Настаў час усвядоміць, што навука важная і без яе немагчыма прасоўванне наперад. Гэта пытанне нацыянальнай бяспекі. Але сёння трэба вызначыць, у якім кірунку павінна развівацца айчынная навука, аддаць перавагу фундаментальным даследаванням або зрабіць прыярытэтнай прыкладную навуку, дзе можна без вялікай рызыкі досыць хутка атрымаць пэўныя карысныя вынікі. Пра гэта напярэдадні ішла размова на нарадзе ў кіраўніка дзяржавы, якая датычылася ўдасканалення работы Нацыянальнай акадэміі навук. У цэнтры ўвагі — практыкаарыентаванасць навуковых даследаванняў, распрацоўка выразных і ўсім зразумелых крытэрыяў эфектыўнасці атрыманых вынікаў і, мабыць, самае важнае — выяўленне магчымасцяў атрымання эканамічнай карысці ад удасканалення тэхналагічных і іншых працэсаў на аснове навуковых дасягненняў. 

Нашы эксперты — аб важных пасылах Прэзідэнта па далейшым развіцці навуковага асяроддзя.

Само жыццё патрабуе «прызямлення» навуковых пошукаў

Менавіта для таго, каб спакойна разабрацца ў сітуацыі, зразумець прычыны і вынікі, прапанаваць навукова абгрунтаваныя меры інтэнсіфікацыі навуковых даследаванняў па патрэбных для краіны кірунках, Прэзідэнт Беларусі чарговы раз сабраў нараду з рабочай групай па аналізе дзейнасці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі — галаўной арганізацыі, якая вызначае вектары развіцця айчыннай навуковай думкі. Для абмеркавання вострых пытанняў былі запрошаны ўсе, хто ў рознай ступені датычны да дзейнасці навуковай супольнасці.

Што ж турбуе кіраўніка дзяржавы і як ён ацэньвае сітуацыю, што склалася, якія задачы ставіць перад навукоўцамі?

Намеснік старшыні Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў Нацыянальнага сходу Рэспублікі Беларусь па міжнародных справах Алег Дзячэнка акцэнтуе ўвагу вось на чым:

— Прэзідэнт уважліва прааналізаваў падрыхтаваныя рабочай групай матэрыялы і адзначыў, што «на фінансаванне навуковых даследаванняў траціцца шмат дзяржаўных сродкаў, а належнай аддачы мы не бачым. Ёсць толькі кропкавыя станоўчыя вынікі без шырокага ўкаранення ў галіны эканомікі. Сёння гэтага відавочна недастаткова», — нагадаў суразмоўца.

Ён падкрэсліў, што заўвага справядлівая і больш чым своечасовая:

— Беларусь атрымала ў спадчыну ад Савецкага Саюза магутны навуковы патэнцыял, прадстаўлены акадэмічнымі, універсітэцкімі і галіновымі арганізацыямі. У навуковай галіне працуюць тысячы навукоўцаў, якія ствараюць прадукцыю, прызнаную ва ўсім свеце. Дзяржава шчодра фінансуе правядзенне навуковых распрацовак, маральна і матэрыяльна падтрымлівае вядучых прадстаўнікоў навуковай супольнасці, якімі атрыманы вынікі, значныя для эканамічнай і сацыяльнай сферы.

Разам з тым, звяртае ўвагу суразмоўца, само жыццё патрабуе «прызямлення» навуковых пошукаў і правядзення даследаванняў з улікам асаблівасцяў эканамічнага і грамадска-палітычнага развіцця нашай краіны ва ўмовах знешніх выклікаў і пагроз:

• — Напрыклад, мы паступальна асвойваем рынкі краін глабальнага Поўдня, пастаўляем туды якасную прадукцыю, у якой зацікаўленыя спажыўцы. Пра гэта неаднаразова афіцыйна заяўлялі лідары і прадстаўнікі афрыканскіх і азіяцкіх краін, з якімі Беларусь развівае ўзаемавыгадныя гандлёва-эканамічныя адносіны. Аднак варта прызнаць, што сур’ёзную канкурэнцыю нам складаюць карпарацыі з іншых высокаразвітых у навукова-тэхналагічным плане дзяржаў свету, у тым ліку і з дружалюбных. Такім чынам, каб вытрымаць саперніцтва, захаваць і пашырыць рынкі, нам неабходна ў апераджальным тэмпе максімальна выкарыстоўваць навуковы патэнцыял для выпуску прадукцыі новага пакалення, тавараў «заўтрашняга дня», асартымент якіх па цане і якасці на ўра «зойдзе» афра-азіяцкаму (і не толькі) спажыўцу. Іншага шляху цывілізацыйнага развіцця ў нас проста няма.

Таму, робіць выснову парламентарый, на аснове глыбінных дасягненняў фундаментальнай навукі неабходныя і прынцыповыя тэхніка-тэхналагічныя прарывы ў прыкладных даследаваннях з наступнай манетызацыяй атрыманых вынікаў.

— Навука павінна так паўплываць на развіццё ўсіх сфер эканомікі, каб забяспечыць прагрэс усіх яе сістэм. Іншымі словамі, навуковыя высновы, прапановы і рэкамендацыі навукоўцаў павінны падняць краіну на якасна новы ўзровень інтэнсіўнага развіцця ва ўсіх жыццёва важных сферах, — перакананы Алег Дзячэнка.

Засяродзіць намаганні на традыцыйна моцных кірунках

На нарадзе з рабочай групай па аналізе дзейнасці Нацыянальнай акадэміі навук Аляксандр Лукашэнка вылучыў тры асноўныя кірункі, на якіх варта засяродзіць увагу ў найбліжэйшай перспектыве. Гэта практыкаарыентаванасць навуковых даследаванняў, укараненне распрацовак у эканоміку і сацыяльную сферу, а таксама імпартазамяшчэнне і экспарт навукова-тэхнічнай прадукцыі, нагадвае член Пастаяннай камісіі Савета Рэспублікі па заканадаўстве і дзяржаўным будаўніцтве Людміла Сапега.

Суразмоўніца звяртае ўвагу на тое, што гэтыя тры кірункі зводзяцца ў канчатковым выніку да адной мэты — атрымання належнай аддачы ад фінансавання навуковых даследаванняў, на якія штогод трацяцца немалыя дзяржаўныя сродкі.

— Аляксандр Лукашэнка цалкам мае рацыю, патрабуючы ад акадэмічнай, галіновай і ўніверсітэцкай навукі ісці ў нагу з часам і быць настроенымі на той жа вынік, што і краіна ў цэлым. Тым больш што неабходны навуковы і прамысловы патэнцыял у краіне даўно склаўся. А вось цеснае ўзаемадзеянне паміж навукай і вытворчасцю наладжана далёка не ва ўсіх галінах. 

Таму, настойвае кіраўнік дзяржавы, беларускія спецыялісты павінны больш актыўна ўключыцца ў распрацоўку суперперспектыўных кірункаў, ад якіх залежыць не толькі стан айчыннай эканомікі, але і нацыянальная бяспека дзяржавы ў цэлым. Пры гэтым Аляксандр Лукашэнка перасцерагае навукоўцаў ад спроб распыляць сілы і гнацца за дасягненнямі ў іншых краінах. І прапаноўвае засяродзіць намаганні на тых кірунках, у якіх беларуская навука традыцыйна моцная і мае ўласныя навуковыя школы, — адзначае парламентарый.

Сенатар цалкам салідарная з высновай Прэзідэнта, што толькі такі вывераны, мэтанакіраваны падыход да навуковых распрацовак дасць магчымасць атрымаць ад іх важкі эканамічны эфект.

— І не ў аддаленай будучыні, а ў найбліжэйшай перспектыве. Што асабліва важна для паспяховага вырашэння задач, заяўленых у рамках абвешчанай у краіне пяцігодкі якасці, — падкрэслівае парламентарый.

Як уплываюць навуковыя распрацоўкі з пункту гледжання практыка, распавёў член Пастаяннай камісіі Савета Рэспублікі па заканадаўстве і дзяржаўным будаўніцтве Ігар Сяргееў.

Практычная накіраванасць навуковых даследаванняў, іх укараненне ў эканоміку і сацыяльную сферу, імпартазамяшчэнне і экспарт навукова-тэхнічнай прадукцыі — пытанні, якія патрабуюць мадэрнізацыі, перакананы сенатар:

— Сёння ўявіць свет без сучасных тэхналогій немагчыма. Навуковыя распрацоўкі глыбока інтэграваліся ў наша жыццё і імкліва развіваюцца. На прыкладзе ААТ «Беларускі цэментны завод», дзе ўпершыню ў сусветнай практыцы быў укаранёны «сухі» спосаб вытворчасці цэменту з высокавільготных мелаў замест традыцыйнага «мокрага» спосабу, улічваюцца і прымяняюцца на практыцы даследаванні навукоўцаў.

Кіраўнік прадпрыемства дадаў, што ў вытворчасці прымяняюцца інавацыйныя і экалагічна бяспечныя тэхналогіі, рацыянальна выкарыстоўваюцца прыродныя рэсурсы. А жорсткі вытворчы кантроль якасці прадукцыі, выкарыстанне сучасных тэхналогій спрыяе выпуску высакаякасных будаўнічых матэрыялаў.

Ігар Сяргееў перакананы: сучасная вытворчасць мае патрэбу ў пастаянным дынамічным удасканаленні.

— Прэзідэнт арыентуе беларускіх навукоўцаў быць дальнабачнымі і ўлічваць сусветныя тэндэнцыі. Кіраўнік дзяржавы аддае асаблівую ўвагу гэтаму кірунку, паколькі мы павінны не проста жыць і працаваць, а ўмець адаптавацца да сусветных выклікаў, развівацца ў перспектыўных галінах. Гаворка ідзе пра эканоміку, нацыянальную бяспеку, пра будучыню нашага народа і пра нашу краіну ў цэлым, — падкрэсліў ён.

Навука — аснова эканамічнай стабільнасці і заможнасці любой дзяржавы

У гэтым перакананы намеснік старшыні Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў па адукацыі, культуры і навуцы Вячаслаў Даніловіч.

— Вялікая ўвага, якую надае кіраўнік дзяржавы развіццю навукі і яе ўзаемасувязі з практыкай, цалкам абгрунтавана, — перакананы суразмоўнік. — Беларусь не мае вялізных запасаў прыродных выкапняў, продаж якіх прыносіць велізарныя грошы ў дзяржаўную казну. Наша галоўнае багацце — гэта людзі, наш з вамі інтэлект і наша з вамі праца. 

Навука ж стаіць у авангардзе развіцця любога грамадства. Сусветны вопыт сведчыць, што эканомікі дзяржаў развіваюцца за кошт укаранення вынікаў навейшых навуковых і тэхналагічных распрацовак. Навука — аснова эканамічнай стабільнасці і заможнасці любой дзяржавы, якая дбае пра свой суверэнітэт і будучыню.

Ён звяртае ўвагу, што якаснае развіццё навукі і максімальная практычная аддача ад навуковых даследаванняў — гэта таксама аснова нацыянальнай бяспекі:

— Таму падыход павінен быць разумным і ўзважаным, мы павінны зыходзіць з тых інтэлектуальных, матэрыяльных і фінансавых рэсурсаў, якія маем, і выкарыстоўваць іх максімальна эфектыўна.

Суразмоўнік адзначае і тое, што надзвычай надзённымі пытаннямі з’яўляюцца практыкаарыентаванасць навукі, укараненне навуковых распрацовак у эканоміку і сацыяльную сферу, забеспячэнне тэхналагічнага суверэнітэту праз імпартазамяшчэнне і экспарт навукова-тэхнічнай прадукцыі:

— Акадэмічная, галіновая, універсітэцкая сферы навукі павінны дзейнічаць зладжана, узаемадапаўняючы адна адну. Нельга не адзначыць, што Нацыянальная акадэмія навук — гэта сэрца 

айчыннай навукі, сапраўдная навукова-вытворчая карпарацыя. Таму менавіта Акадэмія навук павінна забяспечыць разам з зацікаўленымі міністэрствамі і ведамствамі адпаведную якасную каардынацыю з выразным акцэнтам на канкрэтныя вынікі.

Парламентарый таксама адзначае важнасць павышэння адказнасці галіновых заказчыкаў у справе арганізацыі праграм навуковых даследаванняў і ўкаранення іх вынікаў.

— Разам з тым неабходна максімальна актывізаваць супрацоўніцтва з вучонымі нашых стратэгічных партнёраў — Расіі і Кітая. Усё гэта — вялікая шматпланавая праца па якасным адладжванні сістэмы айчыннай навукі, — перакананы дэпутат.

Дасягненні папярэднікаў павінны натхняць сучаснікаў

Член Пастаяннай камісіі Савета Рэспублікі па адукацыі, навуцы, культуры і сацыяльным развіцці Таццяна Ігнацюк упэўнена: Прэзідэнт задаў усім, і перш за ўсё навуковай супольнасці, выразны і магутны вектар:

— Навука — не вежа са слановай косці. Гэта жывы арганізм, чые адкрыцці і распрацоўкі павінны знаходзіць увасабленне ў рэальнай эканоміцы, у паляпшэнні жыцця кожнага беларуса, — падкрэслівае парламентарый.

На яе думку, гістарычны кантэкст, пра які мы не маем права забываць, літаральна абавязвае нас да найвышэйшай патрабавальнасці:

— Наша зямля дала свету такіх тытанаў думкі, як Ігнат Дамейка, чые працы ляглі ў аснову геалогіі Чылі, Мікалая Судзілоўскага, чые ідэі апярэдзілі час, Браніслава Тарашкевіча, стваральніка першай навуковай граматыкі беларускай мовы... У сценах Акадэміі навук БССР каваўся інтэлектуальны шчыт і меч рэспублікі: ад фундаментальных даследаванняў у фізіцы і матэматыцы да прарыўных распрацовак у галіне машынабудавання, электронікі, сельскай гаспадаркі, якія забяспечылі індустрыяльны рывок і тэхналагічную незалежнасць. Гэта спадчына — не музейны экспанат, а жывы эталон, па якім мы павінны мераць сённяшні дзень.

Яна выказала ўпэўненасць, што гэты дзень павінен адказваць усім сучасным рэаліям:

• — На гэтым акцэнтаваў сваю ўвагу Аляксандр Рыгоравіч, заклікаўшы навуковую супольнасць да «паскарэння». Свет не чакае. Канкурэнцыя глабальная. Нам патрэбныя не проста добрыя ідэі — нам патрэбныя хуткія, эфектыўныя шляхі іх трансфармацыі ў тэхналогіі, у новыя вытворчасці, у канкурэнтаздольную прадукцыю. Навукоўцы акадэміі валодаюць каласальным патэнцыялам — важна стварыць усе ўмовы, каб гэты патэнцыял рэалізоўваўся імкліва і з максімальнай карысцю для краіны.

Суразмоўніца канстатуе: навука не павінна задавольвацца імгненным:

— Нам патрэбныя прарывы, фундаментальныя даследаванні, якія закладваюць аснову для развіцця Беларусі на дзесяцігоддзі наперад. Гэта пытанне нашай тэхналагічнай незалежнасці, нашага суверэнітэту ў самым высокім сэнсе слова. Інвестыцыі ў навуку сёння — гэта інвестыцыі ў заўтрашні дзень нашых дзяцей.

Сенатар падкрэслівае, што праведзеная нарада — не кропка, а магутны старт:

— Яна зноў пацвердзіла: Нацыянальная акадэмія навук — не проста ўстанова, а стратэгічны рэсурс развіцця Беларусі. Наша агульная задача — зрабіць гэты рэсурс максімальна эфектыўным, які адказвае высокім патрабаванням часу і лідарскай волі кіраўніка дзяржавы. Упэўнена, навуковая супольнасць успрыме гэты выклік з годнасцю і адказнасцю. Будучыня пачынаецца сёння, і яна павінна быць напісана нашымі навукоўцамі.

Неабходна, каб моладзь ішла ў навуку

Намеснік старшыні Пастаяннай камісіі Палаты прадстаўнікоў па правах чалавека, нацыянальных адносінах і сродках масавай інфармацыі Алег Раманаў звяртае ўвагу на тое, што падчас нарады па рэфармаванні Акадэміі навук Беларусі Прэзідэнт выказаў некалькі прынцыпова важных тэзісаў:

— Першы з іх заключаецца ў тым, што неабходна мяняць арганізацыйную структуру, сістэму кіравання навукай, — звяртае ўвагу суразмоўца. — Справа ў тым, што навукова-тэхнічная рэвалюцыя — гэта не столькі дасягненне ў навуцы, тэхніцы, гэта ўсталяванне ўстойлівай сувязі паміж навукай і вытворчасцю, навукай і грамадствам, сацыяльнай сферай, калі навуковыя дасягненні бясшвова пераходзяць у практыку.

На думку парламентарыя, менавіта стварэнне сістэмы бясшвовага пераходу — асноўная задача, якая стаіць перад беларускай навукай і якая абмяркоўвалася на нарадзе ў кіраўніка дзяржавы:

— Прэзідэнт вельмі правільна разумее, што тут нельга сячы з-за пляча, прымаць радыкальныя рашэнні, тут неабходна наладжваць 

сістэму падрыхтоўкі навукоўцаў і ствараць арганізацыйную структуру, што садзейнічае засваенню навуковых адкрыццяў грамадствам.

Таксама Алег Раманаў звярнуў увагу на ідэю падрыхтоўкі кадраў вышэйшай навуковай кваліфікацыі:

— Гэта вельмі важная праблема. Стаіць задача вярнуць навуцы той прэстыж, які, трэба прызнаць, яна некалькі разгубіла ў апошнія гады і дзесяцігоддзі. Неабходна зрабіць так, каб моладзь ішла ў навуку, каб гэта было прэстыжна, каб найбольш таленавітыя ішлі не толькі 

ў ІT-сектар або ў гандлёвы бізнес, у іншыя высокапрыбытковыя сферы дзейнасці, а каб таленавітая моладзь ішла ў навуку і менавіта там шукала сваё месца, рэалізоўвала свой талент.

Фота БелТА і bereza.by.