Масавыя пратэсты, выступленні і беспарадкі ў Францыі прымусілі здрыгануцца палітыкаў не толькі ў еўрапейскіх сталіцах, але і за акіянам. Нават Дональд Трамп устрывожыўся. Пры пэўнай своеасаблівасці праблемы ва ўрадаў краін з капіталістычнымі эканомікамі вельмі падобныя. У прынцыпе ліберальнымі і рыначнымі сацыяльныя мадэлі Захаду можна назваць вельмі ўмоўна. У агульных рысах яны хутчэй нагадваюць алігапалістычныя канструкцыі з элементамі дзяржаўнага сацыялізму. Вузкая каста кантралюе і эканоміку, і палітыку. А каб пазбегнуць жорсткай электаральнай незадаволенасці, выбаршчыкаў падкупляюць рознымі сацыяльнымі гарантыямі: дапамогамі, льготамі, высокімі мінімальнымі заробкамі і гэтак далей.

Але такая сацыяльна-эканамічная канструкцыя з’яўлялася больш-менш устойлівай толькі пры ўмове безумоўнага дамінавання і ЕС, і ЗША ў свеце, калі іх эканомікі падсілкоўваліся дабаўленай вартасцю, якая бярэцца з іншых краін. Старая архітэктура сусветнага ўкладу разбурылася. Новая яшчэ не сфарміравалася, але ўжо відавочна, што сацыяльна-эканамічны, як і палітычны ландшафт на Захадзе выклікае сумненні ў сваёй устойлівасці.

Капіталізм у той форме, у якой мы яго ведаем, уладкаваны па прынцыпе «цэнтр — перыферыя». Гэту канцэпцыю глыбока даследавала, даказала матэматычна плеяда не толькі савецкіх, але і заходніх вучоных, у тым ліку амерыканскіх. Праўда, у сваёй навуковай супольнасці іх не надта любілі за схільнасць да левых палітычных поглядаў, аднак прызнавалі слушнасць іх тэорыі. Сучасная палітычная і эканамічная карта свету сфарміраваная ў значнай ступені пад уплывам сусветных імперый, якія цалкам і незваротна зніклі адносна нядаўна — ужо пасля Другой сусветнай вайны. Тым не менш эканамічны ўплыў былых метраполій доўгія гады захоўваўся. І яны заставаліся эканамічнымі цэнтрамі сілы. Разам са Штатамі, якія хоць і не з’яўляліся імперыяй у поўным разуменні гэтага слова, але ўяўлялі сабой адзін з полюсаў геапалітычнай сілы.

У нейкай ступені канцэпцыю глабалізацыі можна лічыць адказам на развал імперый. Непасрэдны палітычны ўплыў замяніўся эканамічным. І той жа Генры Кісінджэр — адзін з архітэктараў амерыканскай знешняй палітыкі — у сваіх работах адкрыта пісаў: ад глабалізацыі выйгралі ўсе, але заходні свет атрымаў нашмат больш, чым астатнія. За кошт гэтай прэміі некалькі дзесяцігоддзяў умоўна капіталістычны свет будаваў сацыяльныя дзяржавы. Францыя, Германія, Нідэрланды, Швецыя з’яўляліся ледзь не раем для жыцця: шматлікія сацыяльныя гарантыі, моцныя прафсаюзы, якія выбіваюць высокія мінімальныя заробкі, няцяжкія ўмовы працы... Працоўны тыдзень у 30 гадзін ужо лічыўся ў гэтых краінах стаханаўскім. Сярэднія паказчыкі апускаліся часам да ўзроўню 24-25 гадзін на тыдзень!

Такі дабрабыт для ўсіх міксаваў рост няроўнасці, алігапалістычны характар эканомікі і забяспечваў, у прынцыпе, устойлівасць палітычных сістэм. Але ўсе дысбалансы выйшлі на паверхню, калі з’явіліся новыя цэнтры эканамічнай сілы. Перш за ўсё — Кітай, аднак набіраюць вагу і іншыя дзяржавы так званых глабальных Поўдня і Усходу.

Ці не надышоў момант ісціны? Аказалася, што краіны залатога мільярда не вельмі і канкурэнтаздольныя ў новай сусветнай парадыгме. Асабліва еўрапейскія. Для палітыкаў гэта ўжо відавочна. Але насельніцтва не вельмі хоча прымаць гэту рэальнасць і выходзіць з зоны камфорту. Занадта грамадзяне паспяховых дзяржаў расслабіліся, каб уступаць у канкурэнцыю і, тым больш, выйграваць яе. Праблема міграцыі, якую прапаведуе Дональд Трамп, а таксама шэраг еўрапейскіх лідараў вельмі левага толку, — не больш чым спроба накіраваць незадаволенасць па няправільным шляху. Эканоміка Захаду некалькі дзесяцігоддзяў падсілкоўвалася міграцыяй. Прычым як некваліфікаванай працоўнай сілай, так і інтэлектуальнай. І калі замежны фактар выключыць, дык надыдзе не проста крызіс. Цалкам магчымы нават крах — і з прычыны дэмаграфічных складанасцяў, і з прычыны пасіўнасці мясцовага насельніцтва, якое ў масе сваёй не гатовае рабіць прарывы ні ў тэхналогіях і глыбокіх інавацыях, ні ў індустрыяльных кірунках. Забяспечваць жа ўзровень былога дабрабыту эканоміка нават з выкарыстаннем працоўных мігрантаў ужо не можа. А яе алігапалістычны ландшафт абмяжоўвае ў манеўры пераразмеркаванне даброт праз падатковыя каналы. 

Як толькі заходзіць размова аб пераразмеркаванні фіскальнай нагрузкі ў бок найбольш заможных грамадзян, у ход ідуць лабісцкія прыёмы. І гэтыя ініцыятывы не даходзяць да практычнай рэалізацыі.

Усплёскі сацыяльнай незадаволенасці ў Францыі — адлюстраванне сістэмнага крызісу. Значная частка насельніцтва не задаволеная падзеннем свайго ўзроўню жыцця. Між тым не гатовая на пасіянарныя ўсплёскі. Кіраўніцтва і Францыі, і іншых дзяржаў не можа даць пратэстуючым жаданага. Проста з прычыны адсутнасці сродкаў на фінансаванне сацыяльных праектаў у ранейшых аб’ёмах. Як ні парадаксальна, але французы выходзяць на вуліцы з патрабаваннем стабільнасці. Аднак той, якая была ў мінулым: з раннім выхадам на пенсію, кароткім працоўным днём ды іншымі прэферэнцыямі. Узровень інавацыйнай успрымальнасці ў Еўропе даволі нізкі. Ёсць яшчэ дастаткова моцны тэхналагічны і прамысловы патэнцыял, але ён ідзе на спад. Створаны мінулымі пакаленнямі зачын паступова вычэрпваецца. Па вялікім рахунку, у наяўнасці глыбокі цывілізацыйны крызіс. Ці ўдасца яго пераадолець? Ці не стануць падзеі ў Францыі каталізатарам сацыяльных хваляванняў у іншых кутках капіталістычнага свету? Для гэтага ёсць усе перадумовы. Відавочна, што простай развязкі ў гэтых падзей няма. Ключавым застаецца пытанне: ці знойдуцца дзейныя і харызматычныя палітыкі, якія змогуць пераканаць грамадзян у неабходнасці рэфармавання сацыяльна-палітычнай мадэлі пад новыя парадыгмы светаўладкавання?

Уладзімір ВАЛЧКОЎ