Выгадныя інвестыцыі

Якія эканамічныя бонусы атрымала Беларусь ад выкарыстання атамнай энергіі, растлумачыў міністр энергетыкі Дзяніс МАРОЗ:

— Сёння больш за 30 краін свету развіваюць атамную энергетыку. Важна адзначыць, што яшчэ 15 дзяржаў будуюць новыя атамныя электрастанцыі. У прыватнасці, маюць намер увайсці ў «ядзерны клуб» Узбекістан, Казахстан, Егіпет і іншыя краіны. Якія эфекты дае эксплуатацыя атамнай электрастанцыі для эканомікі Беларусі? У першую чаргу, вядома, мы атрымалі абсалютна надзейную і экалагічна чыстую крыніцу энергіі. Акрамя таго, будаўніцтва БелАЭС — гэта новыя тэхналогіі і працоўныя месцы. Атамная электрастанцыя дазволіла сфарміраваць такія тарыфныя групы на электраэнергію, якія стымулявалі яе спажыванне як суб’ектамі гаспадарання, так і насельніцтвам.

Тэму пазітыўнага ўплыву атамнай энергетыкі на эканоміку краіны працягнуў дырэктар краінавага офіса дзяржкарпарацыі «Расатам» у Беларусі Станіслаў ЛЯВІЦКІ:

— Ёсць методыка, якая даказвае, што на кожны выдаткаваны на ўзвядзенне АЭС долар эканоміка краіны ў залежнасці ад ступені лакалізацыі атрымлівае дадаткова ад 1,8 да 2,2 долара. Пры будаўніцтве БелАЭС ступень лакалізацыі дасягнула 40 %.

На думку намесніка генеральнага дырэктара Беларускай атамнай электрастанцыі Барыса ПАРАМОНАВА, АЭС мае шэраг пераваг у параўнанні з тымі ж аднаўляльнымі крыніцамі энергіі:

— Атамная энергія — гэта бяспечная, надзейная і бесперабойная крыніца энергіі, якая не залежыць ад ветру і сонца. А калі ўзяць экалагічны аспект, то за кошт эканоміі прыроднага газу станцыя зніжае выкіды парніковых газаў прыкладна на 7 мільёнаў тон за год.

З моманту ўводу ў эксплуатацыю першага энергаблока БелАЭС доля электрычнай энергіі, што выпрацоўваецца электрастанцыяй, перманентна павялічвалася. І на сёння складае 40 %. Увод у эксплуатацыю атамнай электрастанцыі паскорыў рост спажывання электрычнай энергіі. Як мадэрнізуецца энергетычная інфраструктура пад сучасныя патрэбы краіны?

— За апошнія пяць гадоў, — канстатаваў Дзяніс Мароз, — аб’ём спажывання электраэнергіі значна вырас. У 2024-2025 гадах мы ўстанавілі рэкорд па гэтым паказчыку за ўвесь перыяд незалежнасці краіны — больш за 43 мільярды кілават-гадзін. Сёлета ідзём з прыростам, у адносінах да 2025-га, каля 3 %. Спажывецкі попыт, безумоўна, неабходна задавальняць. Але ўзнікае сітуацыя, калі ёсць крыніца энергіі, ёсць зацікаўлены спажывец, але патрабуюцца і надзейныя электрасеткі. Нашы электрычныя сеткі, па якіх адбываецца транспарціроўка электрычнай энергіі, маюць дастаткова вялікі перыяд эксплуатацыі. У тыя гады, калі яны праектаваліся і будаваліся (ільвіная доля яшчэ ў часы Савецкага Саюза), не было сучасных нагрузак. Сёння больш за 175 тысяч домаўладанняў выкарыстоўваюць электрычную энергію на патрэбы ацяплення і гарачага водазабеспячэння. Раней выкарыстанне электраэнергіі для гэтых мэт у нашай краіне было забаронена. Цяпер на такія патрэбы ў Беларусі расходуецца каля 1,2 мільярда кілават-гадзін за год. Але ёсць яшчэ 15 тысяч домаўладанняў, якім мы пакуль не можам аказаць гэту паслугу, паколькі электрасеткі асобных населеных пунктаў маюць патрэбу ў мадэрнізацыі. Мы сёння сканцэнтраваныя на вырашэнні гэтай ключавой задачы. Ёсць праграма рэканструкцыі электрасеткавай інфраструктуры. Хачу падкрэсліць, што кожны са згаданых 15 тысяч абанентаў стаіць на спецыяльным уліку.

У перыяд з 2021-га па 2025 гады, паводле слоў Дзяніса Мароза, рэканструявана каля 12 тысяч кіламетраў электрычных сетак. За бягучую пяцігодку плануецца мадэрнізаваць у адпаведнасці з патрэбамі канцавога спажыўца яшчэ 18,5 тысячы кіламетраў.

Баланс рэзерваў

Сёння, на думку экспертаў, адбываецца актыўнае эвалюцыянаванне энергетычнага сектара. Для вырашэння бягучых вытворчых задач, адзначыў Станіслаў Лявіцкі, энергетыкі прымяняюць прамысловыя сістэмы назапашвання энергіі. Дзяржкарпарацыя «Расатам» пабудавала два магутныя заводы па вытворчасці такіх сістэм. Разам з дзяржкарпарацыяй прапрацоўваецца магчымасць выкарыстання і ў Беларусі размеркаванай сеткі сістэм назапашвання для зніжэння капітальных расходаў на мадэрнізацыю і павышэння эфектыўнасці функцыянавання энергетычнага комплексу. Размяшчаць назапашвальнікі трэба ў месцах, дзе гэта выгадна і энергетыкам, і спажыўцам. Для гэтага ёсць спецыяльная матэматычная мадэль, якая дазваляе вылічыць, куды больш мэтазгодна ўстанавіць сістэму назапашвання — побач з крыніцай генерацыі, спажыўцом ці ў іншым месцы, каб эканоміць на капітальных укладаннях і зніжаць выдаткі. Спажыванне павялічваецца, прычым яно нераўнамернае на працягу сутак. Таму ёсць развілка: альбо павялічваць магутнасць генерацыі і сетак, якія перадаюць, альбо за кошт назапашвальнікаў выраўноўваць дыферэнцыяцыю спажывання ў начны і дзённы час. Уначы сістэмы назапашвання будуць зараджацца, а днём — аддаваць энергію спажыўцам.

Аб перспектывах прымянення прагрэсіўнай тэхналогіі ў нашай краіне расказаў Дзяніс Мароз:

— Сёння мы з дзяржкарпарацыяй «Расатам» рыхтуем асобную праграму, якая будзе накіравана на вырашэнне актуальных задач у сферы энергетыкі. Для нас вельмі важна, каб мы не проста куплялі энергетычнае абсталяванне, а развівалі кампетэнцыі ўнутры краіны. І задума нашага ўзаемадзеяння заключаецца ў тым, каб у абсталяванні, якое набываецца ў Расійскай Федэрацыі, выкарыстоўвалася наша праграмнае забеспячэнне і нашы тэхнічныя рашэнні. Гэты праект мае вялікі патэнцыял экспарту ў трэція краіны.

У цэлым увод у эксплуатацыю БелАЭС, мяркуюць эксперты, пазітыўна адбіўся на энергетычным балансе краіны. У свой час Міністэрства энергетыкі распрацавала адпаведныя праграмы, якія прадугледжвалі інтэграцыю Беларускай атамнай электрастанцыі ў энергетычную сетку Рэспублікі Беларусь. У гэтым кірунку выканана маштабная работа.
— Уведзены ў эксплуатацыю сем ліній, якія адыходзяць ад Беларускай АЭС, напружаннем 330 кілавольт, — удакладніў Барыс Парамонаў. — Таксама рэканструяваны нашы асноўныя вузлавыя падстанцыі, на якія паступае электраэнергія. Акрамя таго, забяспечана работа «пікавых» рэзервовых установак — гэта высокаманеўраныя газатурбінныя прылады, якія літаральна за лічаныя хвіліны здольныя «падхапіць» нагрузку. Іх магутнасць складае больш за 800 мегават. Плюс да гэтага на 20-і крыніцах устаноўлены электракатлы магутнасцю 900 мегават, якія таксама выконваюць функцыю па падтрыманні энергетычнага балансу.

Падымаючы тэму бяспекі атамнай энергетыкі, эксперты былі аднадушныя. Калі правільна кіраваць рызыкамі, магчымасці атама трансфармуюцца ў танную, надзейную і бяспечную крыніцу энергіі. У Рэспубліцы Беларусь укаранёныя ўсе патрабаванні па забеспячэнні стабільнага функцыянавання АЭС, якія адпавядаюць міжнародным нормам.

Безумоўна, у атамнай энергетыкі заўсёды ёсць адходы. Узнікае пытанне іх доўгатэрміновага захоўвання і перапрацоўкі.

— «Расатам» у рамках праекта «Прарыў» рэалізуе тэматыку замкнёнага ядзерна-паліўнага цыкла, — удакладніў Станіслаў Лявіцкі. — Калі застаецца адпрацаванае ядзернае паліва, з яго вылучаюцца высокатаксічныя радыеадходы. Яны дапальваюцца ў рамках спецыяльнага цыкла. Такім чынам рэгенеруецца ўран, які вяртаецца назад у паліўны цыкл. Гэта тэхналогія кампактызуе самыя таксічныя адходы, а таксама дазваляе знізіць патрэбнасць ва ўране практычна ў 10 разоў. Такі спосаб абыходжання з адходамі цалкам адпавядае патрабаванням МАГАТЭ і апярэджвае многія замежныя практыкі.

Пры абыходжанні з радыеактыўнымі адходамі на БелАЭС таксама будзе выкарыстоўвацца гэта тэхналогія. Па словах Дзяніса Мароза, адпрацаванае ядзернае паліва першапачаткова змяшчаецца ў спецыяльны басейн, дзе яно ахалоджваецца на працягу 10 гадоў, а потым будзе транспартавацца ў Расійскую Федэрацыю для далейшай перапрацоўкі.

Мультыплікатыўны эфект

З’яўленне атамнай электрастанцыі дазволіла ствараць стымуляцыйныя механізмы выкарыстання электрычнай энергіі для развіцця эканомікі.

— Мы не павысілі і не змянілі кошт электраэнергіі для традыцыйных сектараў, растлумачыў Дзяніс Мароз. — Але для новых сектараў, якія трэба было стымуляваць для далейшага развіцця, былі сфарміраваныя так званыя льготныя або зніжаныя тарыфы на выкарыстанне электрычнай энергіі. Самы яркі прыклад, зразумелы ўсім, — тарыфы на электраэнергію, якая выкарыстоўваецца на патрэбы ацяплення і гарачага водазабеспячэння. Аналагічныя падыходы ў нас і ў прамысловасці. З’явіліся льготныя тарыфы для энергаёмістых прадпрыемстваў. Гэта значыць, калі прадпрыемства спажывае вялікі аб’ём электрычнай энергіі, прымяняецца дыферэнцыраваная тарыфная сетка. Яшчэ адзін новы кірунак — выкарыстанне электрычнай энергіі для аўтамабіляў. Літаральна яшчэ некалькі гадоў таму электрамабілі лічыліся дзівам, а што ж сёння? На дарогах краіны больш за 65 тысяч электрамабіляў. Іх колькасць прырастае дастаткова сур’ёзнымі тэмпамі. Плануецца, што да 2030 года ў краіне будзе 300 тысяч электрамабіляў. Самае галоўнае тут — гэта мультыплікатыўны эфект: адначасова змяншаецца экалагічная нагрузка і неабходнасць у імпарце нафты.

Пры відавочных плюсах АЭС сёння ўсё ж неабходна вызначыцца з планамі на будучыню. Сучасная беларуская энергасістэма здольная вытрымаць тэмпы развіцця эканомікі на найбліжэйшыя 15 гадоў. Але, каб забяспечыць наступны этап развіцця, ужо да 2040-га трэба выйсці на новую структуру генерацыі. У 2008 годзе, нагадаў Дзяніс Мароз, Прэзідэнтам было прынятае стратэгічнае рашэнне аб узвядзенні атамнай электрастанцыі. Трэба разумець, што на той момант гэта было дакладнае і, як заўсёды, выверанае, але невідавочнае рашэнне. Тады ўсе краіны згортвалі свае ядзерныя праграмы. Сёння назіраецца змена гэтага вектара. Тыя, хто адмаўляліся ад ядзернай энергетыкі, адсталі больш як на 15 гадоў, а мы дзякуючы дальнабачнасці кіраўніцтва краіны апынуліся ў правільным пункце. Расце спажыванне электрычнай энергіі. Развіваецца электрасеткавая інфраструктура. Якія наступныя крокі?

Як падкрэсліў Дзяніс Мароз, прынятыя два фундаментальныя рашэнні. Рэалізаваць будаўніцтва трэцяга энергаблока на дзеючай АЭС і паралельна пачаць прапрацоўку пытання аб узвядзенні другой атамнай электрастанцыі. Калі ў першым выпадку тэрміны рэалізацыі зразумелыя і не вельмі працяглыя, то будаўніцтва АЭС — новы маштабны і доўгатэрміновы праект. І падрыхтоўкай да яго рэалізацыі трэба займацца ўжо сёння. Энергетыка — гэта галіна, якая рэагуе на праблемы будучыні. Гарызонт планавання, звяртаюць увагу эксперты, — 10-15 гадоў.

Таццяна ШЧАДРАНОК
Фота БелТА

У тэму

Адпаведную пастанову Савета Міністраў падпісаў Прэм'ер-міністр Аляксандр Турчын, паведамілі ў прэс-службе ўрада.

Дакумент прыняты ў рамках рэалізацыі распараджэння Прэзідэнта ад 17 чэрвеня 2026 года № 84рп 

«Аб павышэнні надзейнасці электразабеспячэння». Распараджэннем устанаўліваецца парадак прадастаўлення зямельных участкаў, якія падпадаюць пад пашырэнне і фарміраванне прасек паветраных ліній электраперадачы напружаннем 35 кВ і вышэй, для папярэджання ўзнікнення надзвычайных сітуацый з-за падзення дрэў.

Пастановай прадугледжваецца зацвярджэнне палажэння аб парадку пакрыцця часткі затрат на правядзенне мерапрыемстваў па выдаленні драўнінна-хмызняковай расліннасці і палажэнні аб парадку камісійнага спісання выдаленай драўнінна-хмызняковай расліннасці.

Крыніцай фінансавання мерапрыемстваў па выдаленні драўнінна-хмызняковай расліннасці з'яўляецца кошт такой выдаленай расліннасці. У асобных выпадках частка затрат не будзе кампенсавана ў поўным аб'ёме коштам выдаленай расліннасці з-за нізкай якасці такой расліннасці і пры адсутнасці магчымасці яе вывазу для наступнага выкарыстання. Частка затрат, якая не кампенсуецца коштам выдаленай драўнінна-хмызняковай расліннасці, пакрываецца РУПаблэнерга юрыдычным асобам, якія вядуць лясную гаспадарку. Магчымасць камісійнага спісання ўстанаўліваецца пры адсутнасці пад'язных шляхоў для лесанарыхтоўчай тэхнікі або наяўнасці іншых абставін, якія перашкаджаюць вывазцы выдаленай расліннасці.

Прынятыя меры дадуць магчымасць інтэнсіфікаваць работу па пашырэнні прасек паветраных ліній электраперадачы і павысіць надзейнасць электразабеспячэння.

На паветраных лініях электраперадачы з пашыранымі прасекамі колькасць аварыйных адключэнняў у сярэднім у дзевяць разоў ніжэй, чым з непашыранымі прасекамі.