Глабалізацыя доўга выпрабоўвала крызіс, але пераход на жорсткую суверэнізацыю і фрагментацыю сусветнай эканомікі адбыўся, у прынцыпе, нечакана. І развіваецца настолькі імкліва, што падзеі нашмат абагналі навуку. Тэарэтыкі з цяжкасцю могуць растлумачыць тое, што адбываецца, а былыя канцэпцыі і падыходы ўжо не дзейнічаюць. У тым ліку і парадыгма безумоўнага росту, сфармуляваная ў сярэдзіне мінулага стагоддзя, і якой было прынята прытрымлівацца да нядаўняга часу. У сістэме каардынат ідэальнага шторму з невядомай працягласцю прынцыповым становіцца не толькі рост, але і ўстойлівасць. Па выніках 9 месяцаў беларуская эканоміка выйшла на трэк з мінімальнымі дысбалансамі.
Безумоўна, добрая навіна — рост ВУП на 2 % у параўнанні з аналагічным перыядам мінулага года. З аднаго боку, гэта крыху ніжэй за дынаміку сусветнай эканомікі. З другога, неабходна гэты паказчык разглядаць у разрэзе навакольнага асяроддзя. Яно для Беларусі не самае дружалюбнае, бо маштабны канфлікт па лініі Захад — Усход працягваецца, і дээскалацыі, на жаль, пакуль не праглядваецца. А мы знаходзімся ў самым цэнтры гэтай супярэчнасці, таму нясём ад яе суцэльныя эканамічныя страты, якія імкнёмся кампенсаваць па альтэрнатыўных вектарах, развіваючы супрацоўніцтва з тымі ж краінамі так званай «далёкай дугі». Акрамя таго, у свеце шмат рэгіёнаў, рост якіх больш абумоўлены інфляцыяй, а не якасным і колькасным развіццём. У гэтым разрэзе беларуская эканоміка жыве на фоне стабільнай і прымальна нізкай інфляцыі — 4,6 % у верасні 2026 года ў адносінах да верасня 2025-га.
Гэта амаль самы лепшы паказчык у ЕАЭС і вельмі годны нават на сусветным узроўні. У ЗША індэкс спажывецкіх цэн разагнаўся да 3,7 %. У Еўрасаюзе дынаміка індэкса спажывецкіх цэн узрасла да 3,8 % і працягвае раскручвацца на фоне паліўнага крызісу. І гэта пры тым, што мэтавы паказчык звычайна знаходзіцца ў багатых краінах на ўзроўні 2 %. Але яго дасягнуць упарта не ўдаецца. Беларуская эканоміка па росце цэн ідзе ніжэй за мэтавы паказчык (7 %).
Па выніках трэцяга квартала можна ўпэўнена гаварыць аб устойлівасці якаснай траекторыі развіцця. У дадатнай зоне надзейна замацаваўся паказчык прадукцыйнасці працы па ВУП. За студзень — верасень гэтага года згаданы паказчык вырас на 1,5 % у параўнанні з аналагічным перыядам мінулага года. Прадукцыйнасць традыцыйна была адным з самых праблемных паказчыкаў у нашай эканоміцы. І нярэдка ён знаходзіўся ў адмоўнай зоне. Яго пазітыўная дынаміка апошнія месяцы дазваляе сцвярджаць, што негатыўны трэнд пераломлены, а намаганні па аптымізацыі затрат, выбудоўванні эфектыўных бізнес-працэсаў і мадэрнізацыя вытворчасці прыносяць свой плён. Аб чым сведчаць і паказчыкі экспарту: у студзені — жніўні ён вырас на 13,4 %. Знешнегандлёвае сальда аказалася збалансаваным: «мінус» 7,4 мільёна долараў можна лічыць амаль статыстычнай хібнасцю. Гэта сведчыць аб цалкам высокай канкурэнтаздольнасці айчыннай эканомікі, бо ўдаецца знаходзіць збыт сваёй прадукцыі і паслуг нават ва ўмовах шматлікіх рэстрыкцыйных бар’ераў.
Рост заработнай платы і рэальных наяўных даходаў насельніцтва за 8 месяцаў у гэтым годзе ў параўнанні з аналагічным перыядам 2025-га вырас на 8,2 % і 7,7 % адпаведна. З аднаго боку, у наяўнасці апярэджанне па дынаміцы прадукцыйнасці працы. І шэраг экспертаў выказваюць асцярогі, што гэты дыспарытэт можа рана ці позна выліцца ў інфляцыйны фактар. Аб гэтых рызыках гавораць доўга, але яны не рэалізуюцца, бо эканоміка перастроілася пад новую парадыгму. Па-першае, у сілу дэфіцыту кваліфікаваных кадраў выдаткі на аплату працы растуць ва ўсім свеце. Па-другое, за кошт матэрыяльнага стымулявання суб’ектам гаспадарання ўдаецца павысіць прыбытковасць сваёй дзейнасці — яна за 8 месяцаў бягучага года вырасла на 5,4 % у параўнанні з аналагічным перыядам мінулага года. Па-трэцяе, адначасова з эканомікай трансфармуецца і мадэль паводзінаў грамадзян, дрэйфуючы ад спажывецкай да ашчаднай. У 2025 годзе беларусы накіроўвалі на ўклады і зберажэнні 16,6 % сваіх даходаў (у 2015-м — толькі 10,8 %). Таму вельмі значная прыбаўка да заробкаў не выплюхваецца на спажывецкі рынак, а трансфармуецца ў розныя віды зберажэнняў, у тым ліку банкаўскія дэпазіты, якія з’яўляюцца адной з крыніц фінансавання эканомікі і інвестыцыйнай актыўнасці.
Інвестыцыі ў асноўны капітал за 9 месяцаў 2026 года павялічыліся на 2,1 %. Прычым затраты на набыццё машын, абсталявання, транспартных сродкаў выраслі на 3,4 %. Гэта адносна не высокая дынаміка. Але неабходна ўлічваць высокую базу мінулага года: у студзені — верасні 2025-га гэты паказчык быў амаль рэкордным за найноўшую гісторыю Беларусі — дынаміка інвестыцый тады склала 115,2 %, а затраты на набыццё машын, абсталявання, транспартных сродкаў — 120,8 %. Рознічны тавараабарот таксама вырас у супастаўных цэнах (з улікам інфляцыі) на 8,7 %. Аднак пэўную долю росту забяспечылі турысты. Яны ж фарміруюць дадатковы попыт і на транспартныя паслугі: пасажыраабарот вырас на 7,6 %.
У цэлым можна казаць, што сучасны няпросты этап для сусветнай эканомікі Беларусь праходзіць паспяхова. І, што немалаважна, ва ўстойлівым рэжыме.
Уладзімір ВАЛЧКОЎ
