Ці нясе рост спажывецкага крэдытавання рэальную пагрозу для фінансавай стабільнасці краіны і кожнага канкрэтнага чалавека? Калі крэдыт не лепшае рашэнне? Адказы на гэтыя пытанні даў першы намеснік старшыні праўлення Нацыянальнага банка Аляксандр Ягораў у праекце «ПраГрошы» на «Першым інфармацыйным».

Атрымаць крэдыт прасцей, чым купіць прадукты на вячэру

Эксперт нагадаў, што сукупная запазычанасць насельніцтва перад беларускімі банкамі дасягнула новай рэкорднай адзнакі — каля 30 мільярдаў рублёў. Ці адлюстроўваюць гэтыя 30 мільярдаў рэальную пагрозу для фінансавай стабільнасці краіны і канкрэтнага чалавека? Аляксандр Ягораў растлумачыў з гэтай нагоды:

— Інтэрнэт мільгаціць загалоўкамі аб крэдытнай кабале беларусаў. Сёння атрымаць крэдыт стала прасцей, чым купіць прадукты на вячэру. Дастаткова пары клікаў у смартфоне, і запаветная сума ўжо на карце.

На яго думку, спажывецкае крэдытаванне — гэта наймагутнейшы матор для ўсёй эканомікі:

— Калі беларус бярэ крэдыт на куплю халадзільніка «Атлант», тэлевізара «Віцязь» або аўтамабіля «БелДжы», ён фактычна інвестуе ў працоўныя месцы на нашых заводах.

Многія думаюць, што крэдыт — гэта пастка. На самай справе гэта інструмент паскарэння жыцця. Мы атрымліваем доступ да выгод — жылля, аўто — тут і цяпер, не чакаючы дзесяцігадовых назапашванняў. Працэнтная стаўка ў гэтым выпадку — плата за час.

— Напрыклад, уявіце сабе ўгнаенне для глебы. Калі выкарыстоўваць яго ў меру, ураджай вырасце хутчэй і будзе багацейшы. Але калі высыпаць цэлы мяшок на адну градку, яна згарыць. Так і з крэдытамі. Важна доза. Дарэчы, новы айфон або большы памер тэлевізара — гэта прыклад, калі крэдыт — не лепшае рашэнне. Чаму? Таму што новы тэлефон або палепшаны тэлевізар толькі задавальняюць вашыя эмацыянальныя патрэбы. Калі гэтыя патрэбы не пацверджаны фінансавымі магчымасцямі, то ў выніку крэдыт на такія тавары прывядзе да страт, — тлумачыць Аляксандр Ягораў.

Згодна з класічным вызначэннем, крэдыт — гэта дагавор пазыкі, у рамках якога крэдытор, звычайна банк, прадастаўляе фізічнай асобе, грашовыя сродкі або тавары на ўмовах зваротнасці, платнасці і тэрміновасці.

— Па-першае, крэдыт заўсёды трэба вярнуць у тэрмін. А, па-другое, за атрыманне крэдыту неабходна заплаціць працэнт. Прасцей кажучы, крэдыт — гэта фінансавы інструмент, які дазваляе нам атрымаць доступ да выгод, якія ў дадзены момант не знаходзяцца ў нашым распараджэнні, — растлумачыў спікер. — Менавіта праз тавары, якія мы бяром у крэдыт, грунтуючыся на эмоцыях, яго часта называюць сучасным злом.

З гісторыі пытання

Сама з’ява крэдытавання паўстала задоўга да з’яўлення звыклых для нас грошай і банкаў. Гістарычна крэдытаванне адыгрывала ключавую ролю ў развіцці грамадскіх адносін яшчэ ў самых ранніх цывілізацыях. Уявіце сабе старажытнае аграрнае грамадства. Ураджай збіраюць адзін-два разы на год. Увесь астатні год селяніну трэба на нешта жыць. Купляць вопратку, інструменты, даход у будучыні, а выдаткі — кожны дзень. У такіх умовах людзі ішлі не ў банк, напрыклад, а да мясцовага каваля. Бралі ў доўг плуг або інструменты пад сумленнае слова: «Вярну доўг збожжам, калі збяру ўраджай». Крэдыт забяспечваў тую самую ліквіднасць, якая дазваляла грамадству функцыянаваць эфектыўна.

Больш за тое, мы знаходзім гэтаму выразныя навуковыя пацвярджэнні. Яшчэ 4000 гадоў таму ў Вавілоне кодэкс Хамурапі дэталёва рэгуляваў такія пазыкі. Навукоўцы-гісторыкі выявілі тысячы гліняных таблічак, якія, па сутнасці, былі даўгавымі распіскамі або крэдытнымі картамі старажытнасці. Мы проста перайшлі ад гліняных таблічак і дагавораў з кавалём да мабільных дадаткаў. Але сутнасць засталася ранейшай. Крэдыт — гэта давер будучыні. Калі гісторыя чамусьці нас вучыць, дык гэта таму, што выйграе той, хто ўмее выкарыстоўваць гэты давер для стварэння.

Каталізатар, які ператварае статыку ў дынаміку

Гэтыя прынцыпы ляглі ў аснову сучаснай эканомікі. Крэдыт — гэта не проста пасіўная запазычанасць, гэта каталізатар, які ператварае статыку ў дынаміку. Сёння банкі нават не столькі чакаюць вяртання самога цела крэдыту, колькі зацікаўлены ў атрыманні працэнтаў. Бо крэдыт — гэта спосаб прымусіць працаваць свабодныя сродкі, якія банк прыцягнуў у выглядзе дэпазітаў.

— Апошнім часам мы бачылі рэзкае паскарэнне ў сегменце спажывецкага крэдытавання, што прымусіла Нацыянальны банк прыняць меры, накіраваныя на запаволенне гэтых крэдытаў. Чаму? Большая частка крэдытаў ішла на куплю імпарту, што негатыўна адбівалася на знешнім балансе краіны, — растлумачыў першы намеснік старшыні праўлення Нацбанка. — Меры спрацавалі, і палітыка Нацыянальнага банка некалькі змянілася. Цяпер спажывецкае крэдытаванне не абмяжоўваецца. Але доля крэдытавання беларускіх тавараў у агульным партфелі павінна расці. Бо рост продажаў айчынных тавараў у крэдыт — гэта больш дабаўленай вартасці, а значыць, і вышэйшы заробак у беларусаў.

Калі прааналізаваць 30 мільярдаў рублёў доўгу беларускіх хатніх гаспадарак, то крэдытны партфель фізічных асоб выразна дзеліцца на тры катэгорыі: спажывецкія крэдыты (уключаючы авердрафты па картах), аўтакрэдыты і іпатэка (крэдыты на куплю і будаўніцтва жылля).

— І вось тут хаваецца самае важнае, — падкрэслівае эксперт. — Дамінуючую долю ў гэтай структуры — больш за 60 % — займаюць менавіта іпатэчныя пазыкі. Гэта не грошы, выдаткаваныя на імгненныя капрызы, на эмоцыі. Гэта ўкладанне грамадзян у сваю будучыню і будучыню сваіх дзяцей. А яшчэ — сродкі, якія накіраваны ў рэальны сектар эканомікі, у будаўніцтва.

Ці так страшны доўг, як яго малююць?

Калі будуецца дом, працуюць дзясяткі сумежных галін: ад вытворцаў цэглы да мэблевых фабрык. Але наколькі страшны сам аб’ём запазычанасці? Калі глядзець толькі на абсалютныя лічбы, то трэнд можа здацца страшным, але такі аналіз будзе няпоўным. Трэба ўлічваць фактар інфляцыі і рост даходаў.

— Калі мы адкарэкціруем аб’ём крэдытаў на тэмп росту коштаў, то ўбачым дзіўную карціну. У рэальным выражэнні крэдытная запазычанасць вырасла ўсяго ў 2,5 раза з 2008 года. Гэта на самай справе няшмат, — лічыць эксперт і тлумачыць, чаму. — Таму што сярэдняя рэальная заработная плата ў краіне за гэты перыяд расла яшчэ больш высокімі тэмпамі. Мы не сталі бяднейшыя з-за даўгоў. Мы навучыліся выкарыстоўваць іх паралельна з ростам свайго дабрабыту.

Яшчэ адзін паказчык — гэта суадносіны агульнага аб’ёму крэдытаў да грашовых даходаў насельніцтва. На гэты момант у Беларусі ён складае крыху менш за 18 %. І, што самае важнае, гэтая лічба застаецца стабільнай на працягу многіх гадоў.

Далей каэфіцыент абслугоўвання доўгу або паказчык пазыковай нагрузкі — гэта тое, колькі з вашай штомесячнай зарплаты сыходзіць на пагашэнне крэдыту. Нацыянальны банк устанавіў тут жорсткае лімітавае значэнне — не больш за 40 %. Інакш шанцы атрымаць спажывецкі крэдыт вельмі малыя. Гэта тая мяжа, за якой пачынаюцца фінансавыя праблемы ў грамадзян. Аднак рэальнасць значна больш аптымістычная. Мы на ўзроўні 27 % — у вельмі камфортнай зялёнай зоне бяспекі.

— Ну, і каб канчаткова развеяць сумневы, давайце зробім міжнароднае параўнанне, — прапаноўвае эксперт. — Але зробім гэта прафесійна, выкарыстоўваючы метад парытэту пакупніцкай здольнасці — каэфіцыент, які адлюстроўвае розніцу ў кошце ўсярэдненага кошыка тавараў і паслуг у розных краінах. Напрыклад, у Беларусі такі кошык каштуе прыкладна ў 4 разы менш, чым у ЗША. Гэта вельмі папулярны метад, які дазваляе супастаўляць эканомікі паміж сабой, нівеліруючы розніцу ў цэнах.

Глядзім на лічбы. Намінальная запазычанасць хатніх гаспадарак Беларусі складае каля 1000 долараў на чалавека, а ў ЗША гэты паказчык каля 19 тысяч долараў. Разрыў каласальны, але, нават калі мы адкарэкціруем гэтыя даныя па парытэце пакупніцкай здольнасці, карціна прынцыпова не зменіцца. Мы атрымліваем каля 4000 долараў доўгу на чалавека ў Беларусі супраць усё тых жа 19 тысяч ЗША.

— Узровень запазычанасці нашых грамадзян у разы ніжэйшы, чым у большасці развітых краін. Мы не проста не ў кабале, мы па сусветных мерках вельмі асцярожныя і кансерватыўныя пазычальнікі, — канстатуе Аляксандр Ягораў.

Індыкатар эканамічнага аптымізму

Падводзячы вынік, эксперт адзначае, што намінальная лічба ў 30 мільярдаў рублёў — не сведчанне крызісу, а індыкатар эканамічнага аптымізму насельніцтва:

— Людзі гатовыя браць на сябе абавязацельствы толькі тады, калі ўпэўнены ў стабільнасці сваіх даходаў і ў заўтрашнім дні. Больш за тое, запазычанасць расце адначасова з ростам даходаў. Важна разумець, што іпатэчны партфель, які складае аснову доўгу, — гэта доўгатэрміновы дэмаграфічны ўклад, — лічыць першы намеснік старшыні праўлення Нацбанка. — Забяспечанасць жыллём з’яўляецца базавай умовай для стварэння сям’і і росту насельніцтва. Такім чынам, банкаўскі сектар сёння выконвае не толькі фінансавую, але і найважнейшую сацыяльную функцыю.

Аднак мы павінны ўлічваць і новыя выклікі. У эпоху лічбавізацыі доступ да крэдыту стаў імгненным, што патрабуе ад кожнага павышанай лічбавай гігіены і дысцыпліны. Хуткасць атрымання грошай не павінна зніжаць якасць аналізу ўласных магчымасцяў.

— Мы пераходзім да мадэлі, дзе банкаўскі сэрвіс становіцца празрыстым, але пры гэтым адказнасць пазычальніка, безумоўна, павінна застацца фундаментальнай канстантай. Ці зможам мы трансфармаваць крэдытны рэсурс у інструмент доўгатэрміновага тэхналагічнага лідарства? — задаецца пытаннем эксперт і адказвае: — Усё ў нашых руках і галовах. Разумная палітыка рэгулятара ў спалучэнні з высокай фінансавай дасведчанасцю грамадзян — залог не толькі асабістага дабрабыту, але і эканамічнага суверэнітэту краіны. Выкарыстоўвайце крэдытныя інструменты для стварэння і росту.