Значэнне аўтамабільнай прамысловасці для глабальнай эканомікі пераацаніць практычна немагчыма: на гэтую галіну прыпадае каля 15 % сусветнага валавога ўнутранага прадукту (ВУП), а кожны заняты непасрэдна ў галіне забяспечвае працай яшчэ ад 8 да 10 чалавек з сумежных галін, у тым ліку ў сферах малога і сярэдняга прадпрымальніцтва.

Аўтамабілебудаванне служыць рухальнай сілай і рэгіянальнага развіцця. Вакол буйных аўтазаводаў поўнага цыкла, як правіла, фарміруюцца прамысловыя кластары з вытворцаў аўтакампанентаў, прадпрыемстваў па апрацоўцы сыравіны, пасляпродажнага абслугоўвання, пастаўшчыкоў транспартных паслуг. Гэтыя кластары вядуць да развіцця рэгіянальнай інфраструктуры, стварэння новых жылых раёнаў, росту спажывецкіх даходаў і г. д. Прыкладамі гарадоў, якія разрасліся вакол аўтазаводаў, з’яўляюцца Мюнхен, Гановер, Вольфсбург (Германія), Дэтройт, Канзас-Сіці (ЗША), Ульсан (Паўднёвая Карэя), Тальяці (Расія). З поўнай падставай да такога мегаполіса можна аднесці і Жодзіна, дзе горадаўтваральным прадпрыемствам з’яўляецца БелАЗ.

Гістарычна наша краіна развівала трактарнае, грузавое і сельскагаспадарчае машынабудаванне, а легкавыя аўтамабілі вырабляліся галоўным чынам ва Украіне і Расіі. У апошнія дзесяцігоддзі сітуацыя змянілася. Сярод аўтатрактарных гігантаў (МАЗ, МТЗ, БелАЗ, Гомсельмаш, МЗКЦ і інш.) прапісаліся новыя сучасныя зборачныя вытворчасці не толькі дзяржаўнай, але і прыватнай формы ўласнасці: ААТ «Амкадар», СЗАТ «БелДжы», СП ЗАТ «Юнісан», ЗАТ «Пажтэхніка», шматлікія вытворчасці камплектуючых і аўтакампанентаў.

Сёння машынабудаванне — вядучая галіна беларускай эканомікі. У 2024 годзе ўклад галіны ў ВУП Рэспублікі Беларусь склаў амаль 20 % ад аб’ёму прамысловай вытворчасці краіны і 5,4 % — ад агульнага ВУП. У галіне больш як 270 буйных і сярэдніх арганізацый, на якіх працуюць амаль 190 тыс. чалавек, што складае звыш 19 % ад сярэдняспісачнай колькасці занятых у прамысловасці і 4,5 % у цэлым у эканоміцы.

Амаль 80 % машынабудаўнічай прадукцыі пастаўляецца на экспарт. Геаграфія паставак налічвае больш за 130 краін свету. Чакаецца, што па выніку 2024 года аб’ём экспарту беларускага машынабудавання складзе каля 6 млрд долараў ЗША ў эквіваленце.

Аўтамабілебудаванне — нешта большае, чым рынак. Тут разам са звыклымі рынкавымі працэсамі фарміруецца цэлы шэраг індыкатараў, здольных нямала расказаць аб дзяржаўных прыярытэтах; інвестыцыйнай актыўнасці як эканамічных суб’ектаў, так і звычайных грамадзян; узроўні дабрабыту грамадства і яшчэ аб многім іншым.

У дадзеным каментарыі засяродзімся на аналізе стану і тэндэнцыях рынку легкавых аўтамабіляў.

Мінулы 2024 год беларускі рынак легкавых аўто цікавы не толькі дынамікай, але і характарам маштабных структурных змяненняў, якія адбываюцца: масавы зыход з 2022 года заходніх брэндаў і экспансія кітайскіх аўтамабільных аўтагігантаў, якая літаральна тут жа рушыла за ім, не толькі прывялі да з’яўлення новых гульцоў, але і сфарміравалі новыя перавагі ў пакупнікоў.

Па-першае. Легкавы аўтамабіль перастаў быць раскошай для нашых суайчыннікаў — статыстычныя даныя не пакідаюць у гэтым ніякіх сумненняў. За апошнія 30 гадоў колькасць легкавых аўтамабіляў, якія знаходзяцца ва ўласнасці беларускіх грамадзян, вырасла ў 3,6 раза.

Калі на пачатку 2000-х аўтамабіль меў кожны дванаццаты беларус, то цяпер — кожны трэці. Па даных Дзяржаўнай аўтаінспекцыі, агульная колькасць зарэгістраваных транспартных сродкаў у краіне сёння складае 4,4 млн адзінак, з іх амаль 3 млн — гэта легкавыя аўто. Летась колькасць легкавых аўтамабіляў павялічылася на 95 тыс., што амаль у два разы перавысіла паказчык папярэдняга года (52,1 тыс.).

Па-другое. Безумоўным фаварытам 2024 года сталі аўтамабілі маркі Geely. Машыны, якія выпускаюцца на заводзе СЗАТ «БелДжы», занялі 53 % рынку новых легкавых аўто.

На думку экспертаў Беларускай аўтамабільнай асацыяцыі, асноўнымі драйверамі росту аўтамабільнага рынку ў краіне сталі «даходы насельніцтва, якія растуць; высокія тэмпы аўтакрэдытавання і фінансавага лізінгу, станоўчая дынаміка ў рэальным сектары эканомікі».

У 2024 годзе з канвеера СЗАТ «БелДжы» сышло больш за 90 тыс. аўтамабіляў. З іх 25 тыс. было прададзена ў Беларусі, а астатнія адпраўлены на экспарт — у асноўным у Расію.

Па-трэцяе. 2024 год прайшоў ва ўмовах узмацнення канкурэнтнай барацьбы аўтадылераў, што станоўча адбілася на рознічных цэнах. Паводле інфармацыі Белстата, на рынку легкавых аўтамабіляў летась назіралася зніжэнне спажывецкіх цэн у сярэднім да 2,5 %.

Па-чацвёртае. Усё больш беларускіх кіроўцаў задумваюцца аб пераходзе на электратранспарт як на альтэрнатыву традыцыйным РУЗ-мадэлям, і статыстыка гэта пацвярджае. Калі ў дылерскіх цэнтрах у снежні 2023 года на долю «зялёных» машын прыходзілася толькі 1,8 % усіх продажаў, то ў снежні 2024-га гэтая лічба вырасла да 8 %. Чакаецца, што ў 2025 годзе продажы электрамабіляў складуць да 25 % агульнай долі рынку. Калі ў 2023 годзе пакупнікам прапаноўвалася толькі 7 мадэляў электрамабіляў, у 2024-м — 15, то ў 2025-м пры захаванні льгот прагназуецца да 30 прапаноў.

Росту дадзенага сегмента садзейнічаюць прынятыя ў краіне заканадаўчыя нормы, накіраваныя на стымуляванне выкарыстання экалагічна чыстага электратранспарту. Больш за ўсё на развіццё рынку паўплывалі нормы ўказаў кіраўніка дзяржавы, якія стымулююць выкарыстанне электрамабіляў, — ад 12 сакавіка 2020 г. № 92 і ад 22 лістапада 2021 г. № 447.

СЗАТ «БелДжы», як кажуць, таксама стараецца быць у трэндзе. Цяпер на прадпрыемстве завершана работа па вырабе пяці доследна-прамысловых узораў айчыннага электрамабіля на базе машыны, якая выпускаецца серыйна (Belgee X50). Гэтыя ўзоры цяпер праходзяць камерцыйныя выпрабаванні.

Ды сітуацыя на глабальным аўтамабільным рынку далёкая ад аптымізму.

• Еўрасаюз. Аўтамабільная прамысловасць займае важнае месца ў эканоміцы ЕС, яе аб’ём складае 7 % ад агульнага ВУП. У Германіі працуюць 42 аўтазаводы, у Францыі — 31, у Італіі — 23, у Іспаніі — 17. У еўрапейскай аўтапрамысловасці працуюць каля 12,7 млн?? чалавек, гэта каля 6,6 % ад усёй занятасці ў Еўрасаюзе. У 2024 годзе спад у галіне склаў 6,5 % у параўнанні з 2023 годам. Па даных Еўрапейскай федэрацыі вытворцаў жалеза і сталі на еўрапейскім кантыненце ў 2025 годзе чакаецца нязначны аднаўленчы рост да 1,9 % у гадавым вырашэнні. Попыт застанецца слабым да таго часу, пакуль істотна не палепшыцца макраэканамічная сітуацыя і не павысяцца даходы спажыўцоў.
• ЗША. У аўтапраме ЗША дамінуе так званая «Вялікая дэтройцкая тройка» — тры найбуйнейшыя амерыканскія аўтамабілебудаўнічыя кампаніі, якія базіруюцца ў горадзе Дэтройт альбо ў непасрэднай блізкасці ад яго, — General Motors, Ford Motor Company і Stellantіs. У цяперашні час ЗША займаюць другое месца сярод найбуйнейшых вытворцаў аўтамабіляў у свеце. Штогод амерыканскія вытворцы выпускаюць 8–10 млн аўтамабіляў.

У галіне непасрэдна занята больш за 1,7 млн чалавек, якія ствараюць 2/5 ад усёй прамысловай прадукцыі (па кошце). Паводле даных Нацыянальнай асацыяцыі амерыканскіх аўтадылераў, на канец 2024 года продаж новых легкавых аўто склаў 15,7 млн. Гэта амаль на 2 млн менш, чым было прададзена ў рэкордны 2016-ы, і на 5,3 млн больш, чым у правальны 2009-ы. Выручка на рынку легкавых аўтамабіляў у 2024 годзе дасягне 842,9 млрд долараў ЗША.

• КНР. Кітайскі аўтарынак займае лідарскія пазіцыі ў свеце, забяспечваючы прыблізна 30 % глабальных продажаў аўтамабіляў і больш за 75 % сусветнага аб’ёму рэалізацыі электрамабіляў. У краіне налічваецца больш за 80 аўтамабільных кампаній. Але дамінантную ролю займаюць ТОП-10 найбуйнейшых аўтавытворцаў (SAІC, FAW, BYD, Changan, GAC, Dongfeng, BAІC, Chery, Geely і Great Wall). З адкрытых крыніц вынікае, што прыкладна на 10 % ВУП Кітая забяспечваецца менавіта аўтамабільнай прамысловасцю — гэта каля 1,77 трлн долараў. Па ацэнцы Кітайскай асацыяцыі аўтавытворцаў вытворчасць аўтамабіляў у Кітаі па выніках 2024 года павялічылася на 3,7 % — да 31,282 млн. Экспартавана 5,859 млн машын, што на 19,3 % больш, чым годам раней. З іх 4,955 млн склалі легкавушкі (плюс 19,7 %), а 904 тыс. прыпала на камерцыйны транспарт (плюс 17,5 %). У 2025 годзе чакаецца, што продажы аўтамабіляў у КНР дасягнуць 32,9 млн (павышэнне на 4,7 %), з якіх 16 млн будуць складаць аўтамабілі на новых крыніцах энергіі (NEV) (рост на 24,4 %).

Глабальная статыстыка сведчыць, што колькасць аўтамабіляў у доўгатэрміновым перыядзе, якія прадаюцца ў краіне, вызначаецца колькасцю насельніцтва. Пры гэтым асноўны фактар, які вызначае ўзровень аўтамабілізацыі насельніцтва ў канкрэтнай краіне (колькасць аўтамабіляў на тысячу чалавек), — гэта сярэдні ўзровень даходаў. Такім чынам, зыходзячы са стратэгічных планаў сацыяльна-эканамічнага развіцця, як беларускай эканомікі, так і нашых стратэгічных краін-партнёраў у рамках Саюзнай дзяржавы Расіі і Беларусі, ЕАЭС, ШАС і БРІКС, у якіх рост дабрабыт грамадзян з’яўляецца абсалютным прыярытэтам, — сфера машынабудавання з’яўляецца адным з доўгатэрміновых драйвераў у цэлым для нацыянальнай эканомікі.

Георгій ГРЫЦ, кандыдат эканамічных навук, эканамічны аналітык