Дэфіцыт інфармацыі турбуе, але яе празмернае і хаатычнае нагрувашчванне б’е па псіхіцы. Маладое пакаленне ўжо па 5-7 гадзін праводзіць у сацыяльных сетках і ў лічбавых дадатках. І шчасця гэта ім не дадае. Наадварот, празмернае захапленне рознымі прыкладаннямі нясе небяспеку. У першую чаргу — моладзі і падлеткам. Менавіта з гэтай прычыны ў шэрагу дзяржаў пераходзяць да абмежаванняў выкарыстання сацыяльных сетак для непаўналетніх. Сёння намеціўся сусветны трэнд на лічбавую детаксікацію моладзі. У такіх навацыях адсутнічае палітычны падтэкст, а аб’ектыўнае жаданне абараніць здароўе нацыі. Перш за ўсё — псіхалагічнае.
Ёсць шмат падстаў для раздражнення супраць высокатэхналагічных кампаній. Але іх прыкладанні ўтойваюць у сабе пэўныя негатыўныя наступствы. Адна гісторыя — палягчэнне доступу да забароненага кантэнту: парнаграфіі, з экстрэмісцкім зместам, прапагандай наркотыкаў і іншых дэвіянтных паводзін. З ім змагаюцца ў той ці іншай ступені. Хоць, несумненна, лічбавая прастора з’яўляецца адносна некантралюемым правадніком дэструктыўнай інфармацыі. Але небяспека нашмат шырэй, чым мы гэта прывыклі прадстаўляць.
Сацыяльныя сеткі апускаюць неакрэплыя, да канца несфарміраваныя розумы дзяцей у віртуальную рэальнасць. І тым цяжэй ім становіцца ўспрымаць рэчаіснасць. Дарэчы, на світанку з’яўлення камунікацыйных прыкладанняў, нават дарослыя былі захопленыя магчымасцю ў іх выглядаць лепш, чым ёсць на самай справе. У віртуальных зносінах кволыя могуць пазіцыянаваць сябе асілкамі, сарамлівыя — зухамі, гультаі разважаць аб поспеху і багацці... У нейкай ступені сацыяльныя сеткі сталі кірмашом ганарыстасці. Балазе, сёння любы нават самы танны смартфон здольны кардынальна палепшыць арыгінальныя здымкі. А штучны інтэлект наогул стварыць новую рэчаіснасць. І гэтая нерэальная прыгажосць фарміруе, уключаючы комплекс непаўнавартасці. Напрыклад, як паказалі амерыканскія даследаванні, у дзяцей з’яўляюцца сур’ёзныя перажыванні з-за недасканаласці свайго цела. Прычым гэта не адзінкавыя выпадкі, а масавая з’ява.
Наогул ўплыў сацыяльных сетак на соцыум — асобная і вельмі вялікая тэма. Вельмі падрабязна, напрыклад, гэтую тэму вывучылі эксперты са Школы бізнесу Стэрна (Нью-Йоркскі універсітэт) Джонатан Хайдт і Закарыя Рауш. І яны зрабілі выснову: узровень шчасця знізіўся больш чым на траціну ў пакалення, якое вырасла ў эпоху сацыяльных сетак. У сучасных падлеткаў рызыкі псіхалагічных адхіленняў яшчэ вышэй. Даследнікі прыводзяць вынікі апытанняў маладых людзей ва ўзросце 18-27 гадоў — пакалення Z, якое стала першымі карыстальнікамі сацыяльных сетак. Дык вось, ад траціны да паловы моладзі хацелі б, каб некаторыя з платформаў ніколі не існавалі. Самы нізкі рэйтынг у Instagram (супраць яго існавання выказаліся 34 % рэспандэнтаў), TikTok (47 %) і Х (50 %). Аднак яны працягваюць карыстацца імі! Чаму? Такая мадэль паводзін сучасных людзей, ад якой немагчыма адмовіцца. Ці гэта вельмі цяжка зрабіць, бо ўсе сябры-знаёмыя знаходзяцца ў гэтых сетках.
Самае цікавае, што кампаніі-ўладальнікі сацыяльных сетак выдатна разумеюць усе сацыяльныя і грамадскія выдаткі свайго бізнесу. У прыватнасці, кампанія Meta правяла даследаванне з удзелам больш за тысячу псіхіятраў і псіхолагаў, тэрапеўтаў і сацыяльных работнікаў. Больш за 80 % дактароў адзначылі пагаршэнне трывожных паводзін у пацыентаў з-за сацыяльных сетак, 78 % заявілі аб з’яўленні дэпрэсіўных сімптомаў, 85 % адзначылі магчымасць залежнасці ад лічбавых прыкладанняў.
Таму лічбавая дэтаксікація — цалкам лагічная рэакцыя дзяржаў на гэтую новую небяспеку нашага тэхналагічнага стагоддзя. Цяпер закон аб абмежаванні рэгістрацыі ў сацыяльных сетках падлеткаў абмяркоўваюць у Казахстане. І, хутчэй за ўсё, ён будзе прыняты і ўступіць у дзеянне. Астана не з’яўляецца на гэтым шляху першапраходцам. Самыя строгія забароны дзейнічаюць у Аўстраліі з канца 2025 года. Сацсеткамі забаронена карыстацца грамадзянам маладзей за 16 гадоў. Адказнасць на выкананне абмежаванняў усклалі на IT-гігантаў: за невыкананне заканадаўства — штраф да 50 мільёнаў аўстралійскіх долараў. Праекты заканадаўчых актаў аб карыстанні сацыяльнымі сеткамі непаўналетнімі рыхтуюць у Польшчы, Даніі, Нарвегіі, Францыі і Вялікабрытаніі. Абмяркоўваюцца такія меры і на ўзроўні Еўрасаюза. У ЗША расце занепакоенасць уплыву прадуктаў IT-кампаніямі на нацыянальнае здароўе. Але да заканадаўчых ініцыятыў гэтыя трывогі пакуль не дайшлі. Магчыма, па прычыне значнага ўплыву, якім валодаюць тэхналагічныя гіганты. У тым ліку, і палітычнага. Але, самае галоўнае, іх эканамічнае дамінаванне. Фактычна, цяпер на такіх кампаніях трымаецца фондавы рынак у Штатах. І любыя значныя абмежаванні бізнесу могуць негатыўна адбіцца на каціроўках іх акцый, што можа мець негатыўныя наступствы для фінансавага рынку ў цэлым. Але агульны сусветны трэнд накіраваны на пошук балансу паміж развіццём лічбавых тэхналогій і нацыянальным здароўем. Найперш псіхалагічнага.
Уладзімір ВАЛЧКОЎ
