Перадвыбарную кампанію Дональд Трамп пабудаваў на прывабным лозунгу: зробім Амерыку зноў вялікай. Перш за ўсё — эканамічна. І першыя месяцы свайго другога тэрміну новы-стары амерыканскі прэзідэнт імкнуўся пайсці па гэтым трэку. Падыходы ў яго былі своеасаблівымі і неардынарнымі, не заўсёды адназначнымі, праўда, яны хоць бы з сумненнямі, але маглі прывесці да пастаўленай мэты. А яе Дональд Трамп выразна абазначыў: неабходна выраўняць знешнегандлёвае сальда, прадаваць больш — купляць менш, а для гэтага неабходная ўласная вытворчасць, надзейна абароненая пратэкцыянізмам, а таксама слабы долар, каб амерыканскія тавары былі больш канкурэнтаздольныя на знешніх рынках. Не ўсё, але сёе-тое ў амерыканцаў атрымлівалася. Пакуль Вашынгтон не прыняўся зацвярджаць сваё панаванне сілавымі метадамі.
У выніку і амерыканская, і сусветная эканомікі выйшлі са стану кіравальнасці. Да сярэдзіны кастрычніка долар умацаваўся ў адносінах да шасці іншых сусветных валют. Словам, у эканамічнай палітыцы Штатам удалося дабіцца адназначна процілеглых вынікаў, чым планавалася.
Ёсць адчуванне, што амерыканскія палітыкі самі сябе абхітрылі. Зрэшты, гэта ж справядліва і для еўрапейцаў. Бо аб чым непакоіліся і ў Вашынгтоне, і ў Бруселі? Аб страце эканамічнага дамінавання. Асцярогі выклікаў нават унутраны рынак заходніх краін, на які ўсё шырэй і глыбей сталі пранікаць тавары з дзяржаў паўднёва-ўсходняй Азіі. Прычым не толькі танны шырспажыў, без якога немагчыма падтрымліваць высокі ўзровень жыцця ў зоне залатога мільярда. Вострую занепакоенасць выклікала прэтэнзія на дамінаванне азіяцкіх вытворцаў у высокатэхналагічных галінах. Прычым прадукцыя машынабудавання, тэлекамунікацыйнае абсталяванне, электроніка ўсё больш выходзілі з-пад ліцэнзійнай апекі заходніх карпарацый, пашыралася наменклатура аўтэнтычных вырабаў. А гэтага дапусціць ні ў Вашынгтоне, ні ў Бруселі ўжо не маглі.
Выйграць нават у адносна сумленнай канкурэнцыі Захаду было дастаткова праблематычна. У перыяд аднапалярнага свету і кіраўнікі, і грамадзяне крыху расслабіліся. І на сапраўды эканамічны рывок не знаходзілася ні палітычнай волі, ні грамадскага жадання. Ды і працоўныя рэсурсы і іх кваліфікацыя не надта дазвалялі сфарміраваць вытворчую базу ў неабходных аб’ёмах. А ў Еўропе яшчэ дадаваўся фактар дэфіцыту сыравіны.
Безумоўна, і Штаты, і ЕС застаюцца магутнымі эканамічнымі цэнтрамі, але ў цэлым іх уплыў на сусветную эканоміку хоць і плаўна, але ідзе па сыходнай траекторыі. Таму і стартавала хваля пратэкцыянізму яшчэ ў даковідны перыяд. Еўропа спрабавала знізіць патэнцыял канкурэнтаў з іншых рэгіёнаў праз «зялёны» парадак дня, абараніць свой рынак экалагічнымі стандартамі. Амерыканцы былі больш адкрытыя, і ў першую кадэнцыю Дональда Трампа разгарнулі гандлёвую вайну з Кітаем.
Карані цяперашніх санкцыйных і пратэкцыянісцкіх гісторый бяруць свой пачатак яшчэ ў мінулым дзесяцігоддзі. Проста цяпер поле гандлёва-эканамічных баталій пашырылася і паглыбілася. І ўрэшце перайшло ў новую плоскасць. Сваёй сілавой актыўнасцю ў Лацінскай Амерыцы і на Блізкім Усходзе Вашынгтон спрабаваў адрэзаць канкурэнтаў ад сыравіны. Перш за ўсё — вуглевадароднай. Прычым вастрыё такой палітыкі накіравана не толькі супраць Кітая ў прыватнасці, а і паўднёва-ўсходняй Азіі ўвогуле. Адна з мэт — эканамічнае падпарадкаванне Еўропы. Паліўны крызіс, які разгарэўся сёння ў ЕС, не ў поўнай меры, але наступства ў значнай ступені амерыканскай палітыкі на Блізкім Усходзе. Зрэшты, Брусель таксама паводзіць сябе дастаткова агрэсіўна. Іншае пытанне, што магчымасці яго абмежаваныя, таму даводзіцца дзейнічаць у рамках санкцый і пратэкцыянізму.
Парадаксальна: гандлёвыя войны і ўзброеныя канфлікты прывялі роўна да процілеглага выніку, чым заяўлялі заходнія палітыкі. Украінскі канфлікт, Армузскі крызіс, санкцыйнае супрацьстаянне ўвялі сусветную эканоміку ў эпоху перманентнай нявызначанасці. У выніку адна за адной рэалізаваліся дзве рызыкі. Па-першае, адбываюцца ўсплёскі цэн на розныя біржавыя тавары. Цяпер у асаблівай цане энергетыка. Вуглевадародны крызіс зараз раздзірае ўсю планету.
Аднак заходні свет у значнай ступені арыентуецца на неакласічныя рыначныя тэорыі. А гэтыя механізмы калі і добрыя, то ў час стабільнасці. У перыяды ўзрушэнняў яны спараджаюць спекуляцыі. Сёння ў ЕС не хапае ні нафты, ні газу, ні дызелю, што не перашкаджае атрымліваць звышдаходы перапрацоўчым кампаніям. Антыкрызісная рэгуляторыка заходняй капіталістычнай мадэлі не з’яўляецца самай моцнай яе якасцю. Таму інфляцыя разганяецца і ў ЕС, і ў ЗША, набліжаючыся да 4 % у гадавым вылічэнні. Што нават для ўладальнікаў сусветных рэзервовых валют вельмі шмат.
Па-другое, нервовасць на сусветных і фінансавых рынках павялічвае попыт на антыкрызісныя актывы. Золата падаражэла ў цане да сваёй мяжы. Праўда, адбываецца некаторы адкат каціровак, але ў цэлым каштоўныя металы значна пераацэнены. Дзяржаўныя аблігацыі вядучых эканамічна развітых краін, нягледзячы на іх цяжкасці, па-ранейшаму застаюцца адным з асноўных ахоўных актываў. Тым больш, іх даходнасць расце з прычыны адносна высокіх уліковых ставак, якія абумоўлены барацьбой з інфляцыяй. У выніку ўцёкаў інвестараў у долар і еўра павялічваецца на іх попыт.
І валюты ўмацоўваюцца, што зніжае канкурэнтаздольнасць тавараў, наносіць удар па знешнегандлёвым сальда, пагаршае эканамічныя паказчыкі.
Сусветная эканоміка выйшла з лагічнай парадыгмы функцыянавання. Звычайна нафта даражэла, а інфляцыя раскручвалася ў перыяд слабага долара. Цяпер усё адбываецца з дакладнасцю да наадварот. Проста па той прычыне, што многія працэсы сёння абумоўлены не нейкімі эканамічнымі, а палітычнымі і ваеннымі фактарамі.
А іх уплыў на дабрабыт дзяржаў не заўсёды прадказальны. А страта кіравальнасці — вялікая фундаментальная праблема. Асабліва ўлічваючы, што ўсе парадаксальныя працэсы адбываюцца на фоне дэфіцыту бюджэту многіх дзяржаў і надзвычай раздутага дзярждоўгу. Павышэнне стаўкі і ўмацаванне сусветных валют ускладняе жыццё ўрадам: даходнасць па дзяржаўных паперах расце, а эканамічнае згасанне зніжае магчымасці для папаўнення казны. Між тым, эканамічныя складанасці спараджаюць рост выдаткаў на сацыяльныя абавязацельствы. Ціск з боку вытворцаў з паўднёва-ўсходняй Азіі ўзмацняецца. Словам, атрымаўся нечаканы вынік: імкнучыся да аднаўлення свайго дамінавання, тыя ж Штаты сістэмна аслабляюць і свае эканамічныя пазіцыі, і заходняга свету ў цэлым.
Уладзімір ВАЛЧКОЎ
