Пражываючы на скрыжаванні еўразійскіх дарог, беларусы набылі гістарычны код касмапалітызму. У масе сваёй мы талерантныя, лаяльна ставімся да чужых культур, вераванняў, традыцый. Шырыня поглядаў дазваляе нам збіраць па часцінках з усяго свету ўласны вітраж. Вельмі карысная якасць у нашым усё яшчэ глабальным свеце. Але ёсць і адваротны бок: нярэдка нам не хапае патрыятызму ва ўтылітарных канструкцыях. Мы любім сваю зямлю, прыроду, традыцыі, гісторыю... Аднак з вядомай доляй скептыцызму ацэньваем свае тэхналогіі, прадпрыемствы, тавары. Варта імпартнай рэчы па нейкім параметры на мікрон абысці айчыннага вытворцу, і прыроджаны практыцызм прымушае зрабіць адпаведны выбар. З аднаго боку, эканамічны патрыятызм немагчыма выхаваць імгненна, але з другога — калі не прадпрымаць мэтанакіраваных намаганняў, то карціна не зменіцца і праз стагоддзі.
Геаграфічнае становішча «скрыжавання вялікіх дарог», несумненна, аказвае ўплыў на нацыянальны светапогляд. Да гэтага дадаецца яшчэ адна асаблівасць: гіперадкрытасць нашай эканомікі. Яна па ўсіх каналах і з усіх бакоў прадзьмухваецца вятрамі імпарту і экспарту. Беларускі знешнегандлёвы абарот перавышае памер айчыннага ВУП. Але гэта не рэдкасць. У Ірландыі такі паказчык наогул знаходзіцца на ўзроўні каля 140 %, у Нідэрландах і Швейцарыі складае 70-80 %. Такі лёс сярэдніх па памеры дзяржаў з сярэднім і высокім дастаткам: развіваць экспарт, каб частку патрэб задавальняць за кошт імпарту.
Эканамічна высокая доля спажывецкага імпарту вытлумачальная. І яна гістарычна была ў Беларусі досыць высокай. Але ў апошнія гады аб’ёмы замежных паставак выклікаюць сур’ёзную занепакоенасць, бо ўжо выходзяць за каноны эканамічнай нацыянальнай бяспекі. За дзесяць гадоў доля рэалізацыі айчынных тавараў на ўнутраным спажывецкім рынку знізілася амаль на 15 працэнтных пунктаў — з 69,1 да 54,4 %. Прычым праселі не толькі нехарчовыя тавары — з 51,1 да 34,9 %, але і харчовыя — зніжэнне з 82,2 да 75,7 %. Несумненна, на структуры попыту адлюстроўваецца і рост даходаў. За дзесяцігоддзе кардынальна павялічылася пранікненне смартфонаў, ноўтбукаў і іншай бытавой электронікі, якая ў Беларусі практычна не вырабляецца. І гэта адбіваецца на долі айчынных тавараў.
Але нямала ж замежных брэндаў набываецца ў таварных катэгорыях, па якіх у краіне магутнасцяў маецца з лішкам. Па некаторых пазіцыях той жа лёгкай прамысловасці доля продажаў роднай прадукцыі сціплая і знаходзіцца на ўзроўні 10-15 %! Вядома, ёсць сур’ёзны псіхалагічны нюанс: як спажыўцы да імпарту мы ставімся вельмі паважліва. Чаму? Напэўна, лагічна задаць гэта пытанне псіхолагам і сацыёлагам. Магчыма, гэта рыса выпрацавалася ў нас гістарычна. Усё ж такі да сярэдзіны мінулага стагоддзя Беларусь была глыбока аграрнай краінай. Некаторыя прамысловыя тавары вырабляліся ў нашай мясцовасці, некаторыя вельмі прыстойнай якасці. Але наменклатура прадукцыі не адрознівалася разнастайнасцю. У большасці выпадкаў выраблялася, фактычна, рамесным, а не фабрычным спосабам. Натуральна, што імпартныя тавары шанаваліся. Не важна, прыбылі яны з Захаду або Усходу. У савецкія ж часы родная прамысловасць не песціла яркасцю фарбаў і разнастайнасцю мадэляў. Займець імпартную мадэль было марай модніц. Замежныя рэчы фрагментарна прысутнічалі нават у агульнадаступных крамах. Але былі выключным дэфіцытам і не заўсёды цэны былі сацыялістычныя: для сярэдняга заробку імпарт быў досыць дарагім задавальненнем.
Рызыкну выказаць здагадку: асновы спажывецкага і эканамічнага патрыятызму ў нас папросту не паспелі сфарміравацца. Уласна кажучы, пачуцця перавагі ўласнага над замежным няма і ў айчынных вытворцаў. Дзе модныя паказы, глянцавыя часопісы, прэзентацыі новых калекцый?.. Відавочна, што зрабіць прадукцыю танней, чым на фабрыках Паўднёва-Усходняй Азіі, немагчыма ні беларускім прамыслоўцам, ні якім-небудзь іншым па вядомых прычынах. А пачынаючы з сярэдняга, а тым больш — высокага цэнавага сегмента, людзі набываюць не проста рэч, але яшчэ эмоцыі, адчуванні, настроі. Нават цэлы кірунак навуковы фарміруецца — эканоміка ўражанняў: калі ключавым аб’ектам рэалізацыі становіцца не тавар або паслуга, а эмацыянальная яго абвязка. А каб выклікаць хімічную рэакцыю ў спажыўца, псіхалагічны экстаз, неабходна яго шчыра палюбіць. Старацца прыслухацца да яго індывідуальнага меркавання. А не проста выкласці тавар на паліцу, пахваляючыся якасцю і натуральнасцю (з немалой цаной) або паспрабаваць паўтарыць нейкія модныя тэндэнцыі. Іх ужо даўно скапіравалі азіяцкія вытворцы, толькі з нашмат меншым сабекоштам.
Выкажу здагадку, што для павелічэння долі продажаў айчыннай прадукцыі будзе мала ўкараніць новыя тэхналогіі, знізіць выдаткі, узмацніць маркетынг. Неабходна мяняць псіхалогію. Калі заўгодна — светапогляд.
Складаная задача, доўгая, з невідавочным канчатковым вынікам. Але, як бачыцца, па-іншаму ўзмацніць пазіцыі родных кампаній не атрымаецца.
Прынцып класічнай канкурэнцыі цана-якасць ужо не працуе ў поўнай меры. Значнае месца займаюць эмоцыі. І эканамічны, спажывецкі патрыятызм — і спажыўцоў, і вытворцаў, — можа стаць асновай для фарміравання новага светапогляду. Каб фраза «найлепшае сваё» не з’яўляўся дзяжурным і фармальным лозунгам, а ішла ад душы і сэрца.
Уладзімір ВАЛЧКОЎ
