І не таму, што нетры раптам закончацца, як гэта прапагандуюць алармісты. Нафта, газ, вугаль здабываюцца і будуць здабывацца. Аднак расце і іх спажыванне. Тыя ж дзяржавы Ціхаакіянскага рэгіёна здзяйсняюць галавакружны эканамічны рывок, пачынаючы цясніць краіны G7, і ўжо з’яўляюцца аднымі з ключавых спажыўцоў энергарэсурсаў, ствараючы канкурэнцыю і ЕС, і ЗША. Прычым у апошнія гады ў многіх тыграў новай хвалі мадэль развіцця мае перадумовай стымуляванне ўнутранага попыту. А гэта ўжо прычыны для будучых рэсурсных крызісаў. Калі не заўтра, то ў вельмі блізкай перспектыве. Таму стратэгія Вашынгтона накіравана на максімальна магчымы кантроль над патокамі стратэгічных карысных выкапняў. Паколькі падзеі апошніх месяцаў дакладна паказалі: глабальныя рынкі хісткія і не выключаюць нават фізічнага дэфіцыту стратэгічных рэсурсаў.

А ці не з’яўляецца паняцце «глабальны рынак» ужо архаізмам? Ці існуе ён? Калі на вялікім міжнародным кірмашы — сусветных біржах — можна набыць любы тавар амаль у неабмежаваных колькасцях у рамках разумнага?! Такі дызайн міжнароднага гандлю адышоў ужо ў нябыт. Паклаўшы руку на сэрца, трэба адзначыць: і ў мінулыя дзесяцігоддзі ўсё было не так проста, як здавалася. Асноўныя аб’ёмы сыравіны кантрактаваліся па карпаратыўных або міжурадавых дагаворах. Адносна невялікія аб’ёмы тавараў паступалі непасрэдна на біржу. І гэты інструмент міжнароднага гандлю і ў былыя часы, па сутнасці, існаваў для закрыцця невялікіх разрываў у попыце і прапанове ў розных рэгіёнах. Іншае пытанне, што на таргах вызначалася цана. У прынцыпе, неабавязковая для ўніверсальнага выкарыстання, але яна з’яўлялася маркерам пры заключэнні двухбаковых кантрактаў.

Тым не менш ва ўмовах глабальнага свету і адноснай празрыстасці сусветнай эканомікі здавалася немагчымым, каб нейкага рэсурсу не хапала фізічна. Ён мог быць даражэйшым ці таннейшым, знаходзіцца бліжэй ці далей ад спажыўца, але заўсёды меўся ў наяўнасці. Мяркуючы па ўсім, часы безумоўнага багацця (няхай і крыху ўяўнага) мінулі. І ў Еўропе гэта ўжо вельмі моцна адчулі, асабліва ў апошнія тыдні.

Чым быў добры свет глабальнай ліберальнай эканомікі? Захаваннем пісаных і няпісаных правіл усімі акцёрамі міжнароднай палітыкі, незалежна ад велічыні краіны, яе палітычнага або ваеннага патэнцыялу. І адным з кітоў мінулай эпохі з’яўлялася безумоўнае захаванне бяспекі на міжнародных камунікацыях. Яны нібыта знаходзіліся пад каўпаком калектыўнай абароны. І той, хто пасягнуў на іх, незалежна ад свайго статусу, мог трапіць пад усеагульныя ганьбу і байкот. Але прынцыпы этыкету моцна змяніліся. У падрабязнасцях аб гэтай праблеме сучаснасці неаднаразова пісалі, таму не будзем паўтарацца. Аднак факт: у апошнія гады стратэгічныя камунікацыі страцілі свой імунітэт і падвяргаюцца ўдарам з нарастальнай частатой. Удар па нафтаправодзе Абкайк — Янбу (у Саудаўскай Аравіі: злучаў радовішчы на ўсходзе краіны з портам на захадзе, у Чырвоным моры) выбіў з рынку яшчэ каля 2,5 мільёна барэляў нафты штодзённых паставак. І вось ужо Польшча, арыентаваная на саудаўскую нафту, адчувае яе фізічны дэфіцыт. Варшава спрабуе закрыць пастаўкі, якія выпалі. Але вуглевадароды з іншых крыніц ужо распісаны па кантрактах. І ці ўдасца ім знайсці неабходныя аб’ёмы — складанае пытанне.

Амерыканцы цудоўна разумеюць новыя рэаліі. Таму сёння значныя намаганні Вашынгтона накіраваныя на кантроль за патокамі энергарэсурсаў. Вядома, Дональд Трамп выдае іншы раз жаданае за сапраўднае, але свае намеры агучвае адкрыта. Напрыклад, сваю мару далучыць Канаду да ЗША, а таксама ўзяць пад кантроль Армузскі праліў. 

І першы, і другі кейсы далёкія ад рэалізацыі. Аднак у Венесуэле атрымалася: пасля выкрадання прэзідэнта краіны Нікаласа Мадуры пастаўкі нафты гэтай краіны маршрутызуюцца з Белага дома.

Пякельныя санкцыі супраць расійскага нафтагазавага сектара — толькі эпізод са шматактавага спектакля барацьбы за рэсурсы. Ключавы пасыл накіраваны не на тое, каб Масква сышла з рынку са сваімі нафтай і газам, а каб не пастаўляла іх Кітаю і Індыі — адным з асноўных канкурэнтаў ЗША ў эканамічнай плоскасці.

Па якой траекторыі будуць развівацца падзеі — складана меркаваць. Але ўжо відавочна: калі яшчэ нядаўна пытанне пераразмеркавання даброт і рэсурсаў у сусветнай эканоміцы вырашалася праз фінансавыя інструменты, то сёння разгортваецца канкурэнцыя за фізічны кантроль. У адных выпадках — непасрэдна над радовішчамі, у другіх — над лагістыкай паставак, у трэціх — праз спробу з дапамогай санкцый звузіць пул патэнцыяльных спажыўцоў. Свет адназначна не ўваходзіць, ужо ўвайшоў у стадыю барацьбы зусім па іншых правілах, далёкіх ад ліберальных ідэалаў нядаўняга мінулага. Таму ўстойлівасць эканомікі ўжо неабходна забяспечваць зусім іншымі інструментамі. У гэтых адносінах у Беларусі ёсць значная перавага: доступ да ключавых рэсурсаў, гарантаваны ўзаемаадносінамі з Расійскай Федэрацыяй. Безумоўна, дыверсіфікацыя таксама неабходная. Але ў той сітуацыі, у якой знаходзіцца сучасная сусветная эканоміка, паняцце «дыверсіфікацыя» таксама набывае новае гучанне. І, прама скажам, яна не заўсёды магчымая. Не выключана, што і не заўсёды патрэбная: занадта высокія рызыкі спадзявацца на пастаўкі з далёкіх рубяжоў.

Уладзімір ВАЛЧКОЎ