Менавіта таму на нарадзе з кіруючым складам Савета Міністраў, якая адбылася 11 жніўня пад старшынствам Прэзідэнта, у цэнтры ўвагі аказалася фундаментальнае для беларускага грамадства пытанне — кардынальная трансфармацыя сістэмы дзяржаўных дапамог па доглядзе дзіцяці ва ўзросце да трох гадоў.

На нарадзе Аляксандр Лукашэнка чарговы раз абазначыў ключавы пастулат беларускай дзяржаўнай палітыкі: падтрымка сям’і, мацярынства і дзяцінства — гэта не просты артыкул бюджэтных расходаў, а найважнейшы прыярытэт і непасрэдны абавязак сацыяльнай дзяржавы. «Каб мы не зніклі як нацыя і было каму працаваць, усё проста, як два ў два: двое бацькоў — двое дзетак. Гэта база, як гаворыць моладзь. А лепш — трое і больш», — падкрэсліў Прэзідэнт.

Для абмеркавання з кіраўніком дзяржавы ўрадам у асобе Міністэрства працы і сацыяльнай абароны быў вынесены прававы акт, які прадугледжвае глыбокую рэформу механізму выплаты штомесячнай дапамогі па доглядзе дзіцяці ва ўзросце да трох гадоў. Праект рэформы быў прадметна вывучаны і атрымаў прынцыповую падтрымку Прэзідэнта. Пры гэтым кіраўнік дзяржавы запатрабаваў ад урада, каб любыя змяненні былі максімальна прадуманымі, справядлівымі і не толькі абаранялі інтарэсы людзей, стымулюючы пры гэтым свядомае і актыўнае бацькоўства, але і не сталі б дадатковым цяжарам для бюджэту без рэальных доўгатэрміновых станоўчых перспектыў.

Для разумення маштабу і значэння прапанаванай трансфармацыі фінансавых выплат па дзіцячых дапамогах, варта шырокім поглядам акінуць сістэму падтрымкі сем’яў з дзецьмі, якая функцыянавала ў краіне да правядзення рэформы.

Беларусь традыцыйна займае адно з вядучых месцаў на прасторы СНД і ў Еўропе па ступені ахопу і працягласці дзяржаўных гарантый у сувязі з нараджэннем і выхаваннем дзяцей. Галоўным інструментам матэрыяльнай падтрымкі сем’яў з’яўляецца грашовая дапамога. На працягу першых трох гадоў жыцця малога яго маці мае права на адпачынак, падчас якога штомесяц атрымлівае грашовыя выплаты. Такая практыка, якая існуе ў Беларусі, фактычна з’яўляецца ўнікальнай у свеце. Напрыклад, у суседняй Расіі таксама прадугледжаны трохгадовы адпачынак для маці, аднак аплачваецца толькі яго першая палова (1,5 года). У большасці краін Еўрасаюза і свету (у тым ліку ў ЗША і Канадзе) максімальны адпачынак па доглядзе дзіцяці, які аплачваецца, доўжыцца ад года да паўтара.

Да гэтага часу ў Беларусі дапамога па доглядзе дзіцяці да 3-х гадоў вылічалася на аснове сярэдняй заработнай платы па краіне за квартал. На першае дзіця выдавалася 35 % ад сярэдняй зарплаты па краіне, на другое і наступных — 40 %, на дзіця-інваліда — 45 %. Пасля планавага пераразліку з 1 жніўня 2026 года гэтыя сумы ў беларускіх рублях складаюць адпаведна 1057,7, 1208,8 і 1359,9 рубля.

Акрамя штомесячных выплат, фінансавы каркас дзяржаўнай падтрымкі пры нараджэнні дзяцей уключае таксама аднаразовую дапамогу пры нараджэнні дзіцяці. На першынца яна складае 10 бюджэтаў пражытачнага мінімуму (сёння гэта каля 5 тысяч рублёў). Пры нараджэнні другога і наступных дзяцей аднаразовая дапамога дасягае ўжо 14 бюджэтаў пражытачнага мінімуму (больш за 7 тысяч рублёў). Таксама прадугледжана выплата аднаразовай дапамогі жанчынам, якія сталі на ўлік у арганізацыях аховы здароўя да 12-тыднёвага тэрміну цяжарнасці. Для шматдзетных сем’яў дзейнічае праграма «Сямейны капітал», у рамках якой пры нараджэнні або ўсынаўленні трэцяга і наступных дзяцей на кожнага з іх выдзяляецца аднаразовая дзяржаўная падтрымка ў выглядзе безнаяўных грашовых сродкаў. У гэтым годзе памер сямейнага капіталу складае 35 тысяч 505 беларускіх рублёў.
Сярод інструментаў падтрымкі трэба ўзгадаць і жыллёвыя льготы для шматдзетных сем’яў. Дзяржава дае субсідыі і фінансавую дапамогу ў пагашэнні льготных крэдытаў на жыллё. Пры наяўнасці траіх дзяцей з дзяржбюджэту пагашаецца 75 % ад сумы запазычанасці, пры наяўнасці чацвярых і больш дзяцей — 100 %. Плюс бясплатная медыцына і дзіцячае харчаванне: малыя да трох гадоў забяспечваюцца бясплатнымі лекавымі сродкамі па рэцэптах урачоў пры амбулаторным лячэнні, а малазабяспечаным сем’ям, або звычайным пры нараджэнні двайнят або трайнят, прадастаўляецца бясплатнае харчаванне для дзяцей у першыя два гады. Нарэшце, не варта забывацца і на працоўныя і падатковыя льготы. Бацькам, якія выхоўваюць траіх і больш дзяцей (або дзіця-інваліда), прадастаўляецца дадатковы свабодны ад работы дзень у тыдзень з аплатай у памеры сярэдняга дзённага заробку, а таксама стандартныя падатковыя вылікі ў павялічаным памеры.

Як заўважыў Аляксандр Лукашэнка: «Здавалася б, нараджайце! На поўным дзяржаўным забеспячэнні дзеці!». Аднак рэальнасць уносіць карэктывы: «Але сучасны свет стаў занадта прагматычны. Маладыя людзі спачатку імкнуцца вырашыць іншыя пытанні: адукацыя, кар’ера, яшчэ штосьці, а потым ужо нараджаць», — панаракаў кіраўнік дзяржавы.

Менавіта новая сацыяльная мадэль паводзінаў стала галоўным тормазам на шляху павелічэння дэмаграфіі. Уласцівая ўсім сучасным індустрыялізаваным грамадствам эмансіпацыя прывяла да таго, што жанчыны масава выходзяць на рынак працы і імкнуцца да кар’еры і добрага заробку, часта аддаючы перавагу ім перад мацярынствам. Сёння ў Еўрасаюзе сярэдні ўзрост першага шлюбу складае ад 30 да 37 гадоў, а нараджэння першынца — 29,9 года. Беларусь, на жаль, таксама не пазбегла гэтых трывожных тэндэнцый, хоць нашы паказчыкі крыху ніжэйшыя за агульнаеўрапейскія: жанчыны ў нас уступаюць у першы шлюб у сярэднім у 26,7 года, мужчыны — у 28,5 года, а першынца нараджаюць у 26,7–27,6 года. Да моманту нараджэння дзіцяці многія беларускія жанчыны (а яны ў нас вельмі працавітыя!) ужо дасягаюць сур’ёзных поспехаў у прафесійнай дзейнасці, маюць нядрэнны даход. Але ранейшы парадак дэкрэтных выплат быў заснаваны на роўнасці «для ўсіх запар», без уліку рэальнага ўкладу жанчыны ў эканоміку і ўзроўню яе даходаў да сыходу ў дэкрэтны водпуск.

Кваліфікаваны спецыяліст з зарплатай, напрыклад, 2500 — 3000 рублёў, непазбежна сутыкалася з рэзкім, можна сказаць, «абвальным» падзеннем асабістых даходаў да фіксаваных 1057 рублёў. Менавіта гэты «фінансавы штраф за мацярынства» нярэдка станавіўся стрымліваючым фактарам пры прыняцці рашэння аб нараджэнні першага або наступных дзяцей.

Якраз для пераадолення «ўраўнілаўкі» і ўкаранення больш справядлівай сістэмы ўрад прапанаваў, а Прэзідэнт падтрымаў мадэль, пры якой памер дапамогі па доглядзе дзіцяці да трох гадоў будзе непасрэдна залежаць ад рэальнага ўзроўню заробку (даходу) атрымальніка дапамогі за пэўны перыяд перад выхадам у дэкрэтны водпуск.

Ні адна жанчына ў выніку змяненняў не атрымае менш, чым належыць па дзейных мінімальных нарматывах. Непрацуючыя мамы, студэнты ці жанчыны з невысокім стажам захаваюць права на базавы ўзровень падтрымкі (ад 1057,70 руб.). Тыя ж прадстаўніцы прыгожага полу, якія да дэкрэта мелі стабільную і высокааплатную работу, змогуць атрымліваць штомесяц суму, блізкую да 3 тысяч рублёў, замест ранейшых 1057 рублёў. Верхні ліміт выплат абмяжоўваецца памерам сярэдняй заработнай платы па краіне (у чэрвені 2026 года намінальны налічаны сярэдні заробак складаў 3104,10 руб.). Фактычна мы атрымліваем трохразовы патэнцыял росту дапамогі на дзіця! Яна становіцца рэальным кампенсацыйным механізмам, а не проста базавай сацыяльнай дапамогай. Гэта наўпрост стымулюе нараджэнне дзяцей сярод маладых спецыялістаў і кваліфікаваных кадраў.

Вядома, узнікне дадатковая нагрузка на адміністрацыйны дзяржапарат, бюджэт і ФСАН. Павышэнне выплат для высокааплатных катэгорый запатрабуе пераразмеркавання або прыцягнення дадатковых сродкаў бюджэту і пазабюджэтных фондаў. Акрамя таго, спатрэбіцца дакладны індывідуальны разлік сярэднямесячнага заробку за ўліковы перыяд для кожнай атрымальніцы дапамогі. Ну, і ліквідацыя шчылін для штучнага завышэння заробкаў перад дэкрэтам з боку некаторых несумленных «дамачак».

Аднак усё гэта павінна акупіцца! Захоўваючы традыцыйныя гарантыі і мінімальны парог абароны для кожнага грамадзяніна, беларуская дзяржава стварае магутныя фінансавыя стымулы для нараджэння дзяцей актыўнымі людзьмі, якія працуюць. Такі падыход умацоўвае давер грамадзян да ўлады, дэманструе рэальную чалавекацэнтрычнасць беларускай сістэмы і пацвярджае, што клопат аб дзецях і маці застаецца безумоўным нацыянальным прыярытэтам Беларусі і асабістым клопатам нашага Прэзідэнта.

Аляксей Бяляеў, палітолаг