Дональд Трамп сур’ёзна заняўся Грэнландыяй. З якой мэтай — асобная размова. Але важная сама пастаноўка пытання: то ультыматум Даніі наконт продажу вострава, то пагрозы анэксіі. Прычым вельмі істотная аргументацыя: ні Капенгаген у прыватнасці, ні Еўропа наогул не здольныя забяспечыць абарону гэтай арктычнай зямлі. Што, па вялікім рахунку, з’яўляецца праўдай. На думку гаспадара Белага дома, зрабіць гэта можа толькі Амерыка. У прынцыпе, сцвярджэнне таксама не далёкае ад ісціны. І быў бы амерыканскі прэзідэнт цалкам аб’ектыўны, калі б не НАТА. І Данія, і ЗША — члены альянсу. Адпаведна, і Грэнландыя павінна знаходзіцца пад агульным купалам ваеннай абароны. Або купал ўжо дэманціруецца? Калі не дэ-юрэ, то дэ-факта.
Магчыма, спрэчка вакол Грэнландыі ўвойдзе ў сусветную гісторыю як пераломны пункт незвароту развалу аднаго з самых буйных і магутных ваенна-палітычных альянсаў у гісторыі. НАТА — інстытут мінулага стагоддзя, калі сусветны парадак вызначаўся «халоднай вайной». Тады ключавым праціўнікам ЗША з’яўляўся Савецкі Саюз. І СССР разглядаў Вашынгтон як ключавую ваенную пагрозу. Заходняя Еўропа ў гэтым разрэзе разглядалася з пункту гледжання малодшага партнёра Вашынгтона або фарпоста Штатаў на еўразійскім кантыненце на яго атлантычнай ускраіне. «Жалезная заслона» існавала. Але з ЗША яна была нашмат больш жорсткая, цвёрдая і больш магутная. З еўрапейцамі тады адносіны былі менш напружанымі, а месцамі — нават дружалюбныя. Нягледзячы на супрацьстаянне з паўночнаамерыканскім гегемонам, з Еўропай і гандлявалі, і рэалізоўвалі сумесныя праекты, і магістральныя трубаправоды пракладвалі...
З развалам Савецкага Саюза, заканчэннем халоднай вайны, сам па сабе фармат НАТА, прама скажам, сябе вычарпаў.
У 90-я наогул былі незразумелыя мэты і задачы альянсу ў новых геапалітычных умовах. Іншае пытанне, што НАТА, як любая міжнародная арганізацыя, валодае велізарнай бюракратычнай інерцыяй, якая не дазваляе знікнуць і растварыцца ў гісторыі. Тры дзесяцігоддзі прапрацоўваліся самыя мудрагелістыя архітэктуры трансфармацыі ваеннага саюза. Але выразнага адказу, навошта ён патрэбны, так знойдзена і не было.
А інтарэсы ЗША ўсё больш перамяшчаліся і канцэнтраваліся ў Ціхаакіянскім рэгіёне. І ў стратэгічных амерыканскіх дакументах Расія ўжо не ўспрымаецца як экзістэнцыяльная пагроза. Ключавым канкурэнтам Вашынгтон бачыць Кітай. І, па сутнасці справы, толькі Кітай. У Атлантычным рэгіёне ЗША для сябе нейкіх значных пагроз не бачаць. Так, за сітуацыяй вакол ЕС уважліва назіраюць. Часам умешваюцца, але па дробязях і часцей за ўсё — зыходзячы з прагматычных меркаванняў. Тыя ж санкцыі на «Паўночныя патокі» амерыканцы ўпарта накладвалі не столькі праз боязь Масквы, колькі з мэтай ліквідаваць канкурэнтаў на еўрапейскім рынку вуглевадародаў і вызваліць фарватар для амерыканскай сыравіны. Іншае пытанне, што прагматызм прынята прыкрываць нейкімі геапалітычнымі шумамі з маральна-этычнымі падаплёкамі, каб электарат не абураўся.
Дональд Трамп і ў першы свой тэрмін, і ў другі адкрыта заяўляў: яго Еўропа з геапалітычнага пункту гледжання цікавіць амаль у апошнюю чаргу, у тым ліку і яе абарона. НАТА працавала толькі ва ўмовах агульнай экзістэнцыяльнай пагрозы, у якасці якой разглядалі камунізм. А цяпер у альянсу (з пункту гледжання ЗША) няма праціўніка. Кітай? Але ад Еўропы занадта далёка. Ды і ўзаемаадносіны ў Бруселя і Пекіна будуюцца некалькі па іншым трэку, чым у Вашынгтона. Для Белага дома, будзем рэалістамі, канфлікт ва Украіне — далёкія і перыферыйныя баявыя дзеянні, якія не разглядаюцца як прынцыпова важныя.
І ўвязвацца ўсур’ёз у еўрапейскія справы Белы дом не гатовы і не хоча.
Так, працягвае дзейнічаць знакаміты 5-ты артыкул дагавора НАТА. Але ён грозны вельмі ўмоўна. Ён абавязвае ўсімі сіламі і магчымасцямі аказваць падтрымку члену альянсу, які падвергся агрэсіі. Такая расплывістая фармулёўка дазваляе шырокі спектр рэакцый на тыя ці іншыя падзеі. Можна выказаць заклапочанасць, агучыць абурэнні або паслаць гуманітарную дапамогу — цалкам дастаткова, каб выканаць саюзніцкія абавязацельствы. Уласна кажучы, у Еўропе і за яе межамі ўжо ідзе дыскурс: ці будзе НАТА рэальна абараняць сваіх членаў? Найперш — ЗША. У сваіх прамовах па Грэнландыі, як здаецца, Дональд Трамп паставіў кропку ў дыскусіі. Не, Вашынгтон не будзе цягаць каштаны з агню для еўрапейцаў, і нават іх каштаны ратаваць. Бо праз якую прызму амерыканцы сёння разглядаюць арктычны востраў? Праз яго суверэнітэт. Калі ён амерыканскі — абараняем. Калі дацкі — ні ў якім разе. Самае парадаксальнае, што так пытанне не стаяла падчас халоднай вайны, калі пагрозы з поўначы былі больш рэальнымі. Тады ці ў ваенным складніку справа?
Плошча Грэнландыі — больш за 2 мільёны квадратных кіламетраў. Але 80 % яе пакрыта ледзяным шчытом таўшчынёй да 3 кіламетраў. Таму і насельніцтва крыху больш за 50 тысяч чалавек. Так, паўночны ўскраек вострава з’яўляецца ледзь не самай блізкай зямлёй да Паўночнага полюса. Але там тэмпература летам рэдка падымаецца да −10 градусаў, а зімой — даходзіць да −60. Так сабе клімат для размяшчэння сур’ёзных ваенных баз. А можа, справа ў іншым? Далучыўшы да сябе востраў, ЗША адразу пашыраюць сваю берагавую лінію, адпаведна і тэрытарыяльныя воды, і, самае галоўнае, выключную эканамічную зону — яна распасціраецца на 360 кіламетраў ад берага. У гэтых водах іх уладальнік атрымлівае прыярытэтнае права на разведку, здабычу карысных выкапняў, рыбалоўства. Такім чынам эканамічна ЗША ўварвуцца ў Паўночную Атлантыку. І гэта сур’ёзная заяўка. Амерыканцы імкнуцца зрабіць сваю краіну вялікай. А для гэтага можна і ў саюзнікаў багацця адшчыкнуць.
Аляксей КЛІМАЎ
