіх грамадзян стаў нечаканым падарункам ад улады. Для ўсіх гэта быў знак таго, што надышлі новыя часы і краіна будзе жыць па-новаму.

Містыка і палітыка зліліся разам

Адзінай гісторыі ў Міжнароднага жаночага дня ў свеце няма. Усё пачыналася з руху за правы жанчын. 8 сакавіка 1857 гады ў Нью-Ёрку тысячы жанчын вышлі на так званы марш «пустых каструль». Большая частка ўдзельніц былі работніцамі тэкстыльнай прамысловасці і пратэставалі супраць цяжкіх умоў працы і нізкіх заробкаў. 28 лютага 1908 года гісторыя паўтарылася: больш за 15 тысяч работніц выйшлі на мітынг у Нью-Ёрку, дамагаючыся раўнапраўя. Праз год Сацыялістычная партыя ЗША аб’явіла апошнюю нядзелю лютага жаночым днём.

У Расійскай імперыі свята адзначалася з 1913 года. Першы раз яго спраўлялі ў Санкт-Пецярбургу 2 сакавіка, а праз год дату святкавання перанеслі на 8 сакавіка (23 лютага па старым стылі). Жанчынай, якая прапанавала адзначаць Міжнародны жаночы дзень, называюць нямецкую феміністку і сацыялістку Клару Цэткін. У 1910 годзе на другой Міжнароднай канферэнцыі працоўных жанчын у Капенгагене менавіта Цэткін папрасіла падтрымаць ідэю адзначаць свята штогод.

8 сакавіка (23 лютага па старым стылі) 1917 года, у разгар Першай сусветнай вайны, у Петраградзе работніцы ткацкіх фабрык Выбаргскага боку пачалі забастоўку пад лозунгам «Хлеба і міру!». Некаторыя гісторыкі лічаць, што менавіта з гэтай жаночай забастоўкі пачалася Лютаўская рэвалюцыя. У 1921 годзе стаў датай Міжнароднага жаночага дня 8 Сакавіка.

У гэтага свята, адлюстраваннем якога з’яўляецца святкаванне 23 лютага як Дзень абаронцаў Айчыны (у савецкі час ён называўся Днём Савецкай Арміі і Ваенна-марскога флота), якое нефармальна ўспрымалася, як мужчынскае свята, ёсць нейкая містыка. 8 сакавіка па старым дарэвалюцыйным стылі прыпадае менавіта на 23 лютага. На ментальным узроўні з савецкага часу гэтыя два святы ўспрымаюцца намі, як адзінае цэлае.

Аўтастанцыя «Плошча 8 Сакавіка»

Сёння многія не ведаюць, што самай старой плошчай у Мінску з’яўляецца Плошча 8 Сакавіка.

Яна размяшчаецца на выхадзе са станцыі метро Няміга да СДЮШАР па скачках на батуце і акрабатыцы (раней ён называўся Дом фізкультурніка).

У інтэрнэце пазначана, што на ёй не зарэгістравана ніводнага будынка. Але гэта сёння. А з 1928 па 1984 гады паміж Домам фізкультурніка і набярэжнай Свіслачы была аўтастанцыя, якая так і называлася «8 Сакавіка». З яе праз увесь горад хадзіў аўтобусны маршрут № 16 да аўтастанцыі «Аўтазаводская».

Мастацтва падбору падарунка

1965 год поўнасцю змяніў стаўленне да святкавання 8 Сакавіка ў савецкім грамадстве. З палітыкай і фемінізмам усе імгненна рассталіся, а Міжнародны жаночы дзень стаў першым вясновым і сямейным святам. Звычка віншаваць мам, бабуль, сясцёр і ўсіх жанчын пачыналася ў дзіцячым садку з традыцыйных ранішнікаў. Сур’ёзныя навыкі «даросласці» дзецьмі асвойваліся ў пачатковай школе. Спачатку хлопчыкі 23 лютага чакалі ў калідоры запрашэння ў клас, дзе ў парце ляжаў падарунак ад той ці іншай дзяўчынкі. Затым сітуацыя паўтаралася з дзяўчынкамі, якія чакалі сваіх падарункаў напярэдадні 8 Сакавіка.

У школе падчас віншаванняў мы ўсё атрымлівалі першыя навыкі стаўлення дарослых да падарункаў. Мы бачылі, што дарослыя, як і ўсе мы, чакаюць і радуюцца падарункам. У мой час у школе дзесьці да 5 класа мы збіралі па рублі для падарунка класнаму кіраўніку — гэта была традыцыя, ніхто нікога не прымушаў здаваць грошы. Грошы настаўнікам дарыць было не прынята — такіх выпадкаў савецкага дзяцінства я не ведаю.

Для настаўнікаў святочны падарунак быў элементам шанцавання, які залежаў ад складу бацькоў у класе. Прыклад з 1968 года. Сталічная сярэдняя школа № 8 на Аўтазаводзе (гэта лесапаркавая зона, сёння яе там няма). У пачатковых класах па 35 вучняў, агульны збор на падарунак якіх для настаўніцы складае 35 рублёў. У адным класе знайшлася паваротлівая маці і на гэтыя грошы купіла настаўніцы пыласос «Ракета», а ў другім — дзеці пайшлі купляць падарунак самі. Яны купілі настольны набор ручак «Ракета» за 15 рублёў, парфумерны набор «Пунсовыя ветразі» за 6 рублёў 50 капеек, каробку цукерак, а на астатнія грошы — 21 штучную кветку па 37 капеек за штуку. У той час штучныя кветкі дарылі многія — жывыя каштавалі вар’яцка дорага. Дзеці палічылі такі букет значна больш годным, чым аўстралійскі хмызняк Мімоза, які мы ўспрымалі як кветку, якая стала сімвалам 8 Сакавіка.

Віншаванне атрымалася гучным — кветкі паляцелі ў сметніцу разам з усімі іншымі падарункамі. Але гэты «жэст роспачы» з боку настаўніцы для падарункаў быў ашчадным — у кошык для смецця ўсе падарункі яна кідала вельмі акуратна. Куды яны падзеліся потым, ніхто так і не пазнаў. Пасталелыя «шалапутныя» вучні зразумелі прыкрасць сваёй настаўніцы і не крыўдзіліся на яе — ёй таксама хацелася атрымаць у падарунак нешта накшталт пыласоса, а не набор дарагіх і непатрэбных канцтавараў.

Святочны галаўны боль

Сёння пытанні віншавання жанчын з 8 Сакавіка для мужчын, у адрозненне ад савецкага часу, не складаюць ніякіх клопатаў. Выбар падарункаў па цэнавым дыяпазоне вельмі шырокі, дэфіцыту тавараў няма. У савецкі час гэта было самае клапотнае і фінансава затратнае свята амаль для ўсіх. Прамтаварная група тавараў у той час па цэнах была залімітавай. У той час сярод жанчын з нагоды галоўнага жаночага свята года хадзіла такая прымаўка: да 8 Сакавіка прэмію трэба даваць не жанчынам, а мужчынам, ужо вельмі мы дарагія для іх.

Акрамя віншавання блізкіх жанчын, трэба было павіншаваць яшчэ і «жыццёва неабходных» — у асноўным гэта былі прадстаўнікі гандлю. Выніковая колькасць уладальнікаў падарункаў да 8 Сакавіка даходзіла па мінімуму да 10 чалавек, што сумарна ў грошах цягнула як мінімум на 60 рублёў. Пры сярэднім заробку ў жанчын у 60, а ў мужчын у 120 рублёў у месяц гэта былі важкія траты.

Як правіла, дарылі парфумерыю. Найвышэйшым пілатажам лічыліся французскія духі «Кліма» — 25 рублёў за флакон, «Фіджы» — 30 рублёў за флакон, «Жэазе» — 45 рублёў за флакон. Ёмістасць гэтых духаў была мінімальнай — 30 мілілітраў. Гэтыя духі стаялі ў асобнай шкляной шафе, замкнёнай на ключ. Прадаўцы паказвалі іх не ўсім, зоркім вокам вызначаючы пакупніцкую здольнасць, і ніколі не памыляліся. У гэтых французскіх духоў быў і свой спадарожнік — дэзадаранты тых жа марак і таго ж паху. Каштавалі такія дэзадаранты па 5 рублёў, і іх можна было купіць толькі па вялікім блаце — у адкрытым продажы іх ніколі не было.

А савецкія духі каштавалі на парадак танней: парфумерны набор «Чырвоная Масква» — духі ў флаконе ў выглядзе Спаскай вежы і адэкалон — 12 рублёў, наборы рыжскай фабрыкі «Дзінтарс» — Тэт-а-тэт" — 15 рублёў, «Агат» і «Іаланта» — па 18 рублёў. Даступнасць гэтай парфумерыі для ўсіх забяспечвалася маленькімі флаконамі, якія называліся «пробнікамі» — яны каштавалі да 2 рублёў за флакон.

У 70-я гады вобласць падарункаў да 8 сакавіка пашырылася за кошт імпартнай касметыкі «Lancome» — туш для павек каштавала 7 рублёў, кампакт-пудра — 8 рублёў, аналагічная кампакт-пудра вытворчасці ГДР або Польшчы каштавала 3 рублі.

Такая сітуацыя захоўвалася ажно да распаду СССР. Розніца паміж сярэдзінай 60-х гадоў і канца 80-х складалася ў прыярытэце выбару падарункаў для жанчын — яны мяняліся па меры росту нашага матэрыяльнага дабрабыту.

Сёння вельмі шмат што змянілася. Нязменным застаецца толькі атмасфера самога свята, якое па форме застаецца Міжнародным жаночым днём, а па змесце стала сапраўдным сямейным святам для ўсіх.

Фота БелТА