Сацыяльныя сеткі, блогі, мультымедыйныя сэрвісы, несумненна, да бясконцасці пашыраюць гарызонты зносін і дазваляюць лёгка абменьвацца інфармацыяй, ідэямі, ведамі. Гэта з’яўляецца пазітыўным фактарам. Але адначасова тыя ж сучасныя камунікацыі фарміруюць кліпавы тып мыслення — калі інфармацыя засвойваецца фрагментарна, кароткімі яркімі вобразамі. У выніку заўсёды існуе пагроза стварэння ілжывых вобразаў, расплывістага разумення паняццяў і ў цэлым сыход у нерэалістычную, віртуальную карціну свету. Сёння ў большасці краін у цэнтры ўвагі бяспека: эканамічная, тэхналагічная, ваенная. Але не менш важная інтэлектуальная бяспека — забеспячэнне ў людзей незалежнага мыслення.

Калі азірнуцца на гісторыю пытання, то кожнае новае вынаходніцтва ў сродках масавай камунікацыі трансфармавала інтэлектуальную прастору з усімі вынікаючымі палітычнымі і сацыяльна-эканамічнымі наступствамі. Кнігадрукаванне, перыядычная прэса, кінаіндустрыя, радыё, тэлебачанне — кожны новы канал камунікацыі станавіўся прычынай глыбокай трансфармацыі грамадства. Былі як станоўчыя трэнды — павышэнне ўзроўню адукацыі, развіццё эканомікі за кошт свабоднага і таннага абмену інфармацыі, — так і глыбока адмоўныя, калі інфармацыйная прастора выкарыстоўвалася для маніпуляцыі грамадскай думкай. Таму, з аднаго боку, з’яўленне шырокага спектру лічбавых інструментаў зносін можна разглядаць як новы віток цывілізацыйнага развіцця. Уплыў інфармацыйнага складніка на грамадства кардынальна ўзмацніўся, у тым ліку і з-за таго факту, што электронныя камунікацыі альбо цалкам, альбо ў вельмі абмежаваным выглядзе кантралююцца адміністрацыйнымі і грамадскімі інстытутамі, у поўнай меры не падпарадкоўваюцца ні юрыдычным, ні маральна-этычным нормам.

Разумеючы гэту пагрозу, многія краіны спрабуюць упарадкаваць інфармацыйную прастору праз адпаведную нарматыўна-прававую базу, выкананне якой забяспечваецца тэхнічнымі сродкамі. Міжнародны вопыт мае шмат самых разнастайных падыходаў. Але пакуль нельга сказаць, каб нейкая канцэпцыя цалкам сябе апраўдала і дасягнула пастаўленай мэты.

Бачыцца, што ключавым інструментам інтэлектуальнай бяспекі з’яўляецца развіццё чалавека, яго разумовага капіталу і патэнцыялу. Калі ў індывіда сфарміравана сістэмнае, крытычнае мысленне, то ён у значнай ступені будзе ўжо абаронены ад маніпуляцый са сваёй свядомасцю. Несумненна, патрэбна і адпаведная інфраструктура развіцця інтэлектуальнай незалежнасці на ўсіх сацыяльных узроўнях. І ў Беларусі ў гэтым кірунку ёсць унікальныя магчымасці.

Савецкая сістэма адукацыі не была ў поўнай меры ідэальнай. Але яна з’яўлялася эфектыўнай з пункту гледжання развіцця інтэлектуальных здольнасцяў, бо грунтавалася на досыць глыбокім вывучэнні фундаментальных ведаў і фарміраванні культуры мыслення. Гэтыя падыходы шмат у чым трансліраваліся і ў беларускую сістэму адукацыі. Трэба прызнаць: беларусы адрозніваюцца высокай дасведчанасцю. Большасць імкнецца не толькі арыентавацца на выказванні лідараў меркаванняў, але і самастойна разабрацца ў тым ці іншым пытанні, зразумець праблему, сфармаваць да яе ўласнае стаўленне. У значнай ступені нам удалося захаваць інфармацыйную інфраструктуру для інтэлектуальнага развіцця грамадства. 

Багацце інфармацыі — тая рэальнасць, у якой даводзіцца жыць, і спыніць гэты лічбавы паток ужо немагчыма. Але неабходна разумець і даносіць да ўсіх грамадзян, што даступная інфармацыя — не значыць якасная. Фарміраванне цэласнага светапогляду і крытычнага мыслення з’яўляецца найбольш дзейсным спосабам забеспячэння нацыянальнай і інтэлектуальнай незалежнасці. Базіс у Беларусі створаны, і яго неабходна развіваць, паглыбляць і пашыраць, зыходзячы з бягучых актуальных задач, мэт, выклікаў і пагроз.

Васіль Гурскі, галоўны вучоны сакратар Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі, доктар эканамічных навук