«Знешнія ігракі клапоцяцца пра свае стратэгічныя інтарэсы»

На думку Максіма Рыжанкова, крызіс на Блізкім Усходзе наглядна дэманструе, чаму кантыненту так неабходна Еўразійская хартыя разнастайнасці і шматпалярнасці ў XXI стагоддзі. Ад Балкан і Ірака да Афганістана, Украіны, Газы і Ірана, звярнуў ён увагу, можна назіраць схему знешняга ўмяшання, якую часта ініцыююць Злучаныя Штаты і іх саюзнікі без належнага ўліку мясцовых гістарычных і цывілізацыйных рэалій.

«На наш погляд, гэтыя ўмяшанні не раз узмацнялі нестабільнасць, а не ўстаранялі яе. Знешнія ігракі клапоцяцца пра свае стратэгічныя інтарэсы, у той час як народы Еўразіі нясуць на сабе ўсе выдаткі ў выглядзе канфліктаў, перамяшчэнняў насельніцтва і разбурэнняў. Многія еўразійскія краіны больш не могуць спадзявацца на знешнія сілы ў фарміраванні еўрапейскай архітэктуры бяспекі. Сама Еўропа сутыкаецца з дэмаграфічнымі, энергетычнымі і міграцыйнымі праблемамі, у той час як увага Злучаных Штатаў, здаецца, усё больш сканцэнтравана на іншых рэгіёнах. Адзіным устойлівым рашэннем, на наш погляд, з’яўляецца агульнаеўразійскі дыялог, у рамках якога самі еўразійскія нацыі фарміруюць будучы парадак бяспекі на кантыненце», — заявіў беларускі дыпламат.

Базавы механізм дээскалацыі ў перыяды напружанасці

Ён заўважыў, што адных прынцыпаў недастаткова без практычных інструментаў. Так, адна з прапаноў, якія змяшчаюцца ў першапачатковым праекце, — гэта еўразійскі кансультатыўны механізм па прадухіленні канфліктаў і дээскалацыі.

«Ідэя заключаецца ў стварэнні пастаяннай, але гібкай структуры для правядзення аператыўных кансультацый. Любая дзяржава-ўдзельніца, якая адчувае пагрозу сваёй бяспецы, зможа ініцыяваць экстранныя кансультацыі. Гэты механізм не будзе функцыянаваць як суд або правапрымяняльны орган, а стане структураванай платформай, якая абавязвае бакі ўступаць у дыялог і тлумачыць свае апасенні, — растлумачыў Максім Рыжанкоў. — Такі механізм мог бы аднавіць тое, што было страчана пасля халоднай вайны, — канал, што ахоплівае ўвесь кантынент, для камунікацыі ў крызісных сітуацыях, які не знаходзіцца пад кантролем якога-небудзь аднаго блока або дзяржавы».

Гэты механізм, дадаў кіраўнік беларускага МЗС, таксама забяспечыў бы рэалізацыю прынцыпу непадзельнай бяспекі, разглядаючы праблемы бяспекі як агульныя праблемы. «Мы рэалістычна ацэньваем яго рамкі. Ён не вырашыць за адзін дзень канфлікты, якія зацягнуліся, але можа стварыць базавы механізм дээскалацыі ў перыяды напружанасці», — сказаў міністр.

«Старыя мадэлі больш не працуюць»

Максім Рыжанкоў нагадаў, што ідэя распрацаваць Еўразійскую хартыю разнастайнасці і шматпалярнасці ў XXI стагоддзі не была спантаннай рэакцыяй на падзеі 2022 і 2023 гадоў. Гэта ініцыятыва заснавана на закліку Прэзідэнта Беларусі Аляксандра Лукашэнкі, які прагучаў яшчэ ў 2005 годзе, паважаць разнастайнасць шляхоў развіцця. У гэтым сэнсе яна адлюстроўвае дваццацігадовую гісторыю беларускай дыпламатыі.

«На саміце ААН 2005 года Аляксандр Лукашэнка папярэджваў, што ігнараванне палітычнай, культурнай і цывілізацыйнай разнастайнасці ў канчатковым выніку прывядзе да хаосу. Да моманту правядзення Мінскай канферэнцыі 2023 года гэта папярэджанне стала рэальнасцю. Ліберальны парадак, узначалены ЗША, развальваўся, глабалізацыя ўступала месца рэгіяналізму і гандлёвым канфліктам, а еўраатлантычная сістэма бяспекі ў асобе АБСЕ не змагла прадухіліць вайну ў Еўропе. Да кастрычніка 2023 года стала зразумела, што старыя мадэлі больш не працуюць. На нашу думку, АБСЕ перастала быць платформай для дыялогу і замест гэтага ператварылася ў інструмент палітычнай канфрантацыі», — адзначыў кіраўнік МЗС.

У той жа час Еўразія, паводле яго слоў, усё яшчэ шукала больш шырокія арганізацыйныя рамкі. Беларусь прапанавала ідэю Хартыі, каб запоўніць гэты прабел і стварыць уласны базіс для супрацоўніцтва ва ўмовах краху ўяўленняў, якія былі пакладзены ў аснову сусветнага парадку пасля халоднай вайны.

У аснове — прынцып калектыўнай адказнасці

«Механізмы дыялогу працуюць толькі тады, калі ўсе ўдзельнікі раўнапраўныя. Першапачатковы Хельсінкскі працэс увянчаўся поспехам, таму што Усход і Захад вялі перагаворы на роўных. На нашу думку, АБСЕ страціла аўтарытэт, калі некаторыя члены арганізацыі сталі выкарыстоўваць яе палітычны і гуманітарны парадак дня для аказання націску на іншых, закрываючы пры гэтым вочы на аналагічныя праблемы ў сваіх уласных грамадствах. Што датычыцца Еўразійскай хартыі, то яе асновай павінен стаць прынцып калектыўнай адказнасці», — сказаў міністр.

Ён падкрэсліў, што Беларусь і Расія, якія падтрымліваюць гэту ініцыятыву, не будуць навязваць падагульняючы дакумент. Першапачатковы праект — гэта толькі аснова для перагавораў. Кожны ўдзельнік — ці то Кітай, Інданезія, Пакістан, Турцыя ці еўрапейская дзяржава — павінен адчуваць сваё дачыненне да канчатковага тэксту.

«Працэс павінен быць па-сапраўднаму інклюзіўным, без іерархій і назойлівых механізмаў маніторынгу. У аснове гэтай структуры павінен быць пакладзены прынцып непадзельнай бяспекі: ні адна дзяржава не павінна ўмацоўваць сваю бяспеку за кошт іншых», — звярнуў увагу кіраўнік знешнепалітычнага ведамства.

Раней у адным са сваіх артыкулаў Максім Рыжанкоў адзначаў, што перагаворны працэс па рэалізацыі Еўразійскай хартыі разнастайнасці і шматпалярнасці мог бы пачацца ў Нью-Ёрку ў верасні 2026 года і завяршыцца самітам у кастрычніку 2027 года.

«Мэта, пастаўленая на кастрычнік 2027 года, з’яўляецца амбіцыйнай, але дасягальнай. Па-першае, абмеркаванне Еўразійскай хартыі вядзецца ўжо амаль тры гады ў рамках навуковых публікацый, двухбаковых кансультацый і міжнародных форумаў. Беларусь і Расія таксама распрацавалі „Сумеснае бачанне Еўразійскай хартыі“, у якім выкладзены агульныя прынцыпы. Па-другое, гісторыя паказвае, што працяглыя перагаворы часта губляюць дынаміку. На распрацоўку самога Хельсінкскага заключнага акта ў перыяд халоднай вайны пайшло прыкладна тры гады. Сёння, нягледзячы на складанасць задач, якія стаяць перад намі, мы таксама карыстаемся перавагамі сучасных сродкаў камунікацыі і больш востра ўсведамляем тэрміновасць вырашэння праблем», — растлумачыў міністр у інтэрв’ю.

Што датычыцца верагоднай адсутнасці некаторых краін НАТА і ЕС на ранніх этапах, то, паводле яго слоў, гэты працэс застаецца адкрытым для ўсіх еўразійскіх дзяржаў. «Тыя, хто вырашаць не ўдзельнічаць, проста прапусцяць магчымасць паўплываць на фарміраванне ствараемай структуры. Мы ўжо назіраем узрастаючы інтарэс з боку краін Азіі, Блізкага Усходу і постсавецкай прасторы. Альтэрнатывай узаемадзеянню з’яўляюцца нестабільнасць, знешняе ўмяшанне і канфлікты», — заўважыў дыпламат.

«Хартыя не з’яўляецца антызаходнім праектам»

Заходнія крытыкі могуць расцэньваць Хартыю як спробу Беларусі і Расіі пашырыць свой уплыў пад лозунгам шматпалярнасці. Максім Рыжанкоў, каменціруючы гэта, заявіў, што яму зразумелы такі скептыцызм. Разам з тым ён лічыць, што такое меркаванне абумоўлена няправільным разуменнем ініцыятывы.

«Хартыя не з’яўляецца антызаходнім праектам або ваеннай процівагай НАТА. Яна заклікана служыць асновай для еўразійскага супрацоўніцтва. Прапанаваныя ў ёй механізмы — прыняцце рашэнняў на аснове кансэнсусу, калектыўныя перагаворы і ратацыя кіраўніцтва — спецыяльна распрацаваны для прадухілення дамінавання якой-небудзь адной краіны. Больш шырокая праблема заключаецца ў тым, што такія ярлыкі, як „аўтарытарны“ і „дэмакратычны“, часта прымяняюцца ў міжнароднай палітыцы выбіральна. Хартыя заснавана на павазе разнастайнасці палітычных сістэм, мадэлей развіцця і культурных традыцый. Яна не імкнецца змяніць унутраныя палітычныя сістэмы, а павінна толькі садзейнічаць суверэннай роўнасці і неўмяшанню», — завявіў кіраўнік МЗС Беларусі.

Ён звярнуў увагу, што еўрапейцы па-ранейшаму разглядаюць НАТА як адзінага гаранта бяспекі, але глабальная абстаноўка імкліва змяняецца. «Хартыя прапануе Еўропе магчымасць удзельнічаць у больш шырокім еўразійскім дыялогу ў якасці раўнапраўнага партнёра. Дзверы застаюцца адчыненымі для ўсіх, хто жадае далучыцца», — рэзюмаваў міністр.